Adhyaya 85
सान्त्व-निति: (Sāntva-Nīti) — The One-Word Principle of Conciliation
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingly Governance) — Bṛhaspati–Śakra Saṃvāda exemplum
Bhīṣma introduces an ancient itihāsa to Yudhiṣṭhira: the dialogue of Śakra and Bṛhaspati. Śakra asks for a single, concise principle (ekapada) by which a person, practicing correctly, becomes a standard (pramāṇa) for all beings and attains great renown. Bṛhaspati answers that the one-word principle is sāntva—conciliatory, gentle address. He characterizes it as universally beneficial and as a means to become consistently dear to all beings when practiced toward everyone. The chapter contrasts harsh or silent scowling demeanor with proactive, smiling, respectful speech: one who never speaks and remains perpetually frowning becomes disliked, whereas one who looks first, speaks first, and speaks with a prior smile gains social approval. It further argues that even generosity, if unaccompanied by sāntva, fails to please—likened to food without seasoning—while even a non-giver can bring the world under influence through sweet speech. The counsel culminates in a governance-oriented application: those intending to apply punishment should first employ sāntva, which yields results while reducing public fear. Bhīṣma closes by stating that Śakra acted accordingly upon his priest’s advice, and instructs Yudhiṣṭhira to practice the same principle properly.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के सामने भीष्म एक प्राचीन दृष्टान्त खोलते हैं—देवराज इन्द्र स्वयं पूछते हैं कि ऐसा कौन-सा ‘एक-पद’ धर्म है, जिसे साध लेने पर मनुष्य सब प्राणियों में मान-प्रतिष्ठा और यश पा ले। → इन्द्र का प्रश्न केवल नीति नहीं, शासन-कला का भी है: दान, दण्ड, अधिकार—इन सबके बीच कौन-सा एक गुण है जो लोगों के हृदय को जीत ले? भीष्म इस जिज्ञासा को बृहस्पति के उत्तर की ओर ले जाते हैं, जहाँ शब्द-व्यवहार को राजधर्म का सूक्ष्म अस्त्र बताया जाता है। → बृहस्पति का निर्णायक वचन—‘सान्त्व’ ही वह एक-पद ब्रह्म है: जो पहले देखकर, मुस्कान सहित, मधुर और स्निग्ध वाणी से बोलता है, वह लोक को वश में कर लेता है; यहाँ तक कि किसी की वस्तु लेते समय भी मधुर वाणी विरोध को शान्त कर देती है। → उपदेश का सार दृढ़ किया जाता है: बिना सान्त्व के दान भी वैसा ही नीरस है जैसे बिना व्यंजन का भोजन; सान्त्वयुक्त, श्लक्ष्ण, मधुर वचन का कोई तुल्य नहीं। भीष्म बताते हैं कि इन्द्र ने पुरोहित के कहे अनुसार आचरण किया—और युधिष्ठिर को भी वही सम्यक् आचरण करने की प्रेरणा देते हैं।
Shlokas
Verse 1
