Chapter 11: Vishwarupa Darshana Yoga

Verse 1

अर्जुन उवाच । मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ ११.१ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ମୋର ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥେ ଆପଣ ଯେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମସଞ୍ଜ୍ଞିତ ବଚନ କହିଲେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଏହି ମୋହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ ११.२ ॥

ହେ କମଳପତ୍ରାକ୍ଷ! ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିଛି; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 3

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ११.३ ॥

ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଆପଣ ନିଜ ବିଷୟରେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ହିଁ ଏହା ସତ୍ୟ। ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 4

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ११.४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯଦି ଆପଣ ଭାବନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ସେହି ରୂପ ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ସ୍ୱରୂପ ମୋତେ ଦର୍ଶାନ୍ତୁ।

Verse 5

श्रीभगवानुवाच । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ११.५ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ! ମୋର ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ନାନାବିଧ ଦିବ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ—ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନାନାଆକୃତିଯୁକ୍ତ।

Verse 6

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ११.६ ॥

ହେ ଭାରତ! ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ବସୁମାନଙ୍କୁ, ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟକୁ ଏବଂ ମରୁତଗଣକୁ ଦେଖ; ଏବଂ ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ଦେଖା ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ।

Verse 7

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥ ११.७ ॥

ହେ ଗୁଡାକେଶ! ଏବେ ମୋର ଦେହରେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଚର ଓ ଅଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦେଖ; ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା କିଛି ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ (ଏଠାରେ ହିଁ) ଦେଖ।

Verse 8

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ११.८ ॥

କିନ୍ତୁ ଏହି ତୁମ ନିଜ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ (ଏହି ରୂପରେ) ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଉଛି—ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟଯୁକ୍ତ ଯୋଗକୁ ଦେଖ।

Verse 9

संजय उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ११.९ ॥

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ! ଏପରି କହି ସେହିପରେ ମହାଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ପାର୍ଥଙ୍କୁ ନିଜର ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟଯୁକ୍ତ ରୂପ ଦର୍ଶାଇଲେ।

Verse 10

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ ११.१० ॥

ସେ (ରୂପରେ) ଅନେକ ମୁଖ ଓ ନୟନ ଥିଲା; ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ଥିଲା; ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ଥିଲା; ଏବଂ ଉଦ୍ୟତ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ଥିଲା।

Verse 11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११.११ ॥

ସେ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟମୟ ଦେବ—ଅନନ୍ତ, ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ ଥିଲେ।

Verse 12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.१२ ॥

ଯଦି ଆକାଶରେ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଭା ଏକାସାଥି ଉଦିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ପ୍ରଭା ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ (ରୂପର) ତେଜ ସଦୃଶ ହୋଇପାରେ।

Verse 13

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ ११.१३ ॥

ତେବେ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ) ଦେବଦେବଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ ११.१४ ॥

ତାପରେ ବିସ୍ମୟରେ ଆବିଷ୍ଟ ଓ ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଧନଞ୍ଜୟ ଶିର ନମାଇ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 15

अर्जुन उवाच । पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृ...

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୂତବିଶେଷଙ୍କ ସମୂହକୁ ଦେଖୁଛି; ଏବଂ କମଳାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ (ଅନ୍ୟ) ଈଶମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ…

Verse 16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्...

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନେକ ବାହୁ, ଉଦର, ମୁଖ ଓ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ, ସବୁଦିଗରେ ଅନନ୍ତରୂପ ଭାବେ ଦେଖୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତ, ମଧ୍ୟ ଓ ଆଦି—କିଛି ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି…

Verse 17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିରୀଟଧାରୀ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛି—ସବୁଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ମହା ତେଜୋରାଶି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିହାରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ୟୁତି ପରି ଜ୍ୱଲନ୍ତ, ଏବଂ ଅପ୍ରମେୟ।

