Adhyaya 38
शान्ति पर्व (अध्याय 38): युधिष्ठिरस्य राजधर्म-जिज्ञासा तथा भीष्मोपसर्पण-प्रस्तावना | Shanti Parva Chapter 38: Yudhishthira’s Inquiry into Rajadharma and the Prelude to Approaching Bhishma
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Introductory Movement toward Bhīṣma’s Instruction
Chapter 38 opens with Yudhiṣṭhira’s formal request for detailed instruction on rājadharma, the complete duty-structure associated with the four social orders (cāturvarṇya), crisis-governance (āpatsu nīti), and expiatory reasoning that troubles his conscience. He explicitly names the friction between dharma-practice and the necessities of rule as a persistent cognitive burden. Vaiśaṃpāyana reports Vyāsa’s response: the sage identifies Bhīṣma as the decisive authority capable of resolving Yudhiṣṭhira’s doubts, praising Bhīṣma’s learning from divine and human teachers and his mastery of subtle dharma and statecraft. The chapter then transitions to Yudhiṣṭhira’s reluctance and guilt, followed by encouragement from Kṛṣṇa and others who emphasize the expectations of Brahmins, surviving rulers, and the assembled populace. The narrative concludes with Yudhiṣṭhira’s composure returning and a ceremonially described movement into the capital, including offerings, a public procession with companions, and civic decoration—marking the epic’s shift from war’s aftermath to the institutional rebuilding of kingship through instruction.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का नगर-प्रवेश—सजा हुआ राजमार्ग, चौराहों की शोभा और जनसमुदाय का उमड़ता सागर, मानो चन्द्रोदय पर महासागर का ज्वार। → नगरवासी, जनपदवासी और ‘प्रकृतिवर्ग’ (मंत्री, सेनापति आदि) मधुर वचनों से राजा का स्वागत करते हैं; तपोनियम-सम्पन्न ब्राह्मण आशीर्वाद देने को घेर लेते हैं—पर इसी पवित्र घड़ी में एक असंगत स्वर भीतर से विष घोलने आता है। → चार्वाक ब्राह्मण-वेष में सभा/समूह के बीच खड़ा होकर युधिष्ठिर को ‘ज्ञातिघाती’ कहकर धिक्कारता है और ब्राह्मणों पर आरोप मढ़ता है; तब वेदवेत्ता, तपसा-निर्मल ब्राह्मण ‘ज्ञानचक्षु’ से उसकी असलियत पहचान लेते हैं और शाप/तेज से उसका विनाश होता है। → चार्वाक का वध होते ही अपवाद का बादल छँटता है; ब्राह्मण सम्मानित होकर विदा होते हैं और युधिष्ठिर अपने सुहृदों सहित हर्ष/आश्वस्ति पाते हैं—राज्य में पुनः मर्यादा और विश्वास की स्थापना होती है। → युद्धोत्तर शासन में ‘राजधर्म’ का वास्तविक भार अब आरम्भ होता है—युधिष्ठिर के भीतर शोक और धर्मचिन्ता का समाधान आगे के उपदेशों में खोजा जाएगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वनें युधिष्ठिरका नगरप्रवेशविषयक सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३७ ॥ ऑपन-- मा बछ। अप ऋाल जा अष्टात्रिशो5 ध्याय: नगर-प्रवेशके समय पुरवासियों तथा ब्राह्मणोंद्वारा राजा युधिष्ठिरका सत्कार और उनपर आक्षेप करनेवाले चार्वाकका ब्राह्माणोंद्वारा वध वैशम्पायन उवाच प्रवेशने तु पार्थानां जनानां पुरवासिनाम् । दिदृक्षूणां सहस्रनाणि समाजग्मु: सहस्रश:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कुन्ती-पुत्रोंके हस्तिनापुरमें प्रवेश करते समय उन्हें देखनेके लिये दस लाख नगरनिवासी सड़कोंपर एकत्र हो गये
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– ပಾರ್ಥများ မြို့ထဲသို့ ဝင်လာသောအခါ၊ သူတို့ကို မြင်လိုကြသော မြို့သူမြို့သားများသည် ထောင်ပေါင်းထောင်ချီ အလွန်များစွာ စုဝေးလာကြ하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် တရားဝင်သော မင်းအာဏာကို ပြည်သူလူထုက အသိအမှတ်ပြုခြင်းနှင့်၊ မဟာဘေးအန္တရာယ်ပြီးနောက် အုပ်ချုပ်သူ၏ မြို့ပြဘဝသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လာခြင်းတွင် ပါဝင်သော သီလဓမ္မအလေးချိန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 2
स राजमार्ग: शुशुभे समलंकृतचत्वर: । यथा चन्द्रोदये राजन् वर्धमानो महोदधि:,राजन! जैसे चन्द्रोदय होनेपर महासागर उमड़ने लगता है, उसी प्रकार जिसके चौराहे खूब सजाये गये थे, वह राजमार्ग मनुष्योंकी उमड़ती हुई भीड़से बड़ी शोभा पा रहा था
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «လမ်းဆုံလမ်းခွများကို အလှဆင်တန်ဆာဆင်မြန်းထားသော မင်းလမ်းမကြီးသည် တောက်ပလင်းလက်လျက် ရှိ၏။ အို မင်းကြီး၊ လကွယ်ပြီး လရောင်ထွက်လာသော် မဟာသမုဒ္ဒရာကြီး လှိုင်းထန်၍ ဖောင်းပွလာသကဲ့သို့၊ လူအစုအဝေးကြီး လှိုင်းလို စီးဆင်းလာရာ၌ ထိုလမ်းမကြီးလည်း ပိုမိုတင့်တယ်လှပလာ၏။»
Verse 3
गृहाणि राजमार्गेषु रत्नवन्ति महान्ति च । प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत,भरतनन्दन! सड़कोंके आस-पास जो रत्नविभूषित विशाल भवन थे, वे स्त्रियोंसे भरे होने के कारण उनके भारी भारसे काँपते हुए-से जान पड़ते थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «မင်းလမ်းမကြီးတလျှောက်၌ ရတနာတန်ဆာဆင်မြန်းထားသော အိမ်ကြီးအိမ်မိုက်များ ရှိ၏။ အို ဘာရတ၊ ဘာရတတို့၏ အပျော်တော်၊ ထိုအိမ်ကြီးများသည် မိန်းမများဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၍ လူအစုအဝေး၏ အလေးချိန်ကြောင့် တုန်လှုပ်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။»
Verse 4