अत चतुरशीतितमो< ध्याय: इन्द्र और बृहस्पतिके संवादमें सान्त्वनापूर्ण मधुर वचन बोलनेका महत्त्व भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बृहस्पतेश्न संवादं शक्रस्य च युधिछ्िर,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस विषयमें मनस्वी पुरुष इन्द्र और बृहस्पतिके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, वह सुनो
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ဤအကြောင်း၌လည်း ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတစ်ရပ်ကို ဥပမာအဖြစ် ဆိုကြသည်။ အင်ဒြ (ရှက္ရ) နှင့် ဗြဟ္စပတိ (Brihaspati) တို့၏ ဆွေးနွေးပွဲပင် ဖြစ်သည်။ နားထောင်လော့»။
Verse 2
शक्र उवाच कि स्विदेकपदं ब्रह्मन् पुरुष: सम्यगाचरन् । प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्रैवाप्रुयान्महत्,इन्द्रने पूछा--ब्रह्मन! वह कौन-सी ऐसी एक वस्तु है, जिसका नाम एक ही पदका है और जिसका भलीभाँति आचरण करनेवाला पुरुष समस्त प्राणियोंका प्रिय होकर महान् यश प्राप्त कर लेता है
ရှက္ရ (အင်ဒြ) က မေးသည်– «ဗြဟ္မဏရေ၊ စကားတစ်လုံးတည်းဖြင့် ခေါ်ဆိုနိုင်သော အခြေခံသဘောတရားတစ်ရပ်သည် မည်သည်နည်း။ လူတစ်ယောက်က ထိုအရာကို မှန်ကန်စွာ ကျင့်သုံးလျှင် သတ္တဝါအားလုံးအတွက် စံနမူနာဖြစ်ကာ မဟာဂုဏ်သတင်းကို ရရှိနိုင်မည်နည်း»။
Verse 3
ब॒हस्पतिरुवाच सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुष: सम्यगाचरन् । प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्वैवाप्रुयान्महत्,बृहस्पतिजीने कहा--इन्द्र! जिसका नाम एक ही पदका है, वह एकमात्र वस्तु है सान्त्वना (मधुर वचन बोलना)। उसका भलीभाँति आचरण करनेवाला पुरुष समस्त प्राणियोंका प्रिय होकर महान् यश प्राप्त कर लेता है
ဗြဟ္စပတိ (Bṛhaspati) မိန့်တော်မူသည်— «အို စက္က (အိန္ဒြာ)၊ ‘သန္တဝ’ ဟူသည်မှာ ချိုမြိန်သက်သာစေသော စကားဖြင့် ညှိနှိုင်းသိမ်းသွင်းခြင်းတည်းဟူသော တစ်ချက်တည်းသော သဘောတရားဖြစ်၏။ ထိုသဘောကို မှန်ကန်စွာ ကျင့်သုံးသူသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ချစ်ခင်ရာဖြစ်လာ၍ သူတို့အကြား အကျင့်စံနှုန်းတစ်ရပ်ဖြစ်ကာ ကြီးမြတ်သော ဂုဏ်သတင်းကို ရရှိ၏။»
Verse 4
एतदेकपदं शक्र सर्वतलोकसुखावहम् । आचरनू् सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा,शक्र! यही एक वस्तु सम्पूर्ण जगत्के लिये सुखदायक है। इसको आचरणमें लानेवाला मनुष्य सदा समस्त प्राणियोंका प्रिय होता है
စက္က (အိန္ဒြာ) မိန့်တော်မူသည်— «ဤတစ်ချက်တည်းသော သဘောတရားသည် လောကအပေါင်းတို့အတွက် ချမ်းသာပျော်ရွှင်မှု၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်၏။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ်၌ ထိုသဘောကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးသူသည် အချိန်တိုင်း လူအားလုံး၏ ချစ်ခင်ရာဖြစ်လာ၏။»
Verse 5
यो हि नाभाषते किंचित् सर्वदा भ्रुकुटीमुख: । द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन्,जो मनुष्य सदा भौंहें टेढ़ी किये रहता है, किसीसे कुछ बातचीत नहीं करता, वह शान्तभाव (मृदुभाषी होनेके गुण) को न अपनानेके कारण सब लोगोंके द्वेषका पात्र हो जाता है
