Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

စူတက ပြောသည်။ အို ဒွိဇ သာသနာပညာရှင်တို့၊ မောက္ခဓမ္မကို အခြေခံသော စနန္ဒန၏ စကားကို ကြားပြီးနောက်၊ တတ္တဝိဒ် နာရဒသည် အဓျာတ္မ ဆတ်ကထာ—အတွင်းအတ္တအကြောင်း မြတ်သော သင်ခန်းစာကို ထပ်မံ မေးမြန်း하였다။

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

နာရဒက ပြောသည်။ အို မဟာဘဂ၊ သင်ပြောကြားသော မောက္ခရှာသ္တရကို ကျွန်ုပ် ကြားနာပြီးပြီ။ သို့သော် ထပ်ခါထပ်ခါ နားထောင်သော်လည်း ကျွန်ုပ်၌ မည်သည့် တృप्तိ (ကျေနပ်မှု) မျှ မပေါ်ပေါက်ပါ။

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

အို မုနိ၊ အဝိဒ္ယာချည်နှောင်မှုမှ ဇီဝသည် မည်သို့ လွတ်မြောက်သနည်းကို ရှင်းပြပါ။ အို အလုံးစုံသိသူ၊ အမြဲတမ်း အားကိုးထိုက်သော မောက္ခဓမ္မကို ဟောကြားပါ။

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

စနန္ဒနက ပြောသည်။ ဤနေရာ၌လည်း ရှေးဟောင်း အိတိဟာသတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြမည်။ မိထိလာ၏ အုပ်ချုပ်သူ ဇနကသည် မောက္ခကို မည်သို့ ရရှိခဲ့သည်ကိုပင် ဖြစ်သည်။

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

မိထိလာ၏ အရှင်မင်း ဇနက (ဇနဒေဝဟုလည်း ခေါ်) သည် သေပြီးနောက် ပြုလုပ်ရမည့် ဓမ္မနှင့် အန္တိမအခမ်းအနားများကို အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ စဉ်းစားဆင်ခြင်နေ하였다။

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

သူ၏အိမ်တော်တွင် သင်္ချိုင်းမြေ (श्मशान) လမ်းစဉ်ကို သင်ကြားသော ဆရာများသည် အမြဲတမ်း နေထိုင်ကြပြီး၊ နိကာယအမျိုးမျိုး၏ အငြင်းပွားသူများကလည်း တစ်ဦးချင်းစီ “ဓမ္မ” မတူသည့်အရာကို ပြသကာ အယူဝါဒကွဲပြားမှုများကို ဆက်တိုက် တင်ပြနေကြသည်။

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

ထို့နောက် သူသည် သူတို့၏ သေပြီးနောက် အခြေအနေနှင့် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကို သေချာစွာ ဆုံးဖြတ်သိမြင်ပြီး၊ အတ္တမန်၌ တည်ကြည်ကာ အတ္တတတ္တဝ၏ အမှန်တရားကြောင့် အထူးသဖြင့် စိတ်ကျေနပ်တော်မူသည်။

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

ထိုအခါ ကပိလ၏ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာသော ပဉ္စသိခ ဟူသော မဟာမုနိတစ်ပါးသည် ကမ္ဘာမြေတစ်လျှောက် လှည့်လည်သွားလာပြီးနောက် မိထိလာသို့ ရောက်လာ하였다။

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

သူသည် ပြည့်စုံသော သံန്യാസဓမ္မ အားလုံးကို ကိုယ်တိုင်ထမ်းဆောင်သူဖြစ်၍၊ တတ္တဝဇ္ဈာန၏ ဆုံးဖြတ်ချက်၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်နေသည်။ သူ၏ ရည်မှန်းချက်သည် ပြည့်ဝစွာ ပြီးမြောက်ပြီး၊ ဒွန္ဒ္ဝ (အပြိုင်အဆိုင်) များမှ လွတ်ကင်းကာ သံသယတို့လည်း ပျက်စီးသွားပြီ။

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ရဟန္တပညာရှိတို့က လူတို့အကြား၌ ကာမကို စိစစ်၍ ကျော်လွန်ပြီးနောက် ဆုံးဖြတ်သည့် အမြင့်ဆုံးရည်မှန်းချက် တစ်ခုရှိကြောင်း ဆိုကြသည်။ ထာဝရနှင့် အလွန်မြတ်သော သုခကို ရှာဖွေသူအတွက် ထိုသုခသည် အလွန်ရှားပါး၍ ရယူရန် ခက်ခဲလှသည်။

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

သံချာပညာရှိတို့က ကပိလကို အမြင့်ဆုံးမြင်သူ ရဟန္တနှင့် ပရာဇာပတိဟု ခေါ်ကြသည်။ ငါ၏အမြင်အရ သူသည် ထိုရုပ်သဏ္ဌာန်တည်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစေသည်။

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

သူကို အာဆုရီ၏ ပထမဆုံးတပည့်၊ အသက်ရှည်မြဲသူဟု ခေါ်ကြသည်—ပဉ္စသ్రောတသ၌ တစ်ထောင်နှစ်ကြာ စတြ (ဆက်တိုက်ယဇ်ပူဇော်ပွဲ) ကို ထိုင်၍ ဆောင်ရွက်နေသူဖြစ်သည်။

