Adhyaya 13
Gāndhārī’s Grief, Vyāsa’s Pacification, and the Ethics of Retaliation (गान्धारी-शोकः शमोपदेशश्च)
Upa-parva: Gāndhārī-śoka–śama-upadeśa (Episode: Restraining Gāndhārī’s wrath)
Vaiśaṃpāyana reports that, with Dhṛtarāṣṭra’s permission, the Kuru elders and the Pāṇḍavas accompanied by Kṛṣṇa approach Gāndhārī. On learning that Yudhiṣṭhira survives while her sons are slain, Gāndhārī—overwhelmed by putraśoka—inclines toward a punitive intention against the Pāṇḍavas. Vyāsa, discerning her inward resolve, arrives after ritual purification and with heightened perception, and counsels her to abandon wrath and adopt śama, reminding her of her repeated instruction to Duryodhana during the eighteen days: “where dharma is, there is victory.” He urges consistency with her earlier truth-speaking and dharmic posture. Gāndhārī replies that she does not wish the Pāṇḍavas destroyed and accepts protective responsibility toward them as Kuntī and Dhṛtarāṣṭra would; she assigns the broader catastrophe to Duryodhana’s offenses and allied instigators. Yet she marks an ethical objection: Bhīma’s blow below the waist in the mace duel—despite strategic context—appears to her as a deviation from the dharma articulated by the wise, raising the question of whether warriors should abandon declared norms for survival.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शोक में डूबे धृतराष्ट्र के पास सेवक शौच-सम्बन्धी कार्यों के लिए आते हैं—राजा का मन अभी भी क्रोध, ग्लानि और पुत्र-शोक से काँप रहा है। → श्रीकृष्ण धृतराष्ट्र के भीतर उठते प्रतिशोध और आत्म-दोषारोपण को लक्ष्य कर कठोर वाणी में फटकारते हैं—राजा को स्थिरप्रज्ञ होकर अपने दोष देखने, देश-काल का विचार करने और क्रोध को त्यागने का उपदेश देते हैं; दुर्योधन द्वारा द्रौपदी-अपमान जैसे अपराधों की स्मृति भी उभरती है। → कृष्ण की सत्य-भरी कठोरता धृतराष्ट्र के भीतर जमे क्रोध को तोड़ देती है; राजा स्वीकार करता है कि अब उसका मन शांत है, ज्वर-सा रोष उतर गया है, और वह पाण्डवों—विशेषतः भीम—से मिलने को व्याकुल है। → धृतराष्ट्र पाण्डवों के निकट जाकर रोते हुए भीम और अर्जुन तथा माद्री-पुत्रों (नकुल-सहदेव) को हृदय से लगाता/स्पर्श करता है, उन्हें आश्वासन देता है और कल्याण-वचन कहता है—शत्रुता की जगह क्षणिक मेल और शोक-साझेदारी स्थापित होती है। → यह आलिंगन क्या स्थायी क्षमा में बदलेगा, या शोक के भीतर छिपी राजनीति और प्रतिशोध फिर सिर उठाएंगे?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। अर: त्रयोदशो< ध्याय: श्रीकृष्णका धृतराष्ट्रको फटकारकर उनका क्रोध शान्त करना और धृतराष्ट्रका पाण्डवोंको हृदयसे लगाना वैशम्पायन उवाच तत एनमुपातिष्ठन् शौचार्थ परिचारका: । कृतशौचं पुनश्चैनं प्रोवाच मधुसूदन:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် သန့်စင်ရေးအတွက် ခန့်အပ်ထားသော အမှုထမ်းများသည် သူ့ထံသို့ လာရောက်ကာ စောင့်ရှောက်ပြုစုကြသည်။ သန့်စင်ရေး အခမ်းအနားများ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ မဓုသူဒန (သီရိကృష్ణ) သည် ထပ်မံ၍ မိန့်ကြားလေ၏—ဝမ်းနည်းကြေကွဲနေသော မင်း၏ ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ကာ ဓမ္မနှင့် လူသားသဘောသို့ ပြန်လည်ညွှန်ပြလို၍ ဖြစ်သည်။
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! तदनन्तर सेवक-गण शौच-सम्बन्धी कार्य सम्पन्न करानेके लिये राजा धृतराष्ट्रकी सेवामें उपस्थित हुए। जब वे शौचकृत्य पूर्ण कर चुके, तब भगवान् मधुसूदनने फिर उनसे कहा-- ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထို့နောက် အမှုထမ်းများသည် မင်း ဒြဓရာෂ္ဋ္ရ ကို ပြုစုကာ သန့်စင်ရေး အခမ်းအနားများကို ပြီးစီးစေရန် လာရောက်ကြသည်။ သူသည် သန့်စင်ရေး တာဝန်များကို ပြီးမြောက်ပြီးနောက် ကောင်းမြတ်တော် မဓုသူဒနက ထပ်မံ၍ မိန့်ကြားသည်– ‘အို မင်းကြီး၊ သင်သည် ဝေဒများနှင့် အမျိုးမျိုးသော သာသနာကျမ်း (śāstra) များကို လေ့လာခဲ့ပြီး၊ ပုရာဏများကိုလည်း ကြားနာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရာဇဓမ္မ၏ သဘောတရားများကိုလည်း အပြည့်အစုံ ကြားနာခဲ့ပြီးသားဖြစ်သည်’»။
Verse 3
एवं विद्वान महाप्राज्ञ: समर्थ: सन् बलाबले | आत्मापराधात् कस्मात् त्वं कुरुष कोपमीदृशम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «သင်သည် ပညာရှိ၊ ဉာဏ်အလွန်နက်ရှိုင်း၍ စွမ်းရည်ပြည့်ဝသူ၊ အင်အားနှင့် အားနည်းချက်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သူဖြစ်သော်လည်း၊ မိမိ၏အပြစ်ကြောင့်ပင် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့သော ဒေါသကို ထူထောင်လှုံ့ဆော်နေသနည်း?»