Verse 18

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

ତୁମେ ଅକ୍ଷର, ଜ୍ଞେୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ନିଧାନ ତୁମେ ହିଁ। ତୁମେ ଅବ୍ୟୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ; ତୁମେ ସନାତନ ପୁରୁଷ—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା; ଅନନ୍ତ ବୀର୍ୟବାନ; ଅନନ୍ତ ବାହୁବାନ; ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ନେତ୍ର; ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ମୁଖବାନ; ଏବଂ ସ୍ୱତେଜରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତପାଉଥିବା/ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା—ତୁମକୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି।

Verse 20

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

ଦ୍ୟାଉ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟର ଏହି ଅନ୍ତରାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗ—ସବୁକୁ ତୁମେ ଏକା ହିଁ ବ୍ୟାପି ରହିଛ। ତୁମର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଉଗ୍ର ରୂପ ଦେଖି, ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ତ୍ରିଲୋକ ଗଭୀରଭାବେ ବ୍ୟଥିତ/କମ୍ପିତ ହେଉଛି।

Verse 21

अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

ଏହି ଦେବସଂଘମାନେ ତୁମ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। କେହି କେହି ଭୟଭକ୍ତିରେ କରଯୋଡ଼ି ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି। ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ ବୋଲି କହି ମହର୍ଷି ଓ ସିଦ୍ଧସଂଘମାନେ ପ୍ରଚୁର ସ୍ତୁତିଗୀତରେ ତୁମକୁ ସ୍ତବନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ମରୁତ ଓ ଉଷ୍ମପମାନେ (ପିତୃଗଣ), ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଅସୁର ଓ ସିଦ୍ଧସଂଘମାନେ—ସମସ୍ତେ ହିଁ ବିସ୍ମୟରେ ତୁମକୁ ନିହାରୁଛନ୍ତି।

Verse 23

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

ହେ ମହାବାହୋ, ଅନେକ ମୁଖ ଓ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ, ଅନେକ ବାହୁ, ଜଂଘା ଓ ପାଦଯୁକ୍ତ, ଅନେକ ଉଦର ଓ ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ ତୁମର ଏହି ବିଶାଳ ରୂପ ଦେଖି ଲୋକମାନେ କମ୍ପିତ ହେଉଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବ୍ୟଥିତ ହେଉଛି।

Verse 24

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଅନେକବର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ତୃତ ମୁଖ ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବିଶାଳ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ ତୁମକୁ ଦେଖି ମୋର ଅନ୍ତରାତ୍ମା କମ୍ପିତ ହେଉଛି; ମୁଁ ନ ଧୃତି ପାଉଛି, ନ ଶାନ୍ତି।

Verse 25

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ ତୁମର ମୁଖମାନେ ଦେଖିମାତ୍ରେ ମୁଁ ଦିଗ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି; କୌଣସି ଆଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ପାଉନି। ହେ ଦେବେଶ, ଜଗନ୍ନିବାସ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।

Verse 26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंघैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଏହି ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ରାଜାମାନଙ୍କ ଦଳସହ; ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଏବଂ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ; ତଥା ଆମ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ—(ତୁମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ)।

Verse 27

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

ସେମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ତୁମର ଭୟଙ୍କର, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ୱାରା ବିକରାଳ ମୁଖମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି; କେହି କେହି ଦାନ୍ତମଧ୍ୟରେ ଅଟକି, ଚୂର୍ଣ୍ଣିତ ମସ୍ତକସହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛନ୍ତି।

Verse 28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

ଯେପରି ଅନେକ ନଦୀର ଜଳପ୍ରବାହ ସମୁଦ୍ରକୁ ମୁହାଁ କରି ବେଗରେ ଧାଉଛି, ସେପରି ନରଲୋକର ଏହି ବୀରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଖମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

ଯେପରି ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପତଙ୍ଗମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଖମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ସମଗ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ଆପଣ ଯେନେ ଲେହି ଚାଲିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ତେଜରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପୂରିଯାଇଛି; ଆପଣଙ୍କ ଉଗ୍ର କିରଣମାନେ ତପାଉଛନ୍ତି, ହେ ବିଷ୍ଣୋ।

