Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟମଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦର ଅର୍ଜୁନୋପାଖ୍ୟାନରେ ଏକୋନତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଜମଦଗ୍ନିବଧ ଆଦି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରିଲେ।

Verse 2

अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि / ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता

ହାୟ! ମୁଁ କେତେ ନିର୍ଦୟ; ଉଭୟ ଲୋକରେ ମୋର ନିନ୍ଦା ହେବ—ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ ହରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଓ ତାଙ୍କ ହତ୍ୟା, ଦୁହେଁ ଅତି ଗର୍ହିତ।

Verse 3

अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः / वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः

ହାୟ! ଜ୍ଞାନୀ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଚନ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ନାହିଁ; ତେବେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା—ମୁଁ ମୂଢ଼, ଲଜ୍ଜାହୀନ ହୋଇଗଲି।

Verse 4

इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता / स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁ କରୁ ତାହାର ହୃଦୟ ଦହିଗଲା; ତାପରେ ସେ ସେନା ଓ ଅନୁଚରସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲା।

Verse 5

पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके / आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका

ରାଜା ପରିବାରସହିତ ପୁରୀକୁ ଫେରିଗଲେ; ହେ ରାଜନ, ରେଣୁକା ଆଶ୍ରମରୁ ହଠାତ୍ ବାହାରିଲେ।

Verse 6

अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् / निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः

ତାପରେ ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଘାଉ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା, ଭୂମିରେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ପଡ଼ିଥିବା।

Verse 7

ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् / अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि

ତାପରେ ସେ ପତିଙ୍କୁ ଚେତନାହୀନ ଓ ହତ ଭାବି, ଯେନେ ବଜ୍ରାଘାତ ଲାଗିଥିବା ପରି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 8

चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता / पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह

ବହୁଦେର ପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭୂମିରୁ ଉଠିଲେ; ପଡ଼ି ପୁଣି ଉଠି ସେ ମଧୁର-କରୁଣ ସ୍ୱରରେ ପୁଣି କାନ୍ଦିଲେ।

Verse 9

विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा / अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे

ସେ ଧରଣୀର ଧୂଳିରେ ଧୂସର, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖବାଳୀ, ଦୀନ ହୋଇ ଶୋକସାଗରେ ପତିତା ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଲାପ କଲେ।

Verse 10

हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर / हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्

ହା ନାଥ, ପ୍ରିୟ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ-ଅମୃତର ସାଗର। ଧିକ୍! ଏତେ ପରମଶାନ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କି ଏପରି ଦୁଃଖ ଚାହିବ?

Verse 11

आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे / क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद

ଆଶ୍ରମରୁ ହଠାତ୍ ବାହାରି ତୁମେ ବିପଦର ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡ଼ିଲ; ମୋତେ ଅନାଥାକୁ ଏହି ଅଗାଧରେ ଛାଡ଼ି, ହେ ମାନଦ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ?

Verse 12

सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह / यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि

ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସପ୍ତପଦୀରେ ଯେ ମୈତ୍ରୀ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେ ତୁମ ସହ ମୋଠାରୁ ଛିନିନିଆଯାଇଥିବା ପରି; ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଏକା ଯାଉଛ, ସେଠି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 13

दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम / न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः

ତୁମକୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ମହାଭାଗ! ସତ୍ୟକୁହିଲେ ନାରୀମାନେ କଠିନ।

Verse 14

इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः / चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता

ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ସେ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦୁଥିଲା; ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ‘ରାମ! ରାମ!’ ବୋଲି ଜୋରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲା।

Verse 15

तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः / अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत

ସେତେବେଳେ ରାମ ମଧ୍ୟ ବନରୁ ସମିଧାର ଭାର ନେଇ, ଅଘାତହୀନ ହୋଇ, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 16

अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः / पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः

ସେ ଭୟସୂଚକ ଅନେକ ନିମିତ୍ତ ଦେଖିଲେ; ଦେଖି ହୃଦୟ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ ବିଭୁ ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 17

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा / नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः

ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ କାନ୍ଦିଲା; ଶୋକରେ ଯେନେ ଚେତନା ହରାଇ, ରେଣୁକା ପୁଣି ବିଲାପ କଲା।