Verse 4
'ऐसे विद्वान, परम बुद्धिमान् और बलाबलका निर्णय करनेमें समर्थ होकर भी अपने ही अपराधसे होनेवाले इस विनाशको देखकर आप ऐसा क्रोध क्यों कर रहे हैं? ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «သင်သည် ပညာရှိ၊ ဉာဏ်အလွန်မြင့်မား၍ အင်အားနှင့် အားနည်းချက်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သူဖြစ်သော်လည်း၊ မိမိ၏အမှားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤပျက်စီးမှုကို မြင်ရသည့်အခါ ယခုအဘယ်ကြောင့် ဒေါသသို့ လျှောကျသနည်း။ ဗာရတမျိုးဆက်ရေ၊ ထိုအချိန်ကပင် ငါက သင့်အား ဤအကြောင်းကို ပြောခဲ့သည်။ ဘီရှ္မနှင့် ဒ్రోဏလည်း ထိုနည်းတူ၊ ဝိဒုရနှင့် စဉ္ဇယလည်း သင့်အား သတိပေးခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် မင်းကြီးရေ၊ သင်သည် သူတို့၏အကြံကို မလိုက်နာခဲ့»
Verse 5
स वार्यमाणो नास्माकमकार्षीवचनं तदा | पाण्डवानधिकाज्जानन् बले शौर्ये च कौरव,“कुरुनन्दन! हमलोगोंने आपको बहुत रोका; परंतु आपने बल और शॉौर्यमें पाण्डवोंको बढ़ा-चढ़ा जानकर भी हमारा कहना नहीं माना
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «ထိုအချိန်က ငါတို့သည် အကြိမ်ကြိမ် တားဆီးခဲ့သော်လည်း သူသည် ငါတို့၏စကားကို မနာခံခဲ့။ ပाण्डဝတို့သည် ကောရဝတို့ထက် အင်အားနှင့် သတ္တိဗီရတော်တွင် ပိုမိုလွန်ကဲကြောင်း သိနေသော်လည်း၊ ကုရုမျိုးဆက်ရေ၊ ငါတို့ပြောသမျှကို မလက်ခံခဲ့»
Verse 6
राजा हि यः: स्थिरप्रज्ञ: स्वयं दोषानवेक्षते । देशकालविभागं च परं श्रेय: स विन्दति,“जिसकी बुद्धि स्थिर है, ऐसा जो राजा स्वयं दोषोंको देखता और देश-कालके विभागको समझता है, वह परम कल्याणका भागी होता है
«ဉာဏ်တည်ငြိမ်သော မင်းသည် မိမိ၏အပြစ်အနာအဆာကို ကိုယ်တိုင်စိစစ်ကြည့်ရှု၍ နေရာနှင့် အချိန်၏ ခွဲခြားသင့်တော်မှုကိုလည်း သိမြင်သူဖြစ်လျှင် အမြင့်ဆုံးသော ကောင်းကျိုးကို ရရှိ၏»
Verse 7
उच्यमानस्तु यः श्रेयो गृह्नीते नो हिताहिते । आपद: समनुप्राप्प स शोचत्यनये स्थित:,“जो हितकी बात बतानेपर भी हिताहितकी बातको नहीं समझ पाता, वह अन्यायका आश्रय ले बड़ी भारी विपत्तिमें पड़कर शोक करता है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «အကျိုးရှိသောအရာကို ပြောပြနေသော်လည်း အကျိုးနှင့် အန္တရာယ်ကို မခွဲခြားနိုင်သူသည်၊ ဘေးအန္တရာယ်များ နီးကပ်လာသောအခါ မတရားမှုကို အားကိုးကပ်လျက် ထိုလမ်းမှား၌ တည်နေပြီး ဝမ်းနည်းပူဆွေးရ၏»
Verse 8
ततोअन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत । राजंस्त्वं हविधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थित:
ထို့နောက် ဗာရတ၊ မိမိ၏ ပြောင်းလဲသွားသော အကျင့်လမ်းကြောင်းကို နီးကပ်စွာ စူးစမ်းကြည့်လော့။ အို မင်းကြီး၊ သင်သည် အခြားသူ၏ အလိုတော်အောက်တွင် အုပ်ချုပ်ခံရသူ ဖြစ်လာပြီး ဒုရ္ယောဓန၏ အာဏာအောက်၌ ရပ်တည်နေပြီ—မိမိကိုယ်ကို မအုပ်ချုပ်နိုင်ခြင်းနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု ပျောက်ကွယ်ခြင်းသည် မင်းကို ဓမ္မမှ ဝေးကွာစေကာ ပျက်စီးစေမည့် ရွေးချယ်မှုများသို့ ဆွဲခေါ်သွားသည်ဟူသော သီလသတိပေးချက်တည်း။