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

မြစ်ငါးစင်း ဆုံရာသို့ ရောက်ပြီးနောက် သူသည် ကပိလမဏ္ဍလ အကြီးကို—သံချာ၏အဝန်းအဝိုင်းကို—ဖော်ပြ하였다။ အဗျက္တ (မထင်ရှားသေးသောအရာ) ကို ပုရုෂ၏အခြေအနေဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရမာර්ထ (အမြင့်ဆုံးအမှန်တရား) ဟူ၍လည်းကောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြား하였다။

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

အိဋ္ဌိမန်တရနှင့် ပြည့်စုံပြီး၊ ထပ်မံ၍ တပသဖြင့် အားကောင်းလာသော အာဆုရီရဟန္တသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏သဘောကို တိုက်ရိုက်မြင်သိခြင်းအားဖြင့် က్షೇತ್ರ (လယ်ပြင်) နှင့် က్షेत्रज्ञ (လယ်ပြင်ကိုသိသူ) တို့၏ ခွဲခြားချက်ကို ထင်ရှားစွာ နားလည်하였다။

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

မပျက်မယွင်းသော အက္ခရာတစ်လုံးတည်းဖြစ်သည့် ဘြဟ္မသည် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးဖြင့် မြင်ရသည်။ ထိုမဏ္ဍလအတွင်း၌ပင် ရှင်အာသုရီသည် မပြောင်းလဲသော သတ္တဝါတရားကို သိမြင်တော်မူ၏။

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

ထိုသူ၌ ပဉ္စသိခဟု အမည်ရသော တပည့်တစ်ဦးရှိ၍ လူမိခင်နို့ဖြင့် ပြုစုမွေးမြူခံရ၏။ ထို့ပြင် ကပိလီဟု အမည်ရသော ဗြာဟ္မဏီ အိမ်ထောင်ရှင်မိန်းမတစ်ဦးလည်း ရှိ၏။

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

သူမ၏သားဟု သတ်မှတ်ခံရပြီးနောက်၊ သူသည် သရီ (လက္ရှ္မီ) ၏ နို့အုံကို စို့သောက်၏။ ထို့နောက် ကာပိလေယ အဖြစ်ကို ရရှိကာ မလှုပ်မယှက်သော အဆုံးစွန်သော ဉာဏ်ပညာကိုလည်း ရရှိ၏။

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

ဤအရာကိုပင် ဘုရားသခင်က ကာပိလေယ၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအကြောင်း ငါ့အား မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုမှ သူ၏ ကာပိလေယသဘောနှင့် အထွတ်အထိပ်သော အလုံးစုံသိမြင်မှုတို့ ပေါ်ပေါက်လာ၏။

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

အို မုနိ၊ ဓမ္မကို သိမြင်သော ပညာရှိကို သိရှိပြီးနောက် ဝန်ကြီးများနှင့်အတူ ဂျနကမင်းသည် ဆရာတစ်ရာထံ ချဉ်းကပ်ကာ အကြောင်းပြချက်များဖြင့် သူတို့ကို ရှုပ်ထွေးစေ၍ အနိုင်ယူ၏။

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

သို့ရာတွင် ဘုရင် ဇနကသည် ထိုလျှို့ဝှက်သမီး၏ မျက်နှာမြင်ရုံကိုပင် အလွန်စွဲလမ်းသဖြင့် ဆရာတစ်ရာကိုတောင် စွန့်လွှတ်ကာ သူ့နောက်မှ လိုက်သွား하였다။

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ဓမ္မအတိုင်း ဦးညွတ်ပန်ကြားသော သူ့အား ထိုသူသည် အမြင့်မြတ်သော ကောင်းကျိုးကို ဟောကြား၍၊ စာṅခ္ယ အဖြစ် သင်ကြားထားသော အမြင့်ဆုံး မောက္ခကို ပြော하였다။

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

အမျိုးအစား/ဇာတိအမှတ်အသားအပေါ် မစွဲလမ်းခြင်းကို ဟောပြီးနောက်၊ ကမ္မအပေါ် မစွဲလမ်းခြင်းကို ဟော하였다။ ကမ္မအပေါ် မစွဲလမ်းခြင်းကို ဟောပြီးနောက်၊ အရာအားလုံးအပေါ် အပြည့်အဝ မစွဲလမ်းခြင်းကို ထပ်မံ ဟော하였다။

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

‘ဓမ္မ’ နှင့် ပေါင်းသင်း၍ ကမ္မ၏ အကျိုးပေါ်ထွန်းခြင်းကို ရှာဖွေသည့် အကြောင်းရင်း—ထိုအရာကို မောဟဟု သိလော့။ အာမခံမရှိ၊ ပျက်စီးလွယ်၊ ပြောင်းလဲလွယ်၊ မတည်မြဲသော အရာဖြစ်သည်။