Verse 31

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଉଗ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣ କିଏ? ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଆଦିରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି (ଅଭିପ୍ରାୟ) ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ଲୋକକ୍ଷୟକାରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ କାଳ; ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଂହାର କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଛି। ତୁମେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟନୀକ (ବିରୋଧୀ ସେନା) ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ରହିବେ ନାହିଁ।

Verse 33

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

ଏହେତୁ ତୁମେ ଉଠ; ଯଶ ଲାଭ କର; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତି ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଏମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ନିହତ; ହେ ସବ୍ୟସାଚିନ, ତୁମେ କେବଳ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ହେଉ।

Verse 34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

ଦ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ, ଜୟଦ୍ରଥ, କର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଧବୀରମାନେ—ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିହତ—ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ସଂହାର କର; ବ୍ୟଥିତ ହେଉନି। ଯୁଦ୍ଧ କର; ରଣରେ ତୁମେ ସପତ୍ନମାନଙ୍କୁ ଜିତିବ।

Verse 35

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: କେଶବଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ କରଯୋଡ଼ି କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଗଦ୍ଗଦ ବାଣୀରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।

Verse 36

अर्जुन उवाच । स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ହୃଷୀକେଶ! ଆପଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଜଗତ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଅନୁରକ୍ତ ହୁଏ। ଭୟଭୀତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦିଗଦିଗନ୍ତରକୁ ପଳାନ୍ତି, ଏବଂ ସିଦ୍ଧସଂଘମାନେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 37

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

ହେ ମହାତ୍ମନ! ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ କାହିଁକି ନ ନମିବେ? ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଗରୀୟାନ୍ ଏବଂ ଆଦିକର୍ତ୍ତା। ହେ ଅନନ୍ତ! ହେ ଦେବେଶ! ହେ ଜଗନ୍ନିବାସ! ଆପଣ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ); ଆପଣ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ।

Verse 38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस् त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

ତୁମେ ଆଦିଦେବ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ; ଏହି ବିଶ୍ୱର ପରମ ନିଧାନ ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ ତୁମେ ହିଁ। ଜ୍ଞାତା ତୁମେ, ଏବଂ ଜ୍ଞେୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତୁମେ; ପରମ ଧାମ ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ହେ ଅନନ୍ତରୂପ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 39

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

ତୁମେ ବାୟୁ, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ଶଶାଙ୍କ (ଚନ୍ଦ୍ର), ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ହେଉଛ। ତୁମକୁ ସହସ୍ରବାର ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର; ଏବଂ ପୁନଃ ପୁନଃ, ଭୂୟୋ ଭୂୟଃ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।

Verse 40

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ११.४० ॥

ତୁମକୁ ସମ୍ମୁଖରୁ ଓ ପୃଷ୍ଠତଃ ନମସ୍କାର; ହେ ସର୍ବରୂପ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଅନନ୍ତ ବୀର୍ୟ ଓ ଅମିତ ବିକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ତୁମେ ସବୁକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ହିଁ ସର୍ବ।

Verse 41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन ...

ତୁମକୁ ‘ସଖା’ ଭାବି ମୁଁ ଧୃଷ୍ଟତାରେ ଯାହା କହିଦେଇଛି— ‘ହେ କୃଷ୍ଣ’, ‘ହେ ଯାଦବ’, ‘ହେ ସଖେ’— ତୁମର ଏହି ମହିମାକୁ ନ ଜାଣି, ମୋର ପ୍ରମାଦରୁ କିମ୍ବା ପ୍ରେମଜନିତ ଆତ୍ମୀୟତାରୁ (ଅବିବେକବଶତଃ) ଏମିତି କହି ପକାଇଛି…

Verse 42

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेय ॥

ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ବସିଥିବାବେଳେ ଓ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ— ଏକାନ୍ତରେ କିମ୍ବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ— ହାସ୍ୟ-ପରିହାସରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ ଅସତ୍କାର/ଅପମାନ କରିଥିଲି, ସେ ସମସ୍ତ ପାଇଁ, ହେ ଅପ୍ରମେୟ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।

Verse 43

पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

ତୁମେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଲୋକର ପିତା। ତୁମେ ଏହାର ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମଗୁରୁ। ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ତେବେ, ଅପ୍ରତିମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ, ତ୍ରିଲୋକରେ ତୁମଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଅନ୍ୟ କିଏ ହେବ?