Verse 9
“भरतनन्दन! आप अपनी ओर तो देखिये। आपका बर्ताव सदा ही न्यायके विपरीत रहा है। राजन! आप अपने मनको वशमें न करके सदा दुर्योधनके अधीन रहे हैं ।।
အို ဘရတနန္ဒန၊ မိမိကိုယ်ကိုပင် ပြန်ကြည့်လော့။ သင်၏ အပြုအမူသည် အမြဲတမ်း တရားမျှတမှုနှင့် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ အို မင်းကြီး၊ သင်သည် စိတ်ကို မထိန်းနိုင်ဘဲ ဒုရ္ယောဓန၏ အောက်တွင်သာ နေခဲ့သည်။ မိမိအပြစ်ကြောင့်ပင် ဘေးဒုက္ခထဲသို့ ကျရောက်ပြီးနောက်၊ ဘာကြောင့် ယခု ဘီမစေနကို သတ်လိုသနည်း။ ထို့ကြောင့် ဒေါသကို ချုပ်တည်းလော့၊ မိမိ၏ မကောင်းမှုများကို သတိရလော့။
Verse 10
है 4 ५ है है ॥ 2 यस्तु तां स्पर्थया क्षुद्र: पाउ्चालीमानयत् सभाम् | स हतो भीमसेनेन वैरं प्रतिजिहीर्षता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—မနာလိုသော လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့် ပာဉ္စာလတို့၏ ဒြော်ပဒီကို ရာဇသဘင်သို့ ခေါ်ဆောင်လာကာ အရှက်ခွဲစေခဲ့သော အောက်တန်းကျသူကို ဘီမစေနက ရန်ငြိုးကို ပြန်လည်ဆပ်ရန်နှင့် ကတိထားသော ရန်မုန်းကို ပြည့်စုံစေရန် စိတ်ပြင်းပြစွာဖြင့် သတ်လိုက်သည်။
Verse 11
आत्मनोऊतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च दुरात्मन: । यदनागसि पाण्डूनां परित्यागस्त्वया कृत:
သင်ကိုယ်တိုင် ပြုခဲ့သော အမှားကိုလည်းကောင်း၊ မကောင်းစိတ်ရှိသော သင်၏သား၏ အမှားကိုလည်းကောင်း ကြည့်လော့—အပြစ်မရှိသော ပाण्डဝတို့ကို သင်က စွန့်ပစ်ခဲ့သည်ကိုပင်။ ဤကဗျာသည် သီလအကဲဖြတ်မှုကို တောင်းဆိုသည်—ယခုဖြစ်ပေါ်နေသော ဘေးအန္တရာယ်သည် အပြစ်မရှိသူတို့ကို မတရားစွန့်ပစ်ခဲ့သော အတိတ်က အပြုအမူမှ အမြစ်တည်လာခြင်းတည်း။
Verse 12
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स कृष्णेन सर्व सत्यं जनाधिप । उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्री महीपति:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—အို လူတို့၏ အရှင်၊ ကృష్ణက အမှန်တရားသာဖြစ်သော စကားများဖြင့် ထိုသို့ ပြောဆိုပြီးနောက်၊ ထိုဘုရင် ဓృతရာෂ္ဌရသည် ဒေဝကီ၏ သားတော်အား ပြန်လည် ဖြေကြား하였다။ ဇာတ်ကြောင်းသည် သတိပေးသည်—သစ္စာ (satya) အပေါ် အခြေခံသော အကြံဉာဏ်သည် သီလ၏ အခြေခံဖြစ်၍ ဝမ်းနည်းပူဆွေးနေသော မင်းတစ်ပါးပင်လျှင် တုံ့ပြန်ကာ တာဝန်ယူရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
Verse 13
वैशम्पायनजी कहते हैं--नरेश्वर! जब इस प्रकार भगवान् श्रीकृष्णने सब सच्ची- सच्ची बातें कह डालीं, तब पृथ्वीपति धृतराष्ट्रने देवकीनन्दन श्रीकृष्णसे कहा-- ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မင်းမြတ်ရေ၊ ဘုရားသခင် သရီကృష్ణက အမှန်တရားတို့ကို တိတိကျကျ ပြောပြီးနောက်၊ မြေပြင်၏ အရှင် ဓృతရာෂ္ဌရက ဒေဝကီ၏ သား သရီကృష్ణအား ပြောလေသည်– ‘မဟာဗာဟု မာဓဝ၊ သင်ပြောသကဲ့သို့ အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် သားတို့အပေါ် ဖခင်၏ ချစ်ခင်စိတ်သည် အလွန်ပြင်းထန်၍ ငါ၏ သည်းခံတည်ငြိမ်မှုကို လှုပ်ခတ်စေကာ လမ်းမှားသို့ ဆွဲခေါ်သွားခဲ့သည်’»