စကားတစ်ခွန်းမျှ မပြောဘဲ အမြဲ မျက်ခုံးချုပ်၍ မျက်နှာမဲမဲနေသူသည် သတ္တဝါတို့၏ မုန်းတီးရာဖြစ်လာ၏။ အကြောင်းမူကား ဤလောက၌ သူသည် ‘သန္တဝ’—နူးညံ့ညှိနှိုင်းသော စကားနှင့် သက်သာစေသော အမူအရာ—ကို မကျင့်သုံးသဖြင့်တည်း။
Verse 6
यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते । स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोक: प्रसीदति,जो सभीको देखकर पहले ही बात करता है और सबसे मुसकराकर ही बोलता है, उसपर सब लोग प्रसन्न रहते हैं
သို့သော် လူအားလုံးကို ကြည့်ရှုသုံးသပ်ပြီး အရင်ဆုံး စကားပြောတတ်သူ၊ စကားစတင်ရာတွင် အပြုံးနှင့်တကွ ပြောဆိုတတ်သူအပေါ် လူတို့သည် ကြည်နူးပျော်ရွှင်ကြ၏။ သူ့ပတ်ဝန်းကျင်လောကသည်လည်း စိတ်ကျေနပ်၍ မျက်နှာသာပေးလာ၏။
Verse 7
दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् | न प्रीणयति भूतानि निर्व्यजजनमिवाशनम्,जैसे बिना व्यज्जन (साग-दाल आदि) का भोजन मनुष्यको संतुष्ट नहीं कर सकता, उसी प्रकार मधुर वचन बोले बिना दिया हुआ दान भी प्राणियोंको प्रसन्न नहीं कर पाता है
အမှန်တကယ်ပင် နေရာတိုင်း၌ နူးညံ့ချိုမြိန်သော စကားမပါဘဲ ပေးအပ်သော ဒါနသည် သတ္တဝါတို့ကို မပျော်ရွှင်စေနိုင်။ အရံဟင်းနှင့် အရသာမပါသော ထမင်းဟင်းက လူကို မကျေနပ်စေသကဲ့သို့ပင်။
Verse 8
आदानादपि भूतानां मधुरामीरयन् गिरम् | सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेन कुरुते वशे,शक्र! मधुर वचन बोलनेवाला मनुष्य लोगोंकी कोई वस्तु लेकर भी अपनी मधुर वाणीद्वारा इस सम्पूर्ण जगत्को वशमें कर लेता है
သက္ကရာ (အိန္ဒြာ) မိန့်တော်မူသည်– «သူတစ်ပါးထံမှ အရာတစ်ခုကို ယူယူနေသော်လည်း ချိုမြိန်သည့် စကားကို ပြောတတ်သူသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော သဘောထားဖြင့် လောကဤတစ်လောကလုံးကို မိမိ၏ အာဏာသက်ရောက်မှုအောက်သို့ ဆောင်ယူနိုင်သည်။ ယဉ်ကျေး၍ နားဝင်ချိုသော စကားလုံးတို့သည် နှလုံးသားကို အနိုင်ယူကာ ကြမ်းတမ်းမှုမရှိဘဲ လိုက်နာစေတတ်သော အင်အားရှိသည်။»
Verse 9
तस्मात् सान्त्व॑ प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सतो5पि हि । फल॑ं च जनयत्येवं न चास्योद्धिजते जन:,अतः किसीको दण्ड देनेकी इच्छा रखनेवाले राजाको भी उससे सान्त्वनापूर्ण मधुर वचन ही बोलना चाहिये। ऐसा करके वह अपना प्रयोजन तो सिद्ध कर ही लेता है और उससे कोई मनुष्य उद्विग्न भी नहीं होता है
ထို့ကြောင့် ဒဏ်ခတ်မည်ဟု ရည်ရွယ်သော မင်းတော်ပင်လျှင် အရင်ဆုံး သဘောထားပျော့ပျောင်း၍ သက်သာစေသော စကားကို သုံးသင့်သည်။ ထိုသို့ပြုလျှင် မိမိရည်ရွယ်ချက်ကို ပြည့်စုံစေပြီး မည်သူမျှ သူ့ကြောင့် စိတ်လှုပ်ရှားကြောက်ရွံ့ခြင်း မဖြစ်ပေါ်။
Verse 10
सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्षणस्थ मधुरस्य च । सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते,यदि अच्छी तरहसे सान्त्वनापूर्ण, मधुर एवं स्नेहयुक्त वचन बोला जाय और सदा सब प्रकारसे उसीका सेवन किया जाय तो उसके समान वशीकरणका साधन इस जगत्में नि:संदेह दूसरा कोई नहीं है
သက္ကရာ မိန့်တော်မူသည်– «ကောင်းမွန်သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပေးသော သက်သာစေသည့် စကား—နူးညံ့၍ ချောမွေ့ကာ ချိုမြိန်သော စကား—ကို မှန်ကန်စွာ လေ့ကျင့်၍ အမြဲတမ်း အသုံးချနိုင်လျှင်၊ အခြားသူတို့ကို ဆွဲဆောင်အနိုင်ယူရန် ဤလောက၌ ထိုစကားနှင့် တူညီသည့် အရာ မရှိချေ။ ကောင်းမြတ်သော စေတနာအပေါ် တည်သော ထိုစကားသည် အင်အားမဟုတ်ဘဲ သဟဇာတဖြစ်စေရန် နှလုံးသားများကို ညှိနှိုင်းပေါင်းစည်းစေသော အမြတ်ဆုံး လက်နက်ဖြစ်သည်။»
Verse 11
भीष्म उवाच इत्युक्त: कृतवान् सर्व यथा शक्र: पुरोधसा । तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत् समाचर,भीष्मजी कहते हैं--कुन्तीनन्दन! अपने पुरोहित बृहस्पतिके ऐसा कहनेपर इन्द्रने सब कुछ उसी तरह किया। इसी प्रकार तुम भी इस सान्त्वनापूर्ण वचनको भलीभाँति आचरणमें लाओ
ဘီရှ္မ မိန့်သည်– «ပုရောဟိတ်က ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် သက္ကရာ (အိန္ဒြာ) သည် ညွှန်ကြားသမျှကို အတိအကျ လိုက်နာဆောင်ရွက်하였다။ ထိုနည်းတူပင်၊ ကုန္တီ၏ သားတော်၊ သင်လည်း ဤပျော့ပျောင်းသက်သာစေသော အကြံဉာဏ်ကို မှန်ကန်စွာ လက်တွေ့ကျင့်သုံးလော့။»
Verse 83
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें सभासद् आदिके लक्षणोंका कथनविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မာနုသာသန အခန်းကဏ္ဍတွင်၊ အစည်းအဝေးအဖွဲ့ဝင်များနှင့် ဆက်စပ်သော အရာရှိတို့၏ လက္ခဏာများကို ဖော်ပြသည့် အရှစ်ဆယ်သုံးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသင်ကြားချက်သည် အုပ်ချုပ်ရေး၌ အကြံပေးရန်နှင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် သင့်လျော်သူတို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ညွှန်းသည့် အဆုံးသတ်အမှတ်အသားဖြင့် ပိတ်သိမ်းလေသည်။
Verse 84
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि इन्द्रबृूहस्पतिसंवादे चतुरशीतितमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်း၊ မင်းဓမ္မအကြောင်း သင်ကြားရာ အခန်းကဏ္ဍ၌ ပါဝင်သော အိန္ဒြ–ဗြဟ္စပတိ (Indra–Bṛhaspati) ဆွေးနွေးခန်း၏ အခန်း (၈၄) သည် ပြီးဆုံး၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် ဓမ္မတရားအပေါ် အခြေခံသည့် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာတစ်စု ပြီးမြောက်ကြောင်းကို အမှတ်အသားပြုသည်။
Frequently Asked Questions
How to secure cooperation and social harmony without escalating fear or hostility—by prioritizing conciliatory communication before resorting to coercive measures.
The ekapada principle is sāntva: speak gently, proactively, and with a pleasant demeanor toward all beings, since such conduct generates goodwill, influence, and stable compliance.
Yes. Bhīṣma explicitly links the exemplum to practice: Śakra implemented the counsel, and Yudhiṣṭhira is instructed to adopt the same disciplined approach, integrating the teaching into rāja-dharma application.