ता: शनैरिव सव्रीडं प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् । भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ,वे नारियाँ लजाती हुई-सी धीरे-धीरे युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा पाए्डुपुत्र माद्रीकुमार नकुल सहदेवकी प्रशंसा करने लगीं
ထို့နောက် ထိုမိန်းမတို့သည် အရှက်အကြောက်နှင့် တဖြည်းဖြည်းသကဲ့သို့ ယုဓိဋ္ဌိရကို ချီးမွမ်းကြ၏။ ထို့ပြင် ဘီမစေနနှင့် အာర్జုန၊ မာဒရီ၏ သားဖြစ်သော ပाण्डဝ ကိုလည်း ချီးမွမ်းကြ၏။
Verse 5
धन्या त्वमसि पाज्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् | उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीनिव गौतमी
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «အို ပာဉ္စာလီ၊ သင်သည် ကံကောင်းမြတ်နိုး၏။ အို မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမ၊ သင်သည် လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသော သူတို့ကို ဂౌတမီ က မဟာရိရှီတို့ကို ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သကဲ့သို့ ရိုသေစွာ အနီးကပ် စောင့်ရှောက်ဆောင်ရွက်နေ၏။»
Verse 6
इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रिय:,महाराज! इस प्रकार उस समय सारी स्त्रियाँ ट्रपदकुमारी कृष्णाकी प्रशंसा करती थीं। भारत! एक दूसरीके प्रति कहे जानेवाले उनके प्रशंसा-वचनों और प्रीतिजनित शब्दोंसे उस समय सारा नगर व्याप्त हो रहा था
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထိုအခါ မိန်းမတို့သည် ကృష్ణာ (ဒြೌပဒီ) ကို ဤသို့ ချီးမွမ်းကြ၏။ အို ဘာရတတို့၏ မဟာဘုရင်၊ သူတို့အချင်းချင်း ပြောဆိုကြသော ချစ်ခင်နှစ်သက်မှုနှင့် ပြည့်ဝသည့် ချီးမွမ်းစကားများကြောင့် မြို့တစ်မြို့လုံး ပြည့်နှက်လျက် ရှိ၏။»
Verse 7
प्रशंसावचनैस्तासां मिथ:शब्दैश्व॒ भारत । प्रीतिजैश्न तदा शब्दै: पुरमासीत् समाकुलम्,महाराज! इस प्रकार उस समय सारी स्त्रियाँ ट्रपदकुमारी कृष्णाकी प्रशंसा करती थीं। भारत! एक दूसरीके प्रति कहे जानेवाले उनके प्रशंसा-वचनों और प्रीतिजनित शब्दोंसे उस समय सारा नगर व्याप्त हो रहा था
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– အို ဘာရတ၊ ထိုအချိန်၌ မြို့တစ်မြို့လုံးသည် ပျော်ရွှင်သံလှုပ်ရှားမှုဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။ အမျိုးသမီးတို့သည် အချင်းချင်း ချစ်ခင်မှုမှ ပေါက်ဖွားလာသော ချီးမွမ်းစကားများကို လဲလှယ်ပြောဆိုကြသဖြင့် မြို့တစ်မြို့လုံးသည် သူတို့၏ ပျော်မြူးသံများဖြင့် လူစည်ကားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ하였다။
Verse 8
तमतीत्य यथायुक्तं राजमार्ग युधिष्ठिर: । अलंकृतं शोभमानमुपायाद् राजवेश्म ह,राजन! उस सजे सजाये शोभासम्पन्न राजमार्गको यथोचित रूपसे लाँधकर राजा युधिष्ठिर राजभवनके समीप जा पहुँचे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ယုဓိဋ္ဌိရ မဟာရာဇာသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ စည်းကမ်းတကျ ရာဇလမ်းမကြီးကို ဖြတ်သန်းပြီး၊ အလှဆင်တင့်တယ်၍ တောက်ပလှပသော နန်းတော်အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လာ하였다။