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

ပျက်စီးခြင်းကို မျက်မြင်တင်မက လောကက သက်သေခံနေသည့်အခါတွင်ပင်၊ ‘အာဂမ (ကျမ်း) အာဏာကြောင့်သာ အမြင့်မြတ်ဆုံးတော်ရှိသည်’ ဟု ဆက်လက် အငြင်းပွားသူသည် ထိုဝါဒပြိုင်ပွဲ၌ ရှုံးနိမ့်သည်။

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

အတ္တအတွက် အနတ္တသည် အမှန်တကယ် သေခြင်းဖြစ်၏။ ဒုက္ခကလေသသည်လည်း သေခြင်းဖြစ်ပြီး အိုမင်းခြင်းနှင့် ရောဂါလည်း သေခြင်းတည်း။ မောဟကြောင့် အနတ္တကို အတ္တဟု မှားယွင်းထင်မြင်ခြင်းသည် အမြင့်ဆုံးသော မှားယွင်းသဘောတရား ဖြစ်၏။

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ဤသို့ဟုဆိုသော်လည်း လောက၌ မသင့်တော် မတည်မြဲနိုင်သေး၏—အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်းမှ ကင်းလွတ်သည်ဟု မင်းတစ်ပါးက မိမိကိုယ်ကို ထင်မြင်သကဲ့သို့ပင်။

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

လက္ခဏာမသေချာသော ထိုတတ္တဝါ၌ပင် “ရှိသည်”“မရှိသည်” ဟုလည်း ပြောကြ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် လောကရေးရာအကျင့်နှင့် ဘဝလမ်းစဉ်ကို အတည်ပြု၍ ပြောဆိုရန် မည်သည့်အခြေခံပေါ် မူတည်မည်နည်း။

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ဤနှစ်ပါး၏ အမြစ်မှာ တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့ခြင်း (ပရတျက္ခ) ဖြစ်၏၊ ထို့အပြင် “ကృతान्त” ဟူသော အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက်လည်း ဤနှစ်ပါးအတွက် ဖြစ်၏။ အာဂမ (ကျမ်းစာ) သည် တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့ခြင်းနှင့် ကွဲပြား၏၊ အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက် မရှိလျှင် မည်သည့်အရာမျှ မတည်ထောင်နိုင်။

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ဤသို့သော အနုမာန (အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ခန့်မှန်းခြင်း) မျိုးစုံ၌ သူတို့သည် သဘောတရားတစ်ခုကိုပင် စိတ်ကူးတည်ဆောက်နိုင်သော်လည်း၊ နာစတိက (ပစ္စည်းဝါဒီ) များ၏ အမြင်အရ ကိုယ်ခန္ဓာမှ ခွဲထွက်သည့် သက်ရှိအတ္တ သီးခြားတစ်ခု မရှိဟု တည်၏။

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

သုတ်ရည် (retas) နှင့် ဝါတ (vāta) ဖြင့် ပြုလုပ်သော အမှုန့်လုံးငယ် (kaṇikā) ကို ဂီ (ghṛta) ဖြင့်ချက်ပြုတ်၍ စိမ့်ဝင်အောင်ထားလျှင် အတိတ်ဘဝများကို မှတ်မိနိုင်သော ဇာတိမှတ်ဉာဏ် (jāti-smṛti) ပေါ်ပေါက်သည်။ ထို့အတူ သံလိုက်ကျောက် (ayaskānta) နှင့် နေရောင်ကျောက် (sūryakānta) ကို အသုံးပြုခြင်းသည် «ရေကိုသာစားသောက်ခြင်း»—ရေတစ်မျိုးတည်းဖြင့် အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်။

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

ဤသည်မှာ သေချာသတ်မှတ်ထားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည်—အမှတ်အသားများမှာ ပရေတ (preta) နှင့် ဘူတ (bhūta) တို့ကို နှစ်သက်သော ဒေဝတာ၊ ထိုဒေဝတာက ပူဇော်ပဏာမများကို တောင်းဆိုခြင်း၊ နှင့် သေသူအတွက် ပြုလုပ်သည့် ကర్మ/ရိတုများကို တိုးပွားစေခြင်း—ဤအရာတို့ကို သက်သေအဖြစ် ယူဆကြသည်။

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

အမှန်တကယ်ပင် ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် တည်ရှိနေသော အကြောင်းရင်းအချို့ ရှိသည်။ သို့သော် ရုပ်မဲ့သောအရာ (amūrta) အတွက် ရုပ်ရှိသောအရာ (mūrta) နှင့် တူညီမှုကို မတွေ့နိုင်။

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

အချို့က အဝိဇ္ဇာ၊ ကမ္မ (karma) နှင့် တဏှာတို့ကို ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်း၏ အကြောင်းဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် သေခြင်းသဘောရှိသော စိတ်သည် ဖျက်ဆီးခံရ၍ မီးလောင်သကဲ့သို့ ပျောက်ကွယ်သွားလျှင် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်း မရှိတော့။

