Adhyaya 75
Yogakṣema, Purohita, and the Mucukunda–Vaiśravaṇa Dialogue (योगक्षेम–पुरोहित–मुचुकुन्दवैश्रवणसंवादः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Bhīṣma states that a kingdom’s security and welfare (yogakṣema) depend upon the king, while the king’s own yogakṣema is said to depend upon the purohita (1.0). He distinguishes two domains of threat management: unseen or unforeseen fear is pacified by brahmanical means, while visible dangers are addressed by the king’s armed capacity; a polity prospers when both operate appropriately (2.0). To substantiate this, Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the dialogue of King Mucukunda with Vaiśravaṇa, lord of Alakā (3.0). Mucukunda, after conquering the earth, approaches Vaiśravaṇa to assess his own strength; Vaiśravaṇa releases rākṣasa forces that harass and crush Mucukunda’s army (4.0–5.0). As his forces are harmed, Mucukunda reproaches his learned purohita (6.0), whereupon Vasiṣṭha performs severe austerity and neutralizes the hostile beings, also securing a route (7.0). Vaiśravaṇa then appears and critiques Mucukunda’s mode of conduct, contrasting him with earlier powerful kings who, together with their purohitas, approached and propitiated the lord of fortune and adversity (8.0–10.0). Vaiśravaṇa challenges the king to demonstrate arm-strength rather than overrely on brahmanical power (11.0). Mucukunda replies with measured firmness: brahma and kṣatra originate from the same source yet possess distinct powers—tapas/mantra in brāhmaṇas and weapons/arm-strength in kṣatriyas—and governance requires their cooperation; thus the reproach is misplaced (12.0–15.0). Vaiśravaṇa clarifies his principle of political legitimacy: he neither grants an unassigned kingdom nor takes away what is duly assigned, instructing Mucukunda to rule the earth as given (16.0–17.0). Mucukunda refuses to enjoy rule as a gift, preferring sovereignty earned by his own arm-strength in accordance with kṣatriya duty (18.0). Bhīṣma notes Vaiśravaṇa’s admiration for Mucukunda’s steadiness in kṣatradharma; Mucukunda then governs the earth he has won, and the teaching concludes: a brahma-informed king who acts with brahma as prior counsel wins even unconquered land and attains great fame; the brāhmaṇa should be ever engaged in rites/discipline and the kṣatriya ever ready with arms, for upon these two all worldly order depends (19.0–22.0).