Verse 18

रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता / उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

ହେ ରାଜନ୍, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପତିର ବିପଦରେ ପୀଡିତା ସେ ନାରୀ ଦୁଇ ହାତରେ ନିଜ ଉଦର ପିଟିଲା।

Verse 19

मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् / कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्

ମାର୍ଗରେ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ମାତାଙ୍କୁ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଶୋକାର୍ତ୍ତ ଦେଖି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ।

Verse 20

धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः / नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः

ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କରି ସେ ମେଧାବୀ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ପ୍ଲୁତ ହେଲା। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନେ ଭୂମିରେ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା।

Verse 21

तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः / किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते

ତାହାକୁ ସେପରି ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୃଦୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କହିଲା— “ହେ ଭୃଗୁଶାର୍ଦୂଳ! ଏହା କ’ଣ? ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।”

Verse 22

न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् / धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये

ହେ ମହାଭାଗ! ତୁମ ପରି ଲୋକେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧୃତିମାନ ମହାନ୍ମାନେ ଦୁଃଖକୁ କ୍ଷୟର କାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 23

शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः / त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः

ଶୋକ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଶୋଷିଦେଇଥାଏ। ହେ ମହାବାହୋ! ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର; ତୁମ ପରି ଲୋକ ତାହାର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 24

एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः / शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि

ଏହି ଶୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଧକ। ତେବେ ତୁମେ ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ କିପରି ଅବକାଶ ଦେଉଛ?

Verse 25

तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्

ତେଣୁ ତୁମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧନ ମନେକରି, ବୈଧବ୍ୟ ଶୋକରେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନରତା ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ ।

Verse 26

नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः / तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय

ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ବିତିଯାଇଛି, ତାହାର ପୁନରାଗମନ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଅତୀତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର ।

Verse 27

इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः / रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना

ଏହିପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇବା ପରେ, ଯଦିଓ ସେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ।

Verse 28

दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः / त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्

ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ରେଣୁକା ବାରମ୍ବାର ରୋଦନ କଲେ ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଥର ନିଜ ହାତରେ ନିଜ ପେଟକୁ ଆଘାତ କଲେ ।

Verse 29

तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः / रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्

ସେତେବେଳେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରରେ ରାମ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରନ୍ଦନରତା ମାତାଙ୍କୁ 'ମା, ଆଉ କାନ୍ଦ ନାହିଁ' କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ।

Verse 30

उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् / त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्

ପତିଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି ସେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯେ ଏକୋଇଶି ଥର ନିଜ ଛାତିରେ ଆଘାତ କରିଛ...'

Verse 31

तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः / हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते

'...ତେଣୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶକୁ ସେତିକି ଥର (୨୧ ଥର) ନିଃଶେଷ କରିଦେବି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସତ୍ୟ କହୁଛି।'

Verse 32

तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् / नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः

'ତେଣୁ ତୁମେ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କର। ଯାହା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ।'

Verse 33

इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा / कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

ସେ ଏପରି କହିବାରୁ, ରେଣୁକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଷ୍ଟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି 'ସେହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 34

ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः / अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि

ହେ ରାଜନ! ତା’ପରେ ମହାବାହୁ ରାମ (ପର୍ଶୁରାମ) ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବିଧିପୂର୍ବକ ପିତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅଗ୍ନି ସଂସ୍କାର ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 35

भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता / पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्

ସ୍ୱାମୀ-ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ଦୃଢବ୍ରତା ରେଣୁକା ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 36

रेणुकोवाच / अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् / अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ

ରେଣୁକା କହିଲେ— ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ତୁମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।

Verse 37

असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः / भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता

ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖଦାୟକ ବୈଧବ୍ୟକୁ ସହି ମୁଁ ପୁଣି କିପରି ରହିବି? ସ୍ୱାମୀଠାରୁ ବିରହିତା ହୋଇ ନିନ୍ଦିତ ଜୀବନ କିପରି ଚାଲିବ?