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ဤမောဟမှ ထပ်မံသော မောဟတစ်ခု ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြပြီး ထိုအရာကို သတ္တဝ (sattva)—ကြည်လင်မှုနှင့် အတွင်းအား—၏ လျော့နည်းခြင်းဟု ခေါ်သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန်အရလည်းကောင်း၊ မွေးဖွားရာဇာတိအရလည်းကောင်း၊ ကြားသိရာအရလည်းကောင်း၊ အဓိပ္ပါယ်အရလည်းကောင်း “အခြား” ဟု ခွဲခြားမြင်သည့်အခါ ထိုအရာ ဖြစ်ပေါ်သည်။

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ဤနေရာ၌ «သူသည် ဤအတွင်းရှိသည်» ဟူသော အယူအဆနှင့် ကိုက်ညီသည့် ဆက်နွယ်မှု မည်သို့ ဖြစ်နိုင်မည်နည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဉာဏ်ပညာ၊ ပညာသင်ယူမှု၊ တပဿ၊ သို့မဟုတ် အာဏာတန်ခိုးတို့ဖြင့် အမှန်တကယ် စိတ်ကျေနပ်မှု မည်သို့ ရနိုင်မည်နည်း။

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

သူ၏ အပြုအမူတစ်စုံတစ်ရာကို အပြင်ပန်းတူညီမှုသာဖြင့် ခန့်မှန်းယူကြသော်လည်း၊ သင်တောင်မှ ဤလောက၌ပင် အခြား သာမန်လူများကြောင့် ဒုက္ခရောက်စေနိုင်သည်။

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

ပျော်ရွှင်ခြင်းဖြစ်စေ၊ ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်စေ—မြင်ရသောအရာနှင့် မမြင်ရသောအရာကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းမှာ ဤသို့ပင်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို တုတ်များဖြင့် ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးသော်လည်း ထိုကိုယ်ခန္ဓာသည် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကြောင့် ထပ်မံ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

ဤ «အရာတော်» (အမြင့်ဆုံး သစ္စာ) ကို မသိမြင်နိုင်စေသည့် အခြားပညာအားလုံးသည် အလဟသ—မည်သည့်အရာဖြစ်စေ။ ထို့ကြောင့် လူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်များထဲ၌သာ ပိတ်မိနေသည်—ရာသီနှင့်နှစ်၊ တိဿျယ (Tiṣya) ကြယ်၊ အအေးနှင့်အပူ၊ နှစ်သက်ရာနှင့် မနှစ်သက်ရာ။

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

မိမိ၏ အဘိုးအဘွား၊ အဖေဘိုးဘွားတို့ ကွယ်လွန်သွားသည်ကို မြင်ရသကဲ့သို့ပင် မိမိ၏ အသက်ဓာတ်လည်း လျော့နည်းလာသည်။ အိုမင်းခြင်းကြောင့် လှန်ပြောင်းသွားသော ကိုယ်ခန္ဓာကို နောက်ဆုံးတွင် သေခြင်းက ဖျက်ဆီးပစ်သည်။

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

အိမ်တစ်လုံးတွင် အားနည်းသောအစိတ်အပိုင်းများက အရင်ဆုံးပြိုကွဲသကဲ့သို့၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌လည်း အားနည်းသောအရာများက အရင်ဆုံးပျက်စီးသည်—အင်္ဒြိယများ၊ စိတ်၊ အသက်လေ (ပရာဏ)၊ သွေး၊ အသားနှင့် အရိုးတို့ပင် ဖြစ်သည်။

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

အရာတို့သည် အစဉ်လိုက်ပျက်စီးကာ မိမိ၏ဓာတ်မူလသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သည်။ ထို့ပြင် လောက၏ခရီးစဉ်ကို စီမံသူက ဒါနနှင့် ဓမ္မကျင့်မှုမှ ပေါ်ထွန်းသော အကျိုးရလဒ်ကို ဖြစ်စေတော်မူသည်။

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဝေဒ၏ဝေါဟာရများနှင့် လောကီအသုံးအနှုန်းများလည်း ရည်ရွယ်ချက်တူတူဖြင့် ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့် မှန်ကန်စွာ စဉ်းစားသုံးသပ်လျှင် ထောက်ခံသည့် အကြောင်းရင်းများ များစွာ တွေ့ရသည်။

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

«ရှိသည်» ဟုလည်းကောင်း «မရှိသည်» ဟုလည်းကောင်း အမှန်တကယ် ခေါ်ဆိုနိုင်မည့်သူကို မည်သူမျှ မမြင်ရ။ သို့သော် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုသူတို့အတွက်သာ ထိုတရားအမှန်ကို သေချာစွာ နားလည်နိုင်သည်။

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

ဉာဏ်သည် မည်သည့်နေရာတွင် နေထိုင်ရာတည်စေသော်လည်း ထိုနေရာ၌ပင် သစ်ပင်ကဲ့သို့ ခြောက်သွေ့၍ အိုမင်းသွားသည်။ ထို့ကြောင့် «အကျိုးရ» နှင့် «အနစ်နာ» နှစ်မျိုးလုံးကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးသည် ဝမ်းနည်းဒုက္ခ ခံစားရသည်။

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

လေ့ကျင့်ထားသော ဆင်ထိန်းများက ဆင်များကို ဆွဲခေါ်ထိန်းညှိသကဲ့သို့၊ အာဂမများ (သမ္မာကျမ်းညွှန်) ကလည်း လူတို့ကို ဆွဲခေါ်၍ လမ်းညွှန်သည်။