Chapter Arc: युधिष्ठिर के शोक-शांत हृदय में भीष्म धर्म-राज्य का एक मूल सूत्र रख देते हैं—जहाँ ब्राह्मण अदृष्ट (अदृश्य) भय को शमित करे और राजा दृष्ट (प्रत्यक्ष) भय को बाहुबल से हटाए, वही राज्य सुख से बढ़ता है। → भीष्म ब्राह्मण-क्षत्रिय के ‘मेल’ को केवल सामाजिक व्यवस्था नहीं, राज्य-रक्षा की अनिवार्य युति बताते हैं। वे समझाते हैं कि दोनों की उत्पत्ति एक ही मूल से है, पर बल-विधान अलग है; यदि वे पृथक होकर चलें तो लोक-पालन डगमगा जाता है। इस सिद्धांत को ठोस बनाने के लिए कथा-प्रसंग उठता है—राजा मुचुकुन्द और वैश्रवण (कुबेर) का संवाद। → कुबेर राजा मुचुकुन्द को स्पष्ट कहते हैं कि ‘अनिर्दिष्ट’ (धर्म-नियम से रहित/अधिकार-सीमा से बाहर) राज्य-दान/राज्य-व्यवस्था वे किसी को नहीं देते। मुचुकुन्द का क्षात्रधर्म में अडिग, असम्भ्रम (निर्भय, अविचल) आचरण देखकर कुबेर विस्मित होते हैं—यहाँ क्षत्रिय-तेज और ब्राह्मण-नियमन (पुरोहित सहित) का संयुक्त आदर्श एक साथ चमकता है। → मुचुकुन्द क्षत्रधर्म का अनुवर्तन करते हुए बाहुवीर्य से अर्जित पृथ्वी का सुशासन करते हैं। भीष्म निष्कर्ष को नीति-वाक्य में बाँधते हैं—ब्राह्मण ‘नित्योदकी’ (नित्य स्नान-संध्या-तर्पण आदि) रहे और क्षत्रिय ‘नित्यशस्त्र’ (सदा शस्त्राभ्यास/रक्षा-तत्पर) रहे; जगत की व्यवस्था इन्हीं दोनों पर आश्रित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७३ “लोक मिलाकर कुल ३९३ “लोक हैं।) नशा (0) आज अन+- चतु:सप्ततितमो< ध्याय: ब्राह्मण और क्षत्रियके मेलसे लाभका प्रतिपादन करनेवाला मुचुकुन्दका उपाख्यान भीष्म उवाच योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते । योगक्षेमो हि राज्ञो हि समायत्त: पुरोहिते,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! राष्ट्रका योगक्षेम राजाके अधीन बताया जाता है; परंतु राजाका योगक्षेम पुरोहितके अधीन है
ဘိဿမက ဆိုသည်—အို မင်းကြီး၊ နိုင်ငံ၏ ချမ်းသာရေးနှင့် လုံခြုံရေးသည် အုပ်ချုပ်သူမင်း၏ လက်ထဲတွင် မူတည်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့ရာတွင် မင်း၏ ကိုယ်ပိုင် ချမ်းသာရေးနှင့် လုံခြုံရေးသည် ထပ်မံ၍ ရာဇပုရောဟိတ် (ပုရောဟိတ်ကြီး) ၏ အကြံဉာဏ်နှင့် သာသနာရေးစည်းကမ်းအပေါ် မူတည်နေ၏။
Verse 2
यत्रादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत । दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद् राज्यं सुखमेधते
ဘိဿမက ဆိုသည်—ဘရဟ္မဏ၏ အာဏာနှင့် ဓမ္မစည်းကမ်းကို ကြောက်ရွံ့လေးစားခြင်းဟူသော “မမြင်ရသော ကြောက်ရွံ့မှု” က ပြည်သူတို့ကို ထိန်းချုပ်၍ ငြိမ်းချမ်းစေရာ၌လည်းကောင်း၊ မင်း၏ လက်မောင်းအားဖြင့် ထင်ရှားသော အာဏာကလည်းကောင်း တည်ရှိနေသည့် နိုင်ငံသည် ချမ်းသာစွာ တိုးတက်၏။
Verse 3