Verse 9
ततः प्रकृतय: सर्वा: पौरा जानपदास्तदा । ऊचु: कर्णसुखा वाच: समुपेत्य ततस्ततः,तदनन्तर मन्त्री-सेनापति आदि प्रकृतिवर्गके सभी लोग, नगरवासी और जनपदनिवासी मनुष्य इधर-उधरसे आकर कानोंको सुख देनेवाली बातें कहने लगे--
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် နိုင်ငံ၏ အရေးပါသော အဖွဲ့အစည်းများအားလုံး၊ မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့သည် နေရာအသီးသီးမှ စုဝေးလာကာ နားဝင်ချိုမြိန်သော စကားများကို ချဉ်းကပ်ပြောဆိုကြ하였다။
Verse 10
दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रून् शत्रुनिष्दन | दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्त धर्मेण च बलेन च,'शत्रुओंका संहार करनेवाले राजेन्द्र! बड़े सौभाग्यकी बात है कि आप विजयी हो रहे हैं, आपने धर्मके प्रभाव तथा बलसे अपना राज्य पुनः प्राप्त कर लिया--यह बड़े हर्षका विषय है
«အို ရာဇိန္ဒြ၊ ရန်သူဖျက်ဆီးသူဘုရင်ကြီး၊ သင် အောင်မြင်နေသည်မှာ ကံကောင်းလှ၏။ သင်သည် ဓမ္မ၏ အာနုဘော်နှင့် သင်၏ အင်အားတို့ဖြင့် မိမိ၏ နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ပြီ»။
Verse 11
भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् | प्रजा: पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रेदिवं तथा,“महाराज! आप सैकड़ों वर्षोतक हमारे राजा बने रहें। जैसे इन्द्र स्वर्गलोकका पालन करते हैं, उसी प्रकार आप भी धर्मपूर्वक अपनी प्रजाकी रक्षा करें'
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မဟာရာဇာ၊ ဘုရင်တို့၏ ဘုရင်၊ သင်သည် ကျွန်ုပ်တို့၏ အုပ်စိုးရှင်အဖြစ် ဆောင်းဦးတစ်ရာတိုင်အောင် တည်မြဲပါစေ။ အင်ဒြာက ကောင်းကင်ဘုံကို ကာကွယ်သကဲ့သို့၊ သင်လည်း ဓမ္မအတိုင်း ပြည်သူတို့ကို စောင့်ရှောက်ပါ»။
Verse 12
एवं राजकुलद्वारि मड़लैरभिपूजित: । आशीरव॑दान् द्विजैरुक्तान् प्रतिगृह्दा समन््ततः
ထို့ကြောင့် မင်းတော်အိမ်တော်၏ တံခါးဝ၌ လူအစုအဝေးများက သင့်တော်စွာ ဂုဏ်ပြုကြပြီး၊ နှစ်ကြိမ်မွေးဖွားသူများဖြစ်သော ဗြာဟ္မဏများက မျက်နှာမူရာအရပ်ရပ်မှ ပေးသော ကောင်းချီးမင်္ဂလာစကားများကို လက်ခံယူကာ မင်းသည် ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွားလေ၏။
Verse 13
प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् । श्रद्धाविजयसंयुक्त रथात् पश्चादवातरत्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– နတ်မင်း၏ အိမ်တော်ကဲ့သို့ တောက်ပခမ်းနားသော နန်းတော်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက်၊ ယုံကြည်ခြင်းနှင့် အောင်မြင်မှု၏ သဘောတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းသည် ထို့နောက် ရထားမှ ဆင်းလေ၏။