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

လောကီအရာဝတ္ထုများသည် ပျော်ရွှင်မှုကို ယူဆောင်လာသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ထိုသူတို့ကိုပင် ဖျက်ဆီးတတ်သည်။ အများတို့သည် ထပ်ခါထပ်ခါ လျှာဖြင့်လိမ်းလျက် နောက်ဆုံး အလွန်ခြောက်သွေ့ပင်ပန်းသွားကြပြီး၊ ပိုမိုကြီးမားသော ဒုက္ခသို့ ကျရောက်ကာ အစာချိုင့်ကို စွန့်၍ မရဏ၏ အာဏာအောက်သို့ သွားကြသည်။

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

အသက်သည် မတည်မြဲ၍ ပျက်စီးနိုင်သော သတ္တဝါတို့အတွက် ဆွေမျိုးများက ဘာအကျိုးရှိသနည်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် စုဆောင်းထားသမျှက ဘာအကျိုးရှိသနည်း။ ထွက်ခွာသွားသူသည် အရာအားလုံးကို စွန့်ပစ်ကာ ခဏအတွင်း သွားပြီး၊ သွားပြီးနောက် ပြန်မလာတော့။

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

မြေ၊ အာကာသ၊ ရေ၊ မီး၊ လေတို့ပင် ဤကိုယ်ခန္ဓာကို အမြဲတမ်း ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်နေကြသည်။ ဤအရာကို မြင်သော်လည်း၊ ထိုကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် စွဲလမ်းမှု မည်သို့ သင့်တော်နိုင်မည်နည်း။ ပျက်စီးနိုင်သော်လည်း ထိုအပေါ်၌ စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှု (ထိန်းချုပ်မှု) မရှိသေး။

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

အခြေအနေဖုံးကွယ်မှုမရှိ၊ လှည့်စားမှုမရှိ၊ အလွန်အမင်း အနာရောဂါကင်းစင်၍ အတ္တမိမိက သက်သေဖြစ်သော ဤစကားကို မြင်ကြည့်ပြီးနောက်၊ ဘုရင်သည် အံ့ဩသွားကာ ထပ်မံ၍ ရသီကို မေးမြန်းရန် စတင်하였다။

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

ဇနက မင်းကြီးက မေးလေ၏ — «အရှင်ဘုရား၊ သေပြီးနောက် မည်သူမျှ သတိသိမြင်မှု မကျန်တော့လျှင်၊ အဝိဇ္ဇာဖြစ်စေ ဗိဇ္ဇာဖြစ်စေ ဘာကို ပြုနိုင်မည်နည်း၊ ဘာကွာခြားမည်နည်း»

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

ဤအရာကို ကြည့်ပါ၊ ဒွိဇအမြတ်ဆုံးရေ — အဆုံးစွန် ပျက်စီးခြင်းသို့ သတ်မှတ်ထားသူအတွက် သတိရှိခြင်းဖြစ်စေ သတိလျော့ခြင်းဖြစ်စေ ဘာကွာခြားမည်နည်း။

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

အမှန်တကယ်အားဖြင့် သတ္တဝါတို့နှင့် အစစ်အမှန် ဆက်နွယ်မှု မရှိ၊ ရှိလျှင်လည်း ပျက်စီးနိုင်သော အရာတို့နှင့်သာ ဆက်နွယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မည်သူ့အတွက် ဘာကို ပြုလုပ် သို့မဟုတ် စီမံရမည်နည်း။ အမှန်တရားအရ ဤနေရာ၌ သေချာမှု ဘာရှိသနည်း။

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

စနန္ဒနက ပြောလေ၏ — အဝိဇ္ဇာ၏ အမှောင်ကြောင့် ဉာဏ်၏ အမိုးကာ မည်းမှောင်သွားသောအခါ၊ ထက်မြက်သူတောင် မိမိလမ်းလွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ ထို့နောက် ကဗိ ပဉ္စသိခာ သည် စကားဖြင့် ပြန်လည် သက်သာစေကာ ပြောဆိုလေ၏။

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

ပဉ္စသိခာက ပြောလေ၏ — «ဤလောက၌ အဆုံးစွန် ပျက်စီးခြင်းဟူသော အဆုံးမရှိ၊ အတည်ပြုခြင်းသာဖြင့်လည်း အဆုံးမရှိ။ အကြောင်းမူကား ဤသည်ပင် ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အင်္ဒြိယ၊ စိတ်တို့၏ စုပေါင်းတည်ဆောက်မှုသာ ဖြစ်၏»

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားနေသော်လည်း ဓာတ်ငါးပါးသည် အပြန်အလှန် အားပေးမှီခိုကာ မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းများ၌ လည်ပတ်ကြသည်။ ထိုသည်မှာ ရေ၊ အာကာသ(အီသာ)၊ လေ၊ မီး(အလင်း) နှင့် မြေ ဖြစ်သည်။