जहाँ ब्राह्मण अपने तेजसे प्रजाके अदृष्ट भयका निवारण करता है और राजा अपने बाहुबलसे दृष्ट भयको दूर करता है, वह राज्य-सुखसे उत्तरोत्तर उन्नति करता है ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च,इस विषयमें विज्ञ पुरुष मुचुकुन्द और राजा कुबेरके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ဘိဿမက ဆိုသည်—ဘရဟ္မဏသည် မိမိ၏ ဓမ္မတေဇော (ဝိညာဉ်ရောင်ခြည်) အားဖြင့် ပြည်သူတို့ကို နှောင့်ယှက်သော “မမြင်ရသော ကြောက်ရွံ့မှု” ကို ဖယ်ရှားပေးပြီး၊ မင်းသည် မိမိ၏ လက်မောင်းအားဖြင့် မြင်နိုင်သော အန္တရာယ်တို့ကို နှင်ထုတ်ပေးရာ နိုင်ငံသည် ချမ်းသာသုခဖြင့် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုတိုးတက်၏။ ဤအကြောင်း၌ ပညာရှိတို့သည် ရှေးဟောင်းသမိုင်းတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာယူကြသည်—မုချုကွန်ဒ မင်းနှင့် ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဘေရ) တို့၏ ဆွေးနွေးပွဲဖြစ်၏။
Verse 4
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवी पृथिवीपति: । जिज्ञासमान: स्वबलमभ्ययादलकाधिपम्,कहते हैं, पृथ्वीपति राजा मुचुकुन्दने इस पृथ्वीको जीतकर अपने बलकी परीक्षा लेनेके लिये अलकापति कुबेरपर चढ़ाई की
ဘိဿမက ဆိုသည်—ဤမြေကြီးကို အနိုင်ယူပြီးနောက် မြေရှင်မင်း မုချုကွန်ဒသည် မိမိ၏ အင်အားအတိုင်းအတာကို စမ်းသပ်လို၏။ ထိုစမ်းသပ်မှုကို ရှာဖွေရန် အလကာမြို့၏ အရှင် ကူဘေရထံသို့ စစ်ချီသွား၏။
Verse 5
ततो वैश्रवणो राजा राक्षसानसृजत् तदा । ते बलान्यवमृदूनन्त मुचुकुन्दस्य नैर#ऋता:,तब राजा कुबेरने उनका सामना करनेके लिये राक्षसोंकी सेना भेजी। उन राक्षसोंने मुचुकुन्दकी सेनाओंको कुचलना आरम्भ किया
ဘိဿမက ဆိုသည်—ထို့နောက် ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဘေရ) မင်းသည် ရက္ခသများကို ထုတ်လွှတ်စေလေ၏။ ထို နိုင်ရဋ္ဌ (nairṛta) များသည် မုချုကွန်ဒ၏ တပ်ဖွဲ့များကို စတင်ချေမှုန်းကြ၏။
Verse 6
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिप: । गर्हयामास विद्धांसं पुरोहितमरिंदम:,इस प्रकार अपनी सेनाको मारी जाती देखकर शत्रुदमन राजा मुचुकुन्दने अपने विद्धान् पुरोहित वसिष्ठजीको इसके लिये उलाहना दिया
ဘီရှ္မက ပြောသည်– မိမိ၏တပ်တော်ကို ဖြတ်တောက်သတ်ဖြတ်နေကြသော်လည်း ရန်သူနှိမ်နင်းသူ မုချုကုန္ဒ မင်းသည် မိမိ၏ ပညာရှိ မိသားစုဘုရားပူရိုဟိတ်ကို ပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့하였다။ ပျက်စီးမှု၏ မျက်နှာချင်းဆိုင်တွင် မင်းသည် မိမိယုံကြည်အားထားသော သီလဓမ္မနှင့် ယဇ်ပူဇော်ပွဲအာဏာကို ကိုးကားကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်နှင့် တရားသဘောတရားစနစ်ကို ထိန်းသိမ်းရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော အကြံဉာဏ်နှင့် ကရိယာများအတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟု ထောက်ပြလိုက်သည်။
Verse 7
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो धर्मवित्तम: | रक्षांस्युपावधीत् तस्य पन्थानं चाप्यविन्दत,तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महर्षि वसिष्ठजीने घोर तपस्या करके उन राक्षसोंका विनाश कर डाला और राजाके लिये विजय पानेका मार्ग प्राप्त कर लिया