Verse 14
दिष्ट्या तु पुरुषव्याप्रो बलवान् सत्यविक्रम: । त्वद्गुप्तो नागमत् कृष्ण भीमो बाह्वन्तरं मम
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကရိရှ္ဏာရေ၊ ကံကောင်းလှ၏။ သင်၏ ကာကွယ်မှုအောက်တွင် အင်အားကြီးသော ဘီမ—လူတို့အနက် ခြင်္သေ့၊ စကားအမှန်နှင့် ကိုက်ညီသော သတ္တိဗလရှိသူ—ငါ၏ လက်နှစ်ဖက်အတွင်းသို့ မဝင်လာခဲ့ပေ»
Verse 15
इदानीं त्वहमव्यग्रो गतमन्युर्गतज्वर: । मध्यमं पाण्डवं वीर द्रष्टमेच्छामि माधव
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «မာဓဝရေ၊ ယခု ငါသည် စိတ်တည်ငြိမ်၍ မလှုပ်ရှားတော့။ ငါ၏ ဒေါသလည်း ကျသွားပြီ၊ စိတ်ပူပန်ကာလည်း ပျောက်ကွယ်သွားပြီ။ ထို့ကြောင့် မာဓဝရေ၊ အလယ်ပဏ္ဍဝ သူရဲကောင်း—အာర్జုနကို တွေ့လိုသည်»
Verse 16
हतेषु पार्थिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च । पाण्डुपुत्रेषु वै शर्म प्रीतिश्नाप्यवतिछ्ठते,“समस्त राजाओं तथा अपने पुत्रोंके मारे जानेपर अब मेरा प्रेम और हितचिन्तन पाण्डुके इन पुत्रोंपर ही आश्रित है”
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဘုရင်မင်းများ သတ်ဖြတ်ခံရပြီး၊ ငါ၏ သားများလည်း ကျဆုံးပြီးနောက်၊ ယခု ငါ၏ ချစ်ခင်မှုနှင့် ကောင်းကျိုးကို စောင့်ရှောက်လိုသော စိတ်သည် ပဏ္ဍု၏ သားများပေါ်တွင်သာ တည်နေသည်»
Verse 17
ततः स भीम॑ च धनंजयं च माद्रयाश्न पुत्रौ पुरुषप्रवीरी । पस्पर्श गात्रै: प्ररुदन् सुगात्रा- नाश्वास्य कल्याणमुवाच चैतान्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဓృతရာෂ္ဌရသည် မျက်ရည်ကျလျက် ဘီမစေနနှင့် ဓနဉ္ဇယ (အာర్జုန) ကိုလည်းကောင်း၊ မာဒရီ၏ သူရဲကောင်းသားနှစ်ယောက်ကိုလည်းကောင်း ကိုယ်လက်ဖြင့် ဆွဲကပ်ဖက်လေ၏။ ထိုကောင်းမွန်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူတို့ကို ထိတွေ့ကာ နှစ်သိမ့်ပြီး “သင်တို့အား ကောင်းကျိုးမင်္ဂလာ ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဆိုလေ၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether grief-formed anger justifies retaliatory condemnation of the victors, and whether wartime necessity can override declared norms of rule-bound combat without corroding dharma.
The chapter teaches that restraint is an ethical technology for post-crisis governance: one must align present reactions with prior dharmic commitments, converting grief into accountable speech rather than destabilizing retribution.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is transitional—establishing the epic’s shift from victory narrative to moral audit, preparing later instruction on dharma and social repair.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.