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

ထိုကိုယ်ခန္ဓာများအတွင်း၌ ဓာတ်တို့သည် မိမိတို့၏ အခြေအနေ(ဘဝ)အလိုက် တည်နေကြသော်လည်း၊ သဘာဝအရ ပြန်လည်ကွဲထွက်သွားကြသည်။ ထို့ကြောင့် အာကာသ၊ လေ၊ အပူ၊ စိုဓာတ်နှင့် မြေဓာတ်ဆန်သော တင်းမာမှုတို့သည် မိမိဂုဏ်သတ္တိအလိုက် ပေါ်ထွက်၍ ပျောက်ကွယ်သည်။

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ဤသည်မှာ ဓာတ်ငါးပါး၏ စုပေါင်းမှုဖြစ်၍ “ကိုယ်ခန္ဓာ” ဟုခေါ်သော်လည်း အမှန်တကယ် များစွာမဟုတ်။ ကိုယ်တည်ရှိမှု၏ စုပေါင်းသည် သုံးမျိုး—အသိဉာဏ်၊ အပူနှင့် အသက်လေ—ဖြစ်သည်။

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ဤအရင်းအမြစ်မှ အင်္ဒြိယများနှင့် အင်္ဒြိယအရာဝတ္ထုများ၊ မွေးရာပါသဘောထား၊ အသိစိတ်နှင့် မန(စိတ်)၊ အသက်လေ ပရాణနှင့် အပာန၊ ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာဓာတ်များ(dhātu) တို့ ပေါ်ထွက်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

နားကြားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း၊ လျှာ၊ မြင်ခြင်းနှင့် နှာခေါင်း—ဤငါးပါးကို အင်္ဒြိယဟု ခေါ်ကြသည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိတို့သည် စိတ်(चित्त)က ဦးဆောင်၍ လည်ပတ်ကြသည်။

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

ထိုအကြောင်းအရာ၌ ဗိညာဏ်နှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု (ဝိဇ္ဇာ) တို့ မခွဲမရ ပေါင်းစည်းနေသော စိတ်သိမြင်မှုသည် သုံးမျိုးဖြစ်၍ အမြဲတည်မြဲသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အဲဒါကို (၁) သုခ (၂) ဒုက္ခ နှင့် (၃) မဒုက္ခမသုခ ဟူ၍ ခေါ်ကြ၏။

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်—ဤသုံးပါးသည် ကိုယ်ထည်ရှိသော အရာဝတ္ထုဖြစ်မှုကိုသာ ထူထောင်ပေးသည်။ သို့ရာတွင် “မသေမပျက်” သဘောတရားမှ သဒ္ဂုဏ် ငါးပါး ပေါ်ထွန်းလာ၍ အမှန်တကယ်သော ဉာဏ်ရရှိရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

ထိုအကျင့်အကြံများအတွင်း၌ လုပ်ဆောင်မှု၌ အောင်မြင်ခြင်းနှင့် သဘောတရားအားလုံး၏ အဓိပ္ပါယ်ကို တိတိကျကျ ဆုံးဖြတ်သိမြင်ခြင်းကို ရရှိသည်။ ထိုစွမ်းအားကို အမြင့်ဆုံးသော သန့်ရှင်းမှု—ဗုဒ္ဓိ (ခွဲခြားဉာဏ်) ဟူ၍ ခေါ်ကြပြီး၊ ကြီးမြတ်၍ မပျက်မယွင်းသော အရာဖြစ်သည်။

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ဤဂုဏ်တို့၏ စုပေါင်းမှုကို “ငါ” “ငါ့၏” ဟူသော အတ္တစိတ်ဖြင့် မြင်သူအတွက် မမှန်ကန်သော မြင်ကွင်းကြောင့် အဆုံးမဲ့ ဒုက္ခသည် မငြိမ်းနိုင်။

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

“ဤအရာသည် အတ္တမဟုတ်” ဟု မြင်သိပြီးနောက်၊ “ငါမဟုတ်၊ ငါ့၏မဟုတ်” ဟုလည်း တွေးသော်လည်း၊ မည်သည့် အခြေခံအထောက်အထားကို အားထား၍ ဒုက္ခ၏ ဆက်တိုက်စီးဆင်းမှုသည် ထပ်မံတည်ရှိနေသနည်း။

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

ထိုနေရာ၌ “သမ္ယဂ္ဇန” ဟုခေါ်သောသူသည် အလွန်မြတ်သော စွန့်လွှတ်ခြင်း၏ သာသနာကို နားထောင်သင့်၏။ ထိုသင်ခန်းစာကို ရှင်းလင်းဟောပြောသော် မောက္ခသို့ ရောက်စေသော လမ်းဖြစ်လာမည်။

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

အမှန်တကယ် စွန့်လွှတ်ခြင်းတစ်ခုတည်းပင် သင်ကြားထားသော ကర్మများအားလုံး၏ အနှစ်သာရဖြစ်၏။ မုသာ၌ အမြဲလေ့ကျင့်နေသူတို့အတွက် ကလေရှ—ဒုက္ခကို သယ်ဆောင်သော အမှောင်ထု—ပေါ်ပေါက်လာ၏။