ထို့နောက် ဓမ္မကို အကောင်းဆုံးသိမြင်သူ ဝသိဋ္ဌ—ဓမ္မသိသူတို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံး—သည် ပြင်းထန်သော တပဿာကို ကျင့်တော်မူ하였다။ ထိုဝိညာဉ်အင်အားဖြင့် ရာක්ෂသတို့ကို ဖျက်ဆီးပြီး မင်းအတွက် အောင်ပွဲသို့ ရောက်နိုင်မည့် လမ်းကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိစေ하였다။ ဤအပိုဒ်သည် သီလဓမ္မ၏ ထိုးထွင်းသိမြင်မှုနှင့် စည်းကမ်းရှိသော တပဿာက အကြမ်းဖက်အတားအဆီးများကို ဖယ်ရှားကာ တရားသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောင်မြင်မှုလမ်းကို ဖွင့်ပေးနိုင်ကြောင်း ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 8
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत् । वध्यमानेषु सैन्येषु वचन चेदमब्रवीत्,इसके बाद राजा कुबेरने, अपनी सेनाको मरते देखकर राजा मुचुकुन्दको दर्शन दिया और इस प्रकार कहा
ထို့နောက် ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဘေရ) မင်းသည် မုချုကုန္ဒ မင်းထံ၌ ကိုယ်တော်ကို ထင်ရှားပြသ하였다။ မိမိတပ်သားများ သတ်ဖြတ်ခံနေရသည်ကို မြင်လျှင် မုချုကုန္ဒအား ဤစကားတို့ဖြင့် မိန့်တော်မူ၍—အကြမ်းဖက်မှုအလယ်၌ မှန်ကန်သော အကျင့်နှင့် ဓမ္မအရေးကြီးလာသည့်အခါ အင်အား၏ ကန့်သတ်ချက်တို့အပေါ် အကြံဉာဏ်ပေးရန် အစပြု하였다။
Verse 9
धनद उवाच बलवन्तस्त्वया पूर्वे राजान: सपुरोहिता: । न चैवं समवर्तन्त यथा त्वमिह वर्तसे,कुबेर बोले--राजन्! पहले भी तुम्हारे समान बलवान राजा हो चुके हैं और उन्हें भी पुरोहितोंकी सहायता प्राप्त थी, परंतु मेरे साथ यहाँ तुम जैसा बर्ताव कर रहे हो, वैसा किसीने नहीं किया था
ဓနဒ (ကူဘေရ) မိန့်တော်မူသည်– “မင်းကြီး၊ အတိတ်ကလည်း သင်ကဲ့သို့ အင်အားကြီးသော မင်းများ ရှိခဲ့ပြီး၊ သူတို့တွင်လည်း ပူရိုဟိတ်တို့၏ အကူအညီ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌ ငါ့အပေါ် သင်ပြုမူသကဲ့သို့ မည်သူမျှ မပြုမူခဲ့ဖူး” ဟု။
Verse 10
ते खल्वपि कृतास्त्राश्न बलवन्तश्न भूमिया: । आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयो:,वे भूपाल भी अस्त्रविद्याके ज्ञाता तथा बलवान् थे और मुझे सुख एवं दु:ख देनेमें समर्थ ईश्वर मानकर मेरे पास आते और मेरी उपासना करते थे
“အမှန်ပင် ထိုမင်းများလည်း လက်နက်ပညာကို ကျွမ်းကျင်၍ အင်အားကြီးသူများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့သည် ငါ့ထံသို့ လာရောက်ကာ ငါကို သုခနှင့် ဒုက္ခ နှစ်ပါးအပေါ် အာဏာရှိသော အရှင်ဟု ယူဆ၍ ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်ကြသည်” ဟု။
Verse 11
यद्यस्ति बाहुवीर्य ते तद् दर्शयितुमरहसि । कि ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्र प्रवर्तसे,महाराज! यदि तुम्हारी भुजाओंमें कुछ बल है तो उसे दिखाओ। ब्राह्मणके बलपर इतना घमण्ड क्यों कर रहे हो?
ဓနဒ (ကူဗေရ) က ပြော၏ — «သင်၏ လက်မောင်းအင်အား အမှန်တကယ်ရှိလျှင် ထိုအင်အားကို ပြသသင့်၏။ ဗြာဟ္မဏ၏ အာနုဘော်ကို အားကိုးကာ အလွန်အကျွံ မာနထောင်၍ အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ ပြုမူသနည်း၊ မဟာရာဇာ?»
Verse 12
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् । न्यायपूर्वमसंरब्धमसम्भ्रान्तमिदं वच:,यह सुनकर मुचुकुन्द कुपित हो उठे और धनाध्यक्ष कुबेरसे यह न्याययुक्त, रोषरहित तथा सम्भ्रमशून्य वचन बोले--
ထိုစကားကို ကြားသော် မုစုကုန္ဒ မင်းသည် ဒေါသထွက်၍ ဓနေရှ္ဝရ (ဥစ္စာရှင်) ထံ ပြန်လည်ဆို၏။ သို့ရာတွင် သူပြောသောစကားသည် တရားနှင့်ညီ၍ အလျင်အမြန်မဟုတ်၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုမရှိ၊ တည်ငြိမ်သေချာစွာ ထုတ်ဖော်သော စကားဖြစ်၏—မမှန်ကန်မှုကို ရင်ဆိုင်ရသော်လည်း ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းသူ၏ စကားကဲ့သို့။
Verse 13
ब्रद्माक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयम्भुवा । पृथग्बलविधानं तन्न लोक॑ परिपालयेत्,“राजराज! ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनोंकी उत्पत्तिका स्थान एक ही है। दोनोंको स्वयम्भू ब्रह्माजीने ही पैदा किया है। यदि उनका बल और प्रयत्न अलग-अलग हो जाय तो वे संसारकी रक्षा नहीं कर सकते
«ရာဇာဓိရာဇာ၊ ဗြာဟ္မဏနှင့် က္ଷတ္တရိယတို့သည် မူလတစ်ရင်းတည်းမှ ဖန်ဆင်းခံရသူများဖြစ်၏။ ကိုယ်တိုင်ပေါ်ထွန်းသော ဘြဟ္မာ (စွယမ္ဘူ) ကပင် သူတို့ကို ဖန်ဆင်းတော်မူ၏။ အကယ်၍ သူတို့၏ အင်အားနှင့် ကြိုးပမ်းမှုတို့သည် သီးခြားကွဲပြားသွားလျှင် လောကကို မကာကွယ် မထိန်းသိမ်းနိုင်တော့»။
Verse 14
तपो मन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिक्ठितम् । अस्त्रबाहुबलं नित्य क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्,“ब्राह्मणोंमें सदा तप और मन्त्रका बल उपस्थित होता है और क्षत्रियोंमें अस्त्र तथा भुजाओंका
«ဗြာဟ္မဏတို့တွင် တပသ (အာစီတရား) နှင့် မန္တရအင်အားသည် အမြဲတည်ရှိ၏။ က္ଷတ္တရိယတို့တွင်မူ လက်နက်နှင့် လက်မောင်းအင်အားသည် အမြဲတည်ရှိ၏»။
Verse 15
ताभ्यां सम्भूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् | तथा च मां प्रवर्तन्तं कि गर्हस्यलकाधिप,“अलकापते! अतः ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनोंको एक साथ मिलकर ही प्रजाका पालन करना चाहिये। मैं भी इसी नीतिके अनुसार कार्य कर रहा हूँ; फिर आप मेरी निन्दा क्यों करते हैं?
«အလကာ၏ အရှင်၊ ထို့ကြောင့် ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ဗြာဟ္မဏနှင့် က္ෂတ္တရိယတို့ ပူးပေါင်း၍ ဆောင်ရွက်ရမည်။ ကျွန်ုပ်လည်း ထိုနည်းတရားအတိုင်း လုပ်ဆောင်နေသည်ပင်; ထို့ကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ကျွန်ုပ်ကို ရှုတ်ချသနည်း?»
Verse 16
ततोअब्रवीद् वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् । नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद् विदधाम्युत,तब कुबेरने पुरोहितसहित राजा मुचुकुन्दसे कहा--'पृथ्वीपते! मैं ईश्वरकी आज्ञाके बिना न तो किसीको राज्य देता हूँ और न भगवान्की अनुमतिके बिना दूसरेका राज्य छीनता ही हूँ। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो। यद्यपि ऐसी ही बात है तो भी आज मैं तुम्हें इस सारी पृथ्वीका राज्य दे रहा हूँ। तुम मेरी दी हुई इस सम्पूर्ण पृथ्वीका शासन करो'। उनके ऐसा कहनेपर राजा मुचुकुन्दने इस प्रकार उत्तर दिया