Verse 38

तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम / यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्

ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରିବି, ଯେପରି ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦିନରାତି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିପାରିବି।

Verse 39

ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव / भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः

ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେନେ ବହୁଦିନ ପରେ, ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ପିତୃଲୋକରେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ହେବି।

Verse 40

अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि / प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ

ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, ସେଠାରେ ସେ କର୍ମରେ ଅନୁମତି ବିନା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ କିଛି କହିବେ ନାହିଁ; ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଚାହୁଁଛ।

Verse 41

इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया / अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे

ଏଭଳି କଥା କହି ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟା ରେଣୁକା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରିବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।

Verse 42

एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह / समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी

ସେହି ସମୟରେ ରେଣୁକାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଅତିଗମ୍ଭୀର ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା।

Verse 43

हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु / मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव

ହେ ରେଣୁକେ, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସାବଧାନ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସାହସ କରନି; ମୁଁ ତୋ ପ୍ରିୟ ହିତବାଣୀ କହିବି।

Verse 44

साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा / न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति

ଆତ୍ମହିତ ଚାହୁଁଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଏପରି ସାହସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ହିଁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 45

तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी / निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते

ଏହେତୁ ଧୈର୍ୟକୁ ଧନ ଭାବି, ହେ କାଳକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ତୁମେ ଧୀର ରୁହ; ନିମିତ୍ତକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି କିଛି ମାତ୍ର ସମୟ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର।

Verse 46

अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः / उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने / भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्

ହେ ଶୋଭନେ, ଅଚିରେ ତୁମର ଭର୍ତ୍ତା ଚେତନାସହିତ ହେବେ; ନବଜୀବନ ପାଇ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ରାତ୍ରିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁ କଲ୍ୟାଣର ପାତ୍ର ହେବ।

Verse 47

वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका / तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ରେଣୁକା ଧୈର୍ୟ ଧରିଲେ; ଏବଂ ସେହି ବାକ୍ୟର ଗୌରବରୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ ପାଇଲେ।

Verse 48

ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः / शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्

ତାପରେ ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ଦେହକୁ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଭିତରକୁ ନେଇଗଲେ; ନିର୍ବାତ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଇଦେଇ, ଚାରିପାଖରେ ବସିଲେ।

Verse 49

तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् / निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च

ସେମାନେ ସେଠାରେ ବସିଥିଲେ, ମନ-ଚେତନା ଆନନ୍ଦିତ ନ ଥିଲା; ତଥାପି ଅନେକ ଓ ମହାନ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 50

तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः / निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः

ତାହାଦ୍ୱାରା ସେଇ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ କିଛି ଆଶ୍ୱସ୍ତଚିତ୍ତ ହେଲେ। ମାତା ସହ ବସି ପିତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ କାମନା କଲେ।

Verse 51

एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः / विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया

ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାଜନ୍, ଭୃଗୁବଂଶଧର ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି ବିଧିର ବଳରେ ଯଦୃଚ୍ଛାୟ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 52

अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः / सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः

ସେ ଅଥର୍ବଣମାନଙ୍କର ବିଧି-ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସାକ୍ଷାତ୍ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଜ୍ଞ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଏବଂ ସକଳ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ଥିଲେ।

Verse 53

मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् / यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्

ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ‘ମୃତସଂଜୀବିନୀ’ ବିଦ୍ୟା ଯେ ଜାଣେ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ମୃତ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ଉଠାଇ ଜୀବନ୍ତ କରେ।

Verse 54

शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् / प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः

ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ ‘ଶାସ୍ତ୍ରମୋଶନ’ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଅନୁସାରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ରାଜାମାନେ ଚାଲନ୍ତି।

Verse 55

स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः / ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्

ମହାମୁନି ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ଲୁତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 56

अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा / उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्

ତାପରେ ସେମାନେ ବଂଶପିତା ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି, ସତ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଦେଲେ।

Verse 57

स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः / पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्

ମହାମୁନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ପଚାରିଲେ—“ଏହା କ’ଣ ଘଟିଲା?” ସେମାନେ ସବୁ କଥା ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 58

तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् / संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्

ଏହା ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଭୃଗୁ ଶୀଘ୍ର ଜଳ ନେଇ, ସଞ୍ଜୀବିନୀ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସିଞ୍ଚନ କରି, ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 59

यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् / तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः

ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର ବୀର୍ୟ ଏବଂ ମୋର ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ପୁଣ୍ୟ ଯଦି ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଜୀବିତ ହେଉ—ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିଥିବା ପରି।

Verse 60

एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा / समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः

ଭୃଗୁ ମୁନିଙ୍କ ଶୁଭ ଓ ସାଧୁକାରୀ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଆର୍ଚୀକ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଠିଲେ; ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନ୍ୟ ଗରୁଡ ପରି।

Verse 61

दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् / ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह

ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବନ୍ଦ୍ୟ ନିଜ ପିତାମହ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କଲେ; କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ (ହେ ନୃପତେ) କହିଲେ।

Verse 62

जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे

ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ; ମୋ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା।

Verse 63

यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ / भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद

ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେଇ ଚରଣଦ୍ୱୟ ଦେଖୁଛି, ଯାହାକୁ ଦେବ ଓ ଅସୁର ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ହେ ଭଗବନ୍, ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ହେ ମାନଦ, ଆପଣଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହେଁ।

Verse 64

पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो / इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः

ହେ ବିଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣଜଳ କଣାଦ୍ୱାରା ମୋର କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି କହି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏବଂ ରାମ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଣିଥିବା ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 65

प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः / तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः

ମିତକନ୍ଧର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା। ମହାମନା ସେ ପରିବାରସହିତ ସେଇ ଜଳ ଶିରେ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 66

अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः / भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्

ତାପରେ ସେ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ବିନୟସହ ପଚାରିଲେ— “ଭଗବନ୍, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା କେଉଁ ପାତକ କରିଛି?”

Verse 67

यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः / साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते

ଯାହାକୁ ମୁଁ ସାଧୁବୁଦ୍ଧିରେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଧାନରେ ଅତିଥ୍ୟ କରିଥିଲି, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା— ହେ ମହାମତେ— କ’ଣ କଲା?

Verse 68

वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः / चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ଏଭଳି ପଚାରାଯାଉଥିବାବେଳେ ସର୍ବବିଦ୍, ମତିମାନ୍ ଭୃଗୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି ବିଚାର କରି, ହେ ଭୂପତେ, କାରଣ କହିଲେ।

Verse 69

भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः / यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ

ଭୃଗୁ କହିଲେ— ହେ ତାତ ମହାଭାଗ, ଏହି କର୍ମର ବୀଜ ଶୁଣ। ହେ ଅନଘ, ସର୍ବଜ୍ଞ ତୁମ ପ୍ରତି ଯେ ପାପ କରିଛି।

Verse 70

शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते

ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ପୂର୍ବରୁ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ: 'ହେ ମୂର୍ଖ! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ ହେତୁ ତୁମର ବୀର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ।'

Verse 71

तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्

ତେବେ ସେହି ମୁନିଙ୍କ ବଚନ କିପରି ମିଥ୍ୟା ହେବ? ଏହି ମହାବୀର ରାମ ସେହି ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ...

Verse 72

हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः

...ହତ୍ୟା କରିବେ, ହେ ମହାବାହୁ! ସେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ: 'ହେ ମାତା, ଯେହେତୁ ତୁମେ ମୋ ସାମନାରେ ଛାତି ପିଟିଥିଲ...'

Verse 73

एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्

...ଏକୋଇଶି ଥର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ। ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଏକୋଇଶି ଥର କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ କରିବି।'

Verse 74

अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद

ତେଣୁ, ତୁମେ ଏବଂ ପିତା ନିରନ୍ତର ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବି ଘଟଣାର ବଳ ହେତୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହା କରିବେ, ହେ ମାନଦ।

Verse 75

स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता / दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः

ସେ ମହାଭାଗ ରାଜା ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସେବା-ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ହରିଙ୍କ ଅଂଶ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ କୃପାରୁ ବୋଧ ପାଇ ମହାମତି ହେଲେ।

Verse 76

साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् / एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः / यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्

ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭକ୍ତ ଓ ମହାତ୍ମା; ତାଙ୍କ ବଧରେ ପାପ ହେବ। ଏମିତି କହି, ହେ ମହାରାଜ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୃଗୁ ମୁନି ଭବିଷ୍ୟତ୍କାଳର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜାଣି ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ।