Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମାର ଦେହ-ଅଭିମାନ ମାୟା—ସ୍ୱପ୍ନ ପରି—“ମୁଁ” ଓ “ମୋର” ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭ୍ରମରୁ ଜନ୍ମେ। ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପଦ୍ମାସନର ମୂଳ ଓ ସୃଷ୍ଟିବିଧି ନ ଜାଣି “ତପ” ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ କାଳ ଓ ଗୁଣାତୀତ ବୈକୁଣ୍ଠ ଦର୍ଶନ କରାଇ, ସେଠାର ନିବାସୀମାନଙ୍କ ତେଜ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ସେବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମାନନ୍ଦ ଶରଣାଗତିରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି (ବିସର୍ଗ) ପାଇଁ ଅଧିକାର ଦେଇ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଭବ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାନ୍ତି: ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବେ, ମଧ୍ୟେ, ପରେ କେବଳ ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ନଥିବା ପରି ଯାହା ଦିଶେ ସେ ମାୟା; ଏବଂ ସେ ସବୁଠି ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଓ ସବୁଠାରୁ ପରେ। ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରି ଭାଗବତକୁ ପରମ୍ପରାରେ ବ୍ରହ୍ମା-ନାରଦ-ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରବାହିତ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ଶୁକଦେବ ଏହି ଚତୁଃଶ୍ଲୋକୀକୁ ବିସ୍ତାର କରି ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମମାୟା ବିନା ଶୁଦ୍ଧଚେତନ ଆତ୍ମାର ଜଡ ଦେହ ସହିତ କୌଣସି ସାର୍ଥକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଘଟେ ନାହିଁ; ଏହା ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜ ଦେହକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖିବା ପରି।
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ବାହ୍ୟ ମାୟାରେ ଜୀବ ଅନେକ ରୂପରେ ଯେନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ରମି ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଭ୍ରମ କରେ।
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଜ ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ମହିମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କାଳ ଓ ମାୟାର ପାରେ ଥିବା ପରତତ୍ତ୍ୱରେ ରମେ, ସେତେବେଳେ ମୋହ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତାହାପରେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’—ଏହି ଦୁଇ ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଭକ୍ତି-ଯୋଗରେ ଅକପଟ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ। ଏହାହିଁ ବଦ୍ଧ ଜୀବର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧିର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
ଜଗତର ପରମ ଗୁରୁ ଆଦିଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପଦ୍ମାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ନ ଆସନର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଜାଣିପାରିଲେ, ନ ସୃଷ୍ଟି-ନିର୍ମାଣର ଯଥାଯଥ ଦିଗ ଓ ବିଧି ବୁଝିପାରିଲେ।
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
ହେ ନୃପ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରେ ସମୀପରୁ ଦୁଇଥର ଉଚ୍ଚାରିତ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ। ସ୍ପର୍ଶ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଷୋଡଶ ଓ ଏକବିଂଶ ଅକ୍ଷର ମିଶି ‘ତପ’ ହେଲା—ଯାହା ନିଷ୍କିଞ୍ଚନଙ୍କ ଧନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
ସେଇ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ବକ୍ତାକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଲେ। କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନ ଦେଖି, ସେ ପଦ୍ମାସନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ବସି, ଉପଦେଶାନୁସାରେ ତପସ୍ୟାରେ ମନ ଲଗାଇଲେ।
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
ଅମୋଘଦର୍ଶନ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବଗଣନାନୁସାରେ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ ତପ କଲେ। ଆକାଶରୁ ଆସିଥିବା ସେଇ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଧ୍ୱନିକୁ ଦିବ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରାଣ-ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କଲେ; ତାଙ୍କର ତପ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ହେଲା, ତେଣୁ ସେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଭଗବାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ପରେ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଜ ଧାମ—ବୈକୁଣ୍ଠ—ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ। ସେ ଧାମ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରାଧିତ ଓ ସ୍ତୁତ।
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
ସେ ଧାମରେ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ପ୍ରବାହ ନାହିଁ; ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ ବିନା ଶୁଦ୍ଧ। ସେଠାରେ କାଳର ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମାୟା ଭଳି ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରବେଶ କରିବ? ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ଅନୁବ୍ରତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଭେଦ ନ କରି ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀମାନଙ୍କ ଦେହବର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶ-ନୀଳ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କମଳଦଳ ସଦୃଶ, ବସ୍ତ୍ର ପୀତାଭ, ରୂପ ମନୋହର ଓ ଅଙ୍ଗ ସୁସଂଗଠିତ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ମୁକ୍ତାହାର ଓ ରତ୍ନଜଟିତ ପଦକାଭରଣରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ତେଜୋମୟ ଦିଶନ୍ତି।
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
କେତେକ ଦିବ୍ୟଜନ ପ୍ରବାଳ, ବୈଦୂର୍ୟ ଓ ମୃଣାଳ ସଦୃଶ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ; ମସ୍ତକରେ ମାଳା ଓ କାନରେ ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳ ଥିଲା।
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
ବୈକୁଣ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଚାରିପାଖେ ମହାତ୍ମା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନର ଶ୍ରେଣୀ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ଦିବ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ସବୁ ମିଶି ମେଘ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶୋଭିତ ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟରୂପିଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ଉରୁଗାୟ ଭଗବାନଙ୍କ କମଳପାଦର ପ୍ରେମସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ବହୁବିଧ ବିଭୂତିଦ୍ୱାରା ମାନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ବସନ୍ତାନୁଗାମୀ ଭୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଝୁଲାରେ ବସି, ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ କର୍ମଗୌରବ ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ବୈକୁଣ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସେହି ବିଭୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ସାତ୍ୱତ ଭକ୍ତସମୁଦାୟର ପତି, ଶ୍ରୀପତି, ଯଜ୍ଞପତି ଓ ଜଗତ୍ପତି; ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ, ପ୍ରବଳ, ଅର୍ହଣ ଆଦି ଅଗ୍ର ପାର୍ଷଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
ଭଗବାନ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରସାଦାଭିମୁଖ ହୋଇ ଝୁକିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମଧୁର ମଦିରା ପରି ମୋହକ, ପ୍ରସନ୍ନ ହାସ ଓ ଅରୁଣାଭ ନେତ୍ର-ମୁଖରେ ଶୋଭିତ। ସେ କିରୀଟଧାରୀ, କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀଦେବୀର ଚିହ୍ନରେ ଲକ୍ଷିତ ଥିଲେ।
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
ଭଗବାନ ପରମାର୍ହ ଆସନରେ ଆସୀନ ଥିଲେ ଏବଂ ଚାରି, ଷୋଳ, ପାଞ୍ଚ, ଛଅ ଶକ୍ତି ସହ ଅନ୍ୟ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଗୌଣ ଶକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ; ତଥାପି ସେ ସ୍ୱଧାମରେ ସ୍ୱୟଂ ରମଣ କରୁଥିବା ସତ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱର।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ଶନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନ୍ତର ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲା; ପ୍ରେମୋନ୍ମାଦରେ ଦେହ ପୁଲକିତ, ନୟନ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ—ଏହିଏ ପରମହଂସଙ୍କ ପରମ ସିଦ୍ଧିର ପଥ।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରୀତିସହ ଉପସ୍ଥିତ କବି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ—ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ରହିବାକୁ ପାତ୍ର—ଦେଖି ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ହାତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସ୍ୱଳ୍ପ ହସରେ ଦୀପ୍ତ ପ୍ରିୟ ବାଣୀରେ କହିଲେ।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ବେଦଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମା! ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି କରିଥିବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ କୂଟଯୋଗୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଢୋଙ୍ଗୀ ସାଧକମାନେ ମୋତେ ସହଜେ ତୁଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା! ବରଦାତା ମୁଁ; ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି ବର ମୋତେ ମାଗ। ଜାଣ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ତପ-ପରିଶ୍ରମର ପରମ ଶ୍ରେୟଫଳ ଶେଷରେ ମୋର ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ହିଁ।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
ପରମ ସିଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୌଶଳ ହେଉଛି ମୋ ଧାମମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ। ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଗୁପ୍ତରେ କଠୋର ତପ କରି ନମ୍ର ଭାବ ରଖିଥିବାରୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
ହେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ମୋହିତ ହେବାବେଳେ ତପ କରିବାକୁ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ହିଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲି। ତପ ହେଉଛି ମୋର ହୃଦୟ ଓ ଆତ୍ମା; ତେଣୁ ତପ ଓ ମୁଁ ଅଭିନ୍ନ।
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
ଏହି ତପର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ପୁନଃ ସବୁକୁ ଲୟ କରେ। ତେଣୁ ମୋର ପ୍ରଭାବ ତପ ହିଁ।
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଆପଣଙ୍କ ଅପ୍ରତିହତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
ତଥାପି ହେ ନାଥ, ମୋ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—ଆପଣ ପରମାତୀତ ସ୍ୱରୂପରେ ଥାଇ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସ୍ୱଭାବତଃ ରୂପରହିତ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଲୋକରେ ସାଧାରଣ ରୂପ କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି?