ထို့နောက် ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဗေရ) သည် ပုရောဟိတ်နှင့်အတူရှိသော မင်းကြီးအား ပြောဆိုလေ၏— «သင့်လျော်စွာ သတ်မှတ်အပ်သော အမိန့်မရှိလျှင် ငါသည် မည်သူ့ကိုမျှ အာဏာအုပ်စိုးခွင့် မပေး။ ထို့ပြင် ငါသည် ကိုယ်လိုသလို စိတ်ကူးဖြင့် ရာဇာပိုင်ခွင့်ကို ပေးအပ်ခြင်း မပြု» ဟု။
Verse 17
नाच्छिन्दे चाप्यनिर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव । प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां मद्दत्तामखिलामिमाम् | एवमुक्त: प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपति:,तब कुबेरने पुरोहितसहित राजा मुचुकुन्दसे कहा--'पृथ्वीपते! मैं ईश्वरकी आज्ञाके बिना न तो किसीको राज्य देता हूँ और न भगवान्की अनुमतिके बिना दूसरेका राज्य छीनता ही हूँ। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो। यद्यपि ऐसी ही बात है तो भी आज मैं तुम्हें इस सारी पृथ्वीका राज्य दे रहा हूँ। तुम मेरी दी हुई इस सम्पूर्ण पृथ्वीका शासन करो'। उनके ऐसा कहनेपर राजा मुचुकुन्दने इस प्रकार उत्तर दिया
«ဤအရာကို ကောင်းစွာ သိမှတ်လော့၊ မင်းကြီး—သတ်မှတ်မထားသော အရာကို ငါ မသိမ်းယူ။ ယခု ငါပေးအပ်သော ဤကမ္ဘာမြေတစ်လုံးလုံးကို အုပ်ချုပ်လော့» ဟု ဆို၏။ ထိုသို့ ပြောကြားခံရသော် မုချုကွန်ဒ မင်းကြီးက ပြန်လည်ဖြေကြားလေ၏။
Verse 18
मुचुकुन्द उवाच नाहं राज्यं भवददत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव । बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये,मुचुकुन्द बोले--राजाधिराज! मैं आपके दिये हुए राज्यको नहीं भोगना चाहता। मेरी तो यही इच्छा है कि मैं अपने बाहुबलसे उपार्जित राज्यका उपभोग करूँ
မုချုကွန်ဒက ပြောလေ၏— «အရှင်မင်းကြီး၊ အရှင်ပေးအပ်သော နိုင်ငံကို ငါ မခံစားလို။ ငါ၏ လက်မောင်းအင်အားဖြင့် ရယူထားသော နိုင်ငံကိုသာ ခံစားလိုသည်» ဟု။
Verse 19
भीष्म उवाच ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ । क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्टवा मुचुकुन्दमसम्भ्रमम्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! राजा मुचुकुन्दको बिना किसी घबराहटके इस प्रकार क्षत्रियधर्ममें स्थित हुआ देख कुबेरको बड़ा विस्मय हुआ
ဘိဿမက ပြောလေ၏— ထို့နောက် ဝိုင်ශ්ရဝဏ (ကူဗေရ) မင်းကြီးသည် အလွန်အံ့ဩသွား၏။ မုချုကွန်ဒသည် က్షတ္တရဓမ္မ၌ တည်ကြည်စွာ ရပ်တည်နေပြီး စိတ်မလှုပ်ရှား မတုန်လှုပ်သည်ကို မြင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 20
ततो राजा मुचुकुन्द: सो5न्वशासद् वसुन्धराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यकृक्षत्रधर्ममनुव्रत:,तदनन्तर क्षत्रियधर्मका ठीक-ठीक पालन करनेवाले राजा मुचुकुन्दने अपने बाहुबलसे प्राप्त की हुई इस वसुधाका शासन किया
ထို့နောက် မုချုကွန်ဒ မင်းကြီးသည် ကမ္ဘာမြေကို အုပ်ချုပ်လေ၏။ မိမိလက်မောင်းအင်အားဖြင့် ရယူထားသဖြင့် က్షတ္တရဓမ္မကို လိုက်နာကာ သင့်လျော်စွာ အုပ်စိုးလေ၏။
Verse 21
एवं यो धर्मविद् राजा ब्रद्मपूर्व प्रवर्तते । जयत्यविजितामुर्वी यशश्न महदश्लुते,इस प्रकार जो धर्मज्ञ राजा पहले ब्राह्मणका आश्रय लेकर उसकी सहायतासे राज्यकार्यमें प्रवृत्त होता है, वह बिना जीती हुई पृथ्वीको भी जीतकर महान् यशका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ဓမ္မကို နားလည်သော မင်းသည် အုပ်ချုပ်ရေးကိစ္စကို စတင်ရာတွင် ပထမဦးစွာ ဗြာဟ္မဏ (ဗြာဟ္မဏတို့၏ သာသနာရေးအကြံဉာဏ်) ကို ရှေ့တန်းတင်၍ သူတို့၏ ညွှန်ကြားကူညီမှုကို ယူလျှင် မအောင်နိုင်သေးသော မြေပြင်ကိုပါ အောင်မြင်ကာ ကြီးမားသော ဂုဏ်သတင်းကို ရရှိ၏။
Verse 22
नित्योदकी ब्राह्मण:स्यान्नित्यशस्त्रश्न क्षत्रिय: । तयोर्हि सर्वमायत्तं यत् किज्चिज्जगतीगतम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ဗြာဟ္မဏသည် ရေကိစ္စဆိုင်ရာ ဝတ္တရားများ၊ နေ့စဉ်သန့်စင်ခြင်း၊ ပူဇော်သက္ကာနှင့် စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံးခြင်းတို့၌ အမြဲတမ်း တည်ကြည်ရမည်။ က္ෂတ္တရိယသည်လည်း လက်နက်အသုံးပြုခြင်းနှင့် လက်နက်ပညာကျွမ်းကျင်မှု၌ အမြဲတမ်း တည်ကြည်ရမည်။ အကြောင်းမူကား လောက၌ ရှိသမျှအရာအားလုံးသည် ထိုနှစ်ပါးပေါ်တွင်ပင် မူတည်နေသည်။
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें पुरूरवा और कश्यपका संवादविषयक तिद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရာဇဓမ္မအညွှန်းအပိုင်းအတွင်းရှိ ရှာန္တိပရဝ၌ ပုရူရဝသနှင့် ကရှျပတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို အကြောင်းပြုသော ခုနစ်ဆယ့်ငါးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Verse 74
ब्राह्मणको प्रतिदिन स्नान करके जलसम्बन्धी कृत्य--संध्या-वन्दन, तर्पण आदि कर्म करने चाहिये और क्षत्रियको सदा शस्त्रविद्याका अभ्यास बढ़ाना चाहिये। इस भूतलपर जो कोई भी वस्तु है, वह सब इन्हीं दोनोंके अधीन है ।। इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि मुचुकुन्दोपाख्याने चतु:सप्ततितमो5ध्याय:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ဗြာဟ္မဏသည် နေ့စဉ် ရေချိုး၍ ရေနှင့်ဆိုင်သော ကုသိုလ်ကိစ္စများ၊ သန္ဓျာဝန္ဒန (Sandhyā-vandana)၊ တရ္ပဏ (tarpana) စသည့် ကర్మများကို ပြုလုပ်သင့်၏။ က္ෂတ္တရိယသည်လည်း လက်နက်ပညာကို အမြဲတမ်း လေ့ကျင့်၍ တိုးတက်အောင် ပြုရမည်။ ဤမြေပြင်ပေါ်ရှိ အရာအားလုံးသည် အမှန်တကယ် ထိုနှစ်ပါးပေါ်တွင် မူတည်နေသည်။ ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ ရှာန္တိပရဝ၌ ရာဇဓမ္မအညွှန်းပရဝ၌ မုချုကွန်ဒ ဥပాఖ్యာန အခန်း ၇၄ ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
How a ruler secures public welfare when threats are both visible and invisible, and whether royal power can function independently of brahmanical counsel and ritual-intellectual support.
Effective rule requires coordinated competencies: brahmanical tapas/mantra addresses unseen risks and stabilizes legitimacy, while kṣatriya arms enforce order against visible threats; yogakṣema is maximized when both are institutionally aligned.
Yes in a normative form: it asserts that a brahma-informed king who acts with brahma as prior counsel attains victory, stability, and renown, and that worldly order depends upon the sustained readiness of both brāhmaṇa and kṣatriya roles.