Verse 14
इस प्रकार राजकुलके द्वारपर माड्लिक द्रव्योंद्वारा पूजित हो ब्राह्मणोंके दिये हुए आशीर्वाद सब ओरसे ग्रहण करके राजा युधिष्छिर देवराज इन्द्रके महलके समान राजभवनमें प्रविष्ट हुए, जो श्रद्धा और विजयसे सम्पन्न था। वहाँ पहुँचकर वे रथसे नीचे उतरे ।। प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान् दैवतान्यभिगम्य च । पूजयामास रत्नैश्व गन्धमाल्यैश्न सर्वश:,राजमहलके भीतर प्रवेश करके श्रीमान् नरेशने कुलदेवताओंका दर्शन किया और रत्न, चन्दन तथा माला आदिसे सर्वथा उनकी पूजा की
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ယုဓိဋ္ဌိရ မင်းသည် အင်ဒြာ၏ နန်းတော်ကဲ့သို့သော ရာဇနန်းတော်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လေ၏။ ယုံကြည်ခြင်းနှင့် အောင်မြင်မှုတို့နှင့် ပြည့်စုံသော သူသည် ထိုနေရာသို့ ရောက်လျှင် ရထားမှ ဆင်း၏။ ထို့နောက် အတွင်းခန်းများသို့ ဝင်ကာ မိသားစုကာကွယ်တော်မူသော နတ်ဘုရားများကို သွားရောက်ဖူးမြင်ပြီး၊ ရတနာများ၊ သနပ်ခါး/စန္ဒကူးကဲ့သို့သော မွှေးကြိုင်သော လိမ်းဆေးများနှင့် ပန်းကုံးများဖြင့် အစုံအလင် ပူဇော်လေ၏။
Verse 15
निश्चक्राम ततः श्रीमान् पुनरेव महायशा: । ददर्श ब्राह्मणांश्वैव सो5भिरूपानवस्थितान्,इसके बाद महायशस्वी श्रीमान् राजा युधिष्ठिर महलसे बाहर निकले। वहाँ उन्हें बहुत- से ब्राह्मण खड़े दिखायी दिये, जो हाथमें मड्लद्रव्य लिये खड़े थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဂုဏ်သတင်းကြီးသော တောက်ပမြင့်မြတ်သည့် ယုဓိဋ္ဌိရ မင်းသည် နန်းတော်မှ ပြန်လည် ထွက်လာ၏။ ထိုနေရာ၌ ရုပ်ရည်သန့်ရှင်း သဘောထားတည်ငြိမ်သော ဗြာဟ္မဏများ အများအပြားသည် ပူဇော်ပစ္စည်းများကို ကိုင်ဆောင်ကာ စောင့်ဆိုင်းနေသည်ကို သူမြင်လေ၏။
Verse 16
स संवृतस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभि: । शुशुभे विमलश्नन्द्रस्तारागणवृतो यथा,जैसे तारोंसे घिरे हुए निर्मल चन्द्रमाकी शोभा होती है, उसी प्रकार आशीर्वाद देनेकी इच्छावाले ब्राह्मणोंसे घिरे हुए राजा युधिष्ठिरकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी
ထိုအခါ ကောင်းချီးပေးလိုသော ဗြာဟ္မဏများက ဝိုင်းရံထားသဖြင့် မင်းသည် ကြယ်အစုအဝေးဝိုင်းထားသော သန့်ရှင်းသော လမင်းကဲ့သို့ ထူးကဲစွာ တောက်ပလှပလေ၏။
Verse 17
तांस्तु वै पूजयामास कौन्तेयो विधिवद् द्विजान् | धौम्यं गुरु पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च,कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने गुरु धौम्य तथा ताऊ धृतराष्ट्रको आगे करके उन सभी ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन किया
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– ထို့နောက် ကုန္တီ၏သား ယုဓိဋ္ဌိရသည် ထုံးတမ်းပညာနှင့်အညီ ထိုဒွိဇ ဘြာဟ္မဏများကို စနစ်တကျ ပူဇော်ဂုဏ်ပြု하였다။ မိမိ၏ ဂုရု ဓောမျကို အရှေ့ဆုံး၌ ထားကာ၊ အဖကြီးကဲ့သို့သော အကြီးဆုံးသူကိုလည်း ဦးစားပေးဂုဏ်ပြု하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် ဓမ္မ၏ကျင့်ဝတ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်– ဆရာ၊ အကြီးအကဲနှင့် ပညာရှိတို့ကို ရိုသေခြင်းသည် အလွတ်သဘောမဟုတ်ဘဲ တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းသိမ်းခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။
Verse 18
सुमनोमोदके रल्नैर्हिरण्येन च भूरिणा । गोभिव्ंस्त्रिश्ष राजेन्द्र विविधैशज्ष किमिच्छकै:,राजेन्द्र! इन्होंने फूल, मिठाई, रत्न, बहुत-से सुवर्ण, गौओं, वस्त्रों तथा उनकी इच्छा पूछ-पूछ कर मँगाये हुए नाना प्रकारके मनोवाञ्छित पदार्थोद्वारा उन सबका यथोचित सत्कार किया
အို မဟာရာဇာ! သူတို့အား ပန်းပွင့်နှင့် ချိုမြိန်သော မုန့်ဖွယ်များ၊ ရတနာများ၊ ရွှေများစွာ၊ နွားများ၊ အဝတ်အထည်များနှင့်၊ သူတို့လိုအင်ကို မေးမြန်းကာ တောင်းဆိုသမျှ အမျိုးမျိုးသော စိတ်ကြိုက်ပစ္စည်းများဖြင့် သင့်လျော်စွာ ဧည့်ခံဂုဏ်ပြု하였다။
Verse 19
ततः पुण्याहघोषो<भूद् दिवं स्तब्ध्वेव भारत । सुहृदां प्रीतिजनन: पुण्य: श्रुतिसुखावह:,भारत! इसके बाद पुण्याहवाचनका गम्भीर घोष होने लगा, जो आकाशको स्तब्ध-सा किये देता था। वह पवित्र शब्द कानोंको सुख देनेवाला तथा सुहृदोंको प्रसन्नता प्रदान करनेवाला था
အို ဘာရတ! ထို့နောက် “ပုဏ္ဏယာဟ” ဟူသော မင်္ဂလာကြေညာသံသည် ကောင်းကင်ကိုတောင် တိတ်ဆိတ်သွားစေသကဲ့သို့ လေးနက်စွာ ထွက်ပေါ်လာ하였다။ ထိုသန့်ရှင်းသော အသံသည် နားကိုချိုမြိန်စေပြီး မိတ်ဆွေတို့၏ စိတ်ကို ပျော်ရွှင်စေ하였다။
Verse 20
हंसवद् विदुषां राजन् द्विजानां तत्र भारती । शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा,राजन्! उस समय वेदवेत्ता दिद्वान् ब्राह्मणोंने हंसके समान हर्ष-गद्गद स्वरसे जो प्रचुर अर्थ, पद एवं अक्षरोंसे युक्त वाणी कही थी, वह वहाँ सबको स्पष्ट सुनायी दे रही थी
အို မဟာရာဇာ! ထိုနေရာ၌ ပညာရှိ ဒွိဇ ဘြာဟ္မဏတို့၏ ဘာရတီသံသည် ဟင်္သာကဲ့သို့ ပျော်ရွှင်လှုပ်ရှားသံဖြင့် ထွက်ပေါ်လာ하였다။ ဝေဒပညာရှင်တို့၏ စကားသည် အဓိပ္ပါယ်၊ စကားလုံးနှင့် အက္ခရာတို့ ပြည့်စုံကြွယ်ဝ၍ ထိုအရပ်တစ်ဝိုက်တွင် ထင်ရှားစွာ ကြားရ하였다။
Verse 21
ततो दुन्दुभिनिर्घोष: शंखानां च मनोरम: । जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नप,नरेश्वर! तदनन्तर दुन्दुभियों और शंखोंकी मनोरम ध्वनि होने लगी, जय-जयकार करनेवालोंका गम्भीर घोष वहाँ प्रकट होने लगा