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ပစ္စည်းဥစ္စာကို စွန့်လွှတ်ရာ၌ ကర్మတရားများကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ အာရုံခံစားမှု၏ ပျော်ရွှင်မှုကို စွန့်လွှတ်ရာ၌ ဝရတ (vrata) များကို ထိန်းသိမ်းရမည်။ သက်သာချမ်းသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းမှ တပ (tapas) နှင့် ယောဂ (yoga) ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ အရာအားလုံးကို စွန့်လွှတ်ရာ၌ ပြည့်စုံသော အဆုံးသတ်ရရှိ၏။

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ဤသည်မှာ သူ၏လမ်းကြောင်းဖြစ်၍ နှစ်ခွဲမရှိသော (အဒွೈတ) လမ်းဖြစ်သည်။ အရာအားလုံးအပေါ် ကပ်ငြိမှုကို အပြည့်အဝ စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူ၍ ပြထား၏။ ဤလမ်းဖြင့် ဒုက္ခကို လုံးဝပယ်ဖျက်နိုင်သော်လည်း၊ မဟုတ်လျှင် မကောင်းသော လမ်းကြောင်းသို့ ကျရောက်မည်။

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

အသိဉာဏ်အင်္ဂါငါးပါးနှင့် အတွင်းစိတ်၌ ဆဋ္ဌမအဖြစ် မနောကို ဖော်ပြပြီးနောက်၊ ယခု ငါသည် လုပ်ဆောင်မှုအင်္ဂါ (ကರ್ಮအင်္ဒြိယ) ငါးပါးကိုလည်း ရှင်းလင်းဖော်ပြမည်။

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

လက်တို့ကို ကမ္မအင်ဒြိယ (လုပ်ဆောင်မှုအင်္ဂါ) ဟု သိလော့။ ခြေတို့သည် သွားလာမှု၏ အင်ဒြိယ ဖြစ်၏။ မျိုးပွားရန် အင်္ဂါပေါင်းစည်းမှုသည် ကိရိယာ ဖြစ်ပြီး၊ စွန့်ထုတ်ရန် အနုစသည် လုပ်ဆောင်မှုအင်္ဂါ ဖြစ်၏။

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

ဝါက် (စကား) သည် ငါးမျိုးပါဝင်သည်ဟု သိကြ၏—အသံ၊ အသံထွက်၏ ခွဲခြားမှု၊ အဓိပ္ပါယ် (နှင့် အခြားအင်္ဂါရပ်များ)။ ထိုနည်းတူ ဉာဏ်ကို အားထား၍ စိတ်သည် ဤအင်ဒြိယ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးမှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာစေ။

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

နား၊ အသံ၊ နှင့် စိတ်—ဤသုံးပါး ပေါင်းစည်းရာ၌ နားထောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ ထိတွေ့မှုနှင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်၌လည်း၊ ထို့အပြင် အရသာနှင့် အနံ့၌လည်း အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်၏။

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ထို့ကြောင့် ဤဂုဏ် (guṇa) များသည် အမှန်တရားကို သိမြင်ရန်အတွက် တြိက ငါးစုအဖြစ် စီစဉ်ထား၏။ ၎င်းတို့၏ အဆက်ဆက် ပြောင်းလဲသည့် အနေအထားများကြောင့် ဤသုံးမျိုးသော ဘဝအခြေအနေ ပေါ်ထွန်းလာ၏။

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ထိုသုံးပါးသည် သုံးမျိုးဖြစ်၏—စတ္တဝိက (sāttvika)၊ ရာဇသ (rājasa)၊ နှင့် တာမသ (tāmasa)။ ဤတို့အတွင်း၌ပင် ဝေဒသင်ကြားမှုလည်း သုံးပုံသုံးနည်းဖြင့် ပျံ့နှံ့ကာ ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့အတွက် အရာရာကို ပြီးမြောက်စေသော နည်းလမ်း ဖြစ်၏။

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

ရွှင်လန်းတက်ကြွမှု၊ ချစ်မြတ်နိုး၍ကျေနပ်မှု၊ အတွင်းအာနန္ဒ၊ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် စိတ်အလွန်ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်ခြင်း—အပြင်ဘက်အကြောင်းမရှိဘဲဖြစ်စေ၊ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့်ဖြစ်စေ—သဘာဝအားဖြင့် စိတ်အတွင်းရှိ သတ္တဝဂုဏ်၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

မကျေနပ်မှု၊ စိတ်အတွင်းပူလောင်မှု၊ ဝမ်းနည်းကြေကွဲမှု၊ လောဘနှင့် မခံနိုင်မရှည်နိုင်ခြင်း—ဤတို့သည် ရဇသ် (rajas) ၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းရှိသော်လည်းကောင်း အကြောင်းမရှိသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု တွေ့ရသည်။

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

ခွဲခြားသိမြင်မှုမရှိခြင်း၊ မောဟ၊ သတိလစ်လျူရှုခြင်း၊ အိပ်ငိုက်၍ အိပ်ပျော်သို့လျှောကျခြင်း—ဤတို့နှင့် အခြားအမျိုးမျိုးသော တမသ (tamas) ဂုဏ်သဘောများသည် စိတ်အတွင်း၌ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဆက်လက်တည်ရှိနေသည်။

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ဤလွတ်မြောက်စေသော ဉာဏ်အမြင်ကို သိမြင်၍ မပျင်းမနာ သတိရှိစွာ အတ္တမန် (Self) ကို ရှာဖွေသူသည် မကောင်းသော ကမ္မဖလများကြောင့် မညစ်ပတ်မလိမ်းကျန်—ရေဖြင့်စိုစွတ်သော်လည်း မလိမ်းကပ်သကဲ့သို့ အဆိပ်ရွက်တစ်ရွက်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

မျိုးစုံသော ခိုင်မာသည့် ချည်နှောင်မှုများမှ—သားသမီးကြောင့်ဖြစ်သော ချည်နှောင်မှုများနှင့် အုပ်စိုးသည့် ဒေဝတားတို့နှင့် ဆက်နွယ်သော ချည်နှောင်မှုများအထိ—လွတ်မြောက်လာသောအခါ၊ ထိုသူသည် ဒုက္ခနှင့် သုခ နှစ်ပါးလုံးကို စွန့်လွှတ်သည့်အခါ လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်လာပြီး၊ ကိုယ်အမှတ်အသားမရှိသကဲ့သို့ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အခြေအနေသို့ ရောက်သည်။

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

ဗေဒသုတ္တံ၏ မင်္ဂလာရှိသော အာဏာနှင့် တည်မြဲသော သာသနာတော်အဂမများကို အားထား၍ သူသည် အိုမင်းခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို ကျော်လွန်သည်။ ကုသိုလ်ကုန်ခမ်း၍ အကုသိုလ်ပျောက်ကင်းသွားသော်လည်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် ထွက်ပေါ်သော အကျိုးများ ပျက်သွားသောအခါ သူသည် ထိုအခြေအနေများအပေါ်က လွန်ကဲစွာ တည်နေသည်။

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

အင်အားကြီးသူတို့ပင်လျှင် “အဲဒီ အမှန်တရား” ကို အမှတ်အသားမရှိ၊ အညစ်အကြေးမကပ်သော အာကာသကဲ့သို့သော သဘောတရားကို အားထားမှသာ မြင်နိုင်ကြသည်။ ပင့်ကူသည် ကြိုးချည်ရင်း လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ကြိုးကုန်သွားလျှင် ရပ်တန့်သကဲ့သို့ပင်။

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

ထိုနည်းတူ လွတ်မြောက်သူသည် ဒုက္ခကို စွန့်ပစ်၍ ချေဖျက်ပစ်သည်—ခြေထောက်အောက်တွင် မြေခဲတုံး ပျက်စီးသကဲ့သို့။ ရုရုသမင်က ဟောင်းနွမ်းသော ချိုကို စွန့်သကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် မြွေက ဟောင်းသွားသော အရေပြားကို ချွတ်ပစ်သကဲ့သို့ပင်။

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

ထိုနည်းတူ လွတ်မြောက်သူသည် နောက်မလှည့်ကြည့်ဘဲ ထွက်ခွာသွား၍ ဒုက္ခကို စွန့်ပစ်သည်။ ရေကန်ထဲသို့ ကျသွားသော ငါးကို ပစ်ချပြီးနောက်၊ အလေးမရှိတော့သဖြင့် ငှက်သည် အင်အားပြည့်ဖြင့် ပြန်လည် ဆင်းသက်သကဲ့သို့ပင်။

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

ထို့ကြောင့် လွတ်မြောက်သူသည် ဒုက္ခနှင့် သုခ နှစ်ပါးလုံးကို စွန့်လွှတ်၍ အမှတ်အသားမရှိ၊ ကပ်ငြိမှုမရှိဘဲ အမြင့်မြတ်ဆုံး၊ လွန်ကဲသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသည်။

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

ပဉ္စသိခာက ကိုယ်တိုင် ဤနေရာ၌ ရှင်းလင်းဟောကြားသော «မသေမပျက်သော အခြေအနေ» ကို ဘုရင်သည် ကြားနာပြီး အရာအားလုံးကို စိစစ်ကာ အဓိပ္ပါယ်ကို သေချာတည်ငြိမ်စေ၍ ဝမ်းနည်းမှုကင်းစွာ အမြင့်ဆုံးသော သုခ၌ နေထိုင်လေ၏။

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

ထို့ပြင် မိထိလာဘုရင်အကြောင်း သီဆိုကြသည်—မီးလောင်နေသော မိမိမြို့ကို မြင်လျှင် အုပ်စိုးရှင်က ကိုယ်တိုင် “အမှန်တကယ် ဤနေရာ၌ ငါ့အရာတစ်စုံတစ်ရာ မလောင်ပါ” ဟု ဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြ၏။

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

အို မဟာမုနိ၊ ဤ «လွတ်မြောက်ခြင်း၏ သေချာမှု» ကို ဖတ်ရွတ်ကာ အမြဲတမ်း ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုသူသည် အပူအနာတရ မခံစားရ၊ ဝမ်းနည်းမှုကင်းစွာ လွတ်မြောက်လေ၏—မိထိလာဘုရင်က ကပိလကို ရောက်သကဲ့သို့။