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ—ଆପଣ ନିଜ ଆତ୍ମମାୟା-ଯୋଗରେ ନାନା ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ସଂହାର, ସୃଷ୍ଟି, ଗ୍ରହଣ ଓ ଧାରଣ (ପାଳନ) କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ କିପରି କରନ୍ତି?
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
ହେ ମାଧବ, ଆପଣଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ କେବେ ବି ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ମକଡ଼ା ଯେପରି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜାଲ ବୁନେ, ସେପରି ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
ଦୟାକରି ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ସଚେତନ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ ନ ହେବି।
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ ଅଜ (ଅଜନ୍ମା), ଆପଣ ସଖା ସଖାଙ୍କୁ ଯେପରି ହାତ ମିଳାନ୍ତି, ସେପରି ମୋ ସହ ହାତ ମିଳାଇ ମୋତେ ସମାନ ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବସୃଷ୍ଟିରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଅବିକଳ ରହିବି; କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ‘ମୁଁ ହିଁ ପରମ’ ବୋଲି ଗର୍ବ ଉଦ୍ଭବ ନ ହେଉ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ମୋ ବିଷୟରେ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଅନୁଭବସହିତ (ବିଜ୍ଞାନସମନ୍ୱିତ), ରହସ୍ୟ ସହ ଏବଂ ତାହାର ସାଧନାଙ୍ଗ ସହିତ ମୁଁ କହୁଛି; ତୁମେ ଏହାକୁ ସାବଧାନରେ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
ମୁଁ ଯେପରି—ମୋର ନିତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା, ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ଲୀଳା—ସେହିପରି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ମୋର ନିର୍ହେତୁକ କୃପାରୁ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଉ।
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ମୁଁ ଥିଲି; ମୋ ଛଡ଼ା କିଛି ନଥିଲା—ନ ସତ୍-ଅସତ୍, ନ ସୃଷ୍ଟିକାରଣ ପ୍ରକୃତି। ଏବେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ସେହି ମୁଁ; ପ୍ରଳୟ ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ, ସେହି ମୁଁ।
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମୋ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ନଥାଇ ଯାହା ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତାହାର ସତ୍ୟତା ନାହିଁ। ତାହାକୁ ମୋର ମାୟା ବୋଲି ଜାଣ—ଅନ୍ଧକାରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରତିଛବି ପରି।
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେପରି ମହାଭୂତଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ସ୍ଥୂଳ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରବିଷ୍ଟ ରହେ, ସେପରି ମୁଁ ସୃଷ୍ଟ ସମସ୍ତର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି ଏବଂ ସମସ୍ତର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଏତିକି ମାତ୍ର ଜିଜ୍ଞାସ୍ୟ—ଯାହା ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା, ଅନ୍ୱୟ ଓ ବ୍ୟତିରେକ ଦୁହିଁ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ-ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମ ସମାଧିରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କର; ଆଂଶିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ତୁମକୁ କେବେ ଭ୍ରମିତ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଜୀବମାନଙ୍କ ନେତା ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ହରି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଇ, ତାଙ୍କ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
ହରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପରମ ଆନନ୍ଦ-ବିଷୟ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ହାତ ଯୋଡ଼ି ପୂର୍ବବତ୍ ଜୀବମୟ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
ଏକଦା ପ୍ରଜାପତି ଓ ଧର୍ମପିତା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟସାଧନ ଇଚ୍ଛାରେ ନିୟମ-ୟମ ଆଚରଣରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପୁତ୍ର ନାରଦ, ପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହି, ଶୀଳ, ବିନୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ କଠୋରଭାବେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମହାଭାଗବତ ମହାମୁନି ନାରଦ ବିଷ୍ଣୁ—ମାୟେଶ୍ୱର—ଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ ନିଜ ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦେଖି ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଆପଣ ଯାହା ପଚାରୁଛନ୍ତି ସେହି ସବୁକୁ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
ତାପରେ ଦଶଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଏହି ଭାଗବତ ପୁରାଣ, ଯାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ କହିଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୀତିରେ ପୁତ୍ର ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
ହେ ନୃପ, ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ ନାରଦ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଭକ୍ତିରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଅମିତତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କୁ ଭାଗବତ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବୈରାଜ ପୁରୁଷରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଆପଣଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଚାରି ଶ୍ଲୋକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଉତ୍ତର ଦେବି।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.