အို နရေရှဝရ! ထို့နောက် ဒုန္ဒုဘိ တီးသံ၏ လေးနက်သော ဂုဏ်သံနှင့် သင်္ခါတို့၏ သာယာသော အသံတို့ ထွက်ပေါ်လာ하였다။ ထိုနေရာ၌ “အောင်မြင်ပါစေ!” ဟု အောင်ပွဲကြေညာသူတို့၏ သံလွင်လွင် ဂုဏ်ဟစ်သံလည်း ပေါ်ထွန်းလာ하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် တရားသဖြင့် ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် စုပေါင်းစိတ်ဓာတ်ကို လူထုအနေဖြင့် အတည်ပြုခြင်းကို ဖော်ပြသည်—မင်္ဂလာတူရိယာများနှင့် အောင်ပွဲဟစ်သံတို့သည် ဆူညံသံသာမက၊ ဓမ္မက အတည်ပြုသော ပွဲတော်အခိုက်အတန့်ကို အမှတ်အသားပြုခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 22
निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुन: । राजानं ब्राह्मणच्छय््या चार्वाको राक्षसो<ब्रवीत्,जब सब ब्राह्मण चुपचाप खड़े हो गये, तब ब्राह्मणका वेष बनाकर आया हुआ चार्वाक नामक राक्षस राजा युधिष्ठिरसे कुछ कहनेको उद्यत हुआ
ထိုအခါ အားလုံးတိတ်ဆိတ်သွားပြီး၊ ဗြာဟ္မဏအစုအဝေးလည်း ထပ်မံတိတ်တဆိတ်ရပ်နေစဉ်၊ ဗြာဟ္မဏအသွင်ယူထားသော “ချာရဝါက” ဟူသော ရာක්ෂသက မင်း ယုဓိဋ္ဌိရထံသို့ စကားပြောရန် ပြင်ဆင်လေ၏။
Verse 23
तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृत:ः । साक्ष: शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वस:,वह दुर्योधनका मित्र था। उसने संन्यासी ब्राह्मणके वेषमें अपने असली रूपको छिपा रखा था। उसके हाथमें अक्षमाला थी और मस्तकपर शिखा। उसने त्रिदण्ड धारण कर रखा था। वह बड़ा ढीठ और निर्भय था
ထိုနေရာ၌ ဒုရ്യೋಧန၏ မိတ်ဆွေတစ်ဦးသည် ဘိက္ခူအသွင်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ကာ မိမိ၏အမှန်တကယ်ရုပ်သွင်ကို ဝှက်ထားလေ၏။ လက်၌ မာလာပုတီးကိုင်၍ ခေါင်းပေါ်တွင် ရှိခါထားကာ သုံးတံတောင် (တိရိဒဏ္ဍ) ကို ဆောင်ထား၏။ သူသည် မျက်နှာမရှက်၊ အလွန်ရဲရင့်၍ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းစွာ လှုပ်ရှားသွားလာလေ၏။
Verse 24
वृतः सर्वैस्तथा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभि: । पर:सहसे राजेन्द्र तपोनियमसंवृतै:,राजेन्द्र! तपस्या और नियममें लगे रहनेवाले और आशीर्वाद देनेके इच्छुक उन समस्त ब्राह्मणोंसे, जिनकी संख्या हजारसे भी अधिक थी, घिरा हुआ वह दुष्ट राक्षस महात्मा पाण्डवोंका विनाश चाहता था। उसने उन सब ब्राह्मणोंसे अनुमति लिये बिना ही राजा युधिष्ठिरसे कहा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—အို မင်းမြတ်ကြီး၊ တပဿာနှင့် သာသနာစည်းကမ်းတို့၌ တင်းကျပ်စွာ တည်ကြည်၍ ကောင်းချီးပေးလိုသော ဗြာဟ္မဏများ တစ်ထောင်ကျော်က ဝိုင်းရံထားသော်လည်း၊ မဟာသတ္တိပန်ဒဝတို့ကို ဖျက်ဆီးလိုသော ထိုမကောင်းသော ရာක්ෂသသည် ဗြာဟ္မဏတို့၏ ခွင့်ပြုချက်ကို မတောင်းဘဲ မင်း ယုဓိဋ္ဌိရထံသို့ စကားဆိုလေ၏။
Verse 25