Verse 44

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

ଏହିହେତୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେହକୁ ଭୂମିରେ ନମାଇ (ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ), ସ୍ତୁତ୍ୟର୍ହ ଈଶ୍ୱର—ତୁମକୁ—ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛି। ହେ ଦେବ! ଯେପରି ପିତା ପୁତ୍ରର, ସଖା ସଖାର ଏବଂ ପ୍ରିୟ ପ୍ରିୟାର ଅପରାଧକୁ ସହନ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ (ମୋ ଅପରାଧକୁ) କ୍ଷମା କରି ସହନ କର।

Verse 45

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश ...

ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ଦେଖିଥିବା ଏହି (ବିଶ୍ୱରୂପ)କୁ ଦେଖି ମୁଁ ହୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଭୟରେ ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ଦେବ, ହେ ଦେବେଶ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ ସେହି (ପୂର୍ବବତ୍) ତୁମ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ଦର୍ଶାଅ…

Verse 46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

କିରୀଟଧାରୀ, ଗଦାଧାରୀ ଏବଂ ଚକ୍ରହସ୍ତ ତୁମକୁ—ପୂର୍ବବତ୍—ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ସହସ୍ରବାହୋ, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତେ! ସେହି ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପରେ ହିଁ ଭବ।

Verse 47

श्रीभगवानुवाच । मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ११.४७ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ମୋର ଆତ୍ମଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଏହି ପରମ ରୂପ ଦର୍ଶାଇଛି—ଏହା ତେଜୋମୟ, ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଆଦ୍ୟ; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।

Verse 48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ११.४८ ॥

ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ମୋର ଏହି ରୂପ ତୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ଦର୍ଶନଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ କୁରୁପ୍ରବୀର।

Verse 49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ११.४९ ॥

ମୋର ଏହି ଘୋର ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଦେଖି ତୋର ବ୍ୟଥା ହେଉ ନାହିଁ; ଭୟ କର ନାହିଁ, ଏବଂ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ମଧ୍ୟ ହେଉ ନାହିଁ। ଭୟ ଦୂର କରି, ପ୍ରୀତମନା ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ସେଇ ମୋର ରୂପକୁ ପୁନଃ ଦେଖ।

Verse 50

संजय उवाच । इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ११.५० ॥

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ଏପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହି ବାସୁଦେବ ପୁନଃ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶାଇଲେ। ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସୌମ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେଇ ମହାତ୍ମା ଭୀତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।

Verse 51

अर्जुन उवाच । दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ११.५१ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମର ଏହି ସୌମ୍ୟ ମାନବ ରୂପ ଦେଖି ଏବେ ମୁଁ ସଂଯତ ହୋଇଛି; ଚେତନା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଆସିଛି।

Verse 52

श्रीभगवानुवाच । सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ११.५२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେ ମୋର ଏହି ରୂପ ଦେଖିଛ, ଏହାର ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଦୁଷ୍କର। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୂପର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସଦା ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 53

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ११.५३ ॥

ବେଦଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଦାନଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ଦେଖିଛ, ସେପରି ଏହି ରୂପରେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 54

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ ११.५४ ॥

କିନ୍ତୁ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହିଁ, ହେ ଅର୍ଜୁନ, ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜଣାଯାଏ, ସତ୍ୟରୂପେ ଦର୍ଶନ ହୁଏ ଏବଂ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ହେ ପରନ୍ତପ।

Verse 55

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ११.५५ ॥

ଯେ ମୋର କର୍ମ କରେ, ମୋତେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଧରେ, ମୋର ଭକ୍ତ, ଆସକ୍ତିରହିତ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି ନିର୍ବୈର—ସେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।