स दुष्ट: पापमाशंसु: पाण्डवानां महात्मनाम् | अनामन्त्र्यैव तान् विप्रांस्तमुवाच महीपतिम्,राजेन्द्र! तपस्या और नियममें लगे रहनेवाले और आशीर्वाद देनेके इच्छुक उन समस्त ब्राह्मणोंसे, जिनकी संख्या हजारसे भी अधिक थी, घिरा हुआ वह दुष्ट राक्षस महात्मा पाण्डवोंका विनाश चाहता था। उसने उन सब ब्राह्मणोंसे अनुमति लिये बिना ही राजा युधिष्ठिरसे कहा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—အို မင်းမြတ်ကြီး၊ ထိုမကောင်းသူသည် အပြစ်ကို လိုလား၍ မဟာသတ္တိပန်ဒဝတို့၏ ကျဆုံးခြင်းကို တောင့်တလျက်ရှိ၏။ တပဿာနှင့် စည်းကမ်းတို့၌ တည်ကြည်၍ ကောင်းချီးပေးလိုသော ဗြာဟ္မဏများ တစ်ထောင်ကျော်က ဝိုင်းရံထားသော်လည်း၊ သူသည် သူတို့၏ သဘောတူညီချက်ကို မတောင်းဘဲ မင်း ယုဓိဋ္ဌိရထံသို့ စကားဆိုလေ၏။
Verse 26
चारवक उवाच इमे प्राहुर्द्धिजा: सर्वे समारोप्य वचो मयि । धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै,चार्वाक बोला--राजन्! ये सब ब्राह्मण मुझपर अपनी बात कहनेका भार रखकर मेरेद्वारा ही तुमसे कह रहे हैं--“कुन्तीनन्दन! तुम अपने भाई-बन्धुओंका वध करनेवाले एक दुष्ट राजा हो। तुम्हें धिक्कार है! ऐसे पुरुषके जीवनसे क्या लाभ? इस प्रकार यह बन्धु- बान्धवोंका विनाश करके गुरुजनोंकी हत्या करवाकर तो तुम्हारा मर जाना ही अच्छा है, जीवित रहना नहीं”
ချာရဝါကက ပြောသည်—“မင်းကြီး၊ ဤဒွိဇ ဗြာဟ္မဏတို့အားလုံးသည် မိမိတို့၏စကားကို ငါ့အပေါ် တင်အပ်၍ ငါ့မှတစ်ဆင့် သင့်အား ဤသို့ဆိုကြသည်—‘အို ယုတ်ညံ့သော မင်း၊ မိမိ၏ ဆွေမျိုးကို သတ်သောသူ၊ သင့်ကို အရှက်တင်၏။ အမှန်ပင် အရှက်ကွဲစရာပင်!’”
Verse 27
कि तेन स्याद्धि कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् । घातयित्वा गुरूंश्वैव मृतं श्रेयो न जीवितम्,चार्वाक बोला--राजन्! ये सब ब्राह्मण मुझपर अपनी बात कहनेका भार रखकर मेरेद्वारा ही तुमसे कह रहे हैं--“कुन्तीनन्दन! तुम अपने भाई-बन्धुओंका वध करनेवाले एक दुष्ट राजा हो। तुम्हें धिक्कार है! ऐसे पुरुषके जीवनसे क्या लाभ? इस प्रकार यह बन्धु- बान्धवोंका विनाश करके गुरुजनोंकी हत्या करवाकर तो तुम्हारा मर जाना ही अच्छा है, जीवित रहना नहीं”
ချာဝါကာက ပြောသည်– «ကွန်တီ၏သားရေ၊ ဒီအမှုကနေ ဘာကောင်းကျိုး ရမလဲ။ ကိုယ့်ဆွေမျိုးအမျိုးအနွယ်ကို ဖျက်ဆီးစေပြီး၊ အကြီးအကဲများနှင့် ဆရာဂုရုများကိုတောင် သတ်စေခဲ့သဖြင့်၊ အသက်ရှင်နေခြင်းထက် သေသွားခြင်းက ပိုကောင်းသည်»။
Verse 28
इति ते वै द्विजा: श्रुत्वा तस्य दुष्टस्य रक्षस: । विव्यथुश्रुक्रुशुश्वेव तस्य वाक्यप्रधर्षिता:,वे ब्राह्मण उस दुष्ट राक्षणषकी यह बात सुनकर उसके वचनोंसे तिरस्कृत हो व्यथित हो उठे और मन-ही-मन उसके कथनकी निन्दा करने लगे
အဲဒီ မကောင်းသော ရက္ခသ၏ စကားကို ကြားသော် ဗြာဟ္မဏများသည် စိတ်ထိခိုက်၍ တုန်လှုပ်သွားကြသည်။ သူ၏စကားကြောင့် ထိခိုက်စော်ကားခံရသဖြင့် အော်ဟစ်ကြကာ၊ စိတ်ထဲတွင်လည်း ထိုစကားကို ရှုတ်ချကြ၏။
Verse 29
ततस्ते ब्राह्मणा: सर्वे स च राजा युधिष्ठिर: । व्रीडिता: परमोद्विग्नास्तृष्णीमासन् विशाम्पते,प्रजानाथ! इसके बाद वे सभी ब्राह्मण तथा राजा युधिष्ठिर अत्यन्त उद्विग्न और लज्जित हो गये। प्रतिवादके रूपमें उनके मुँहसे एक शब्द भी नहीं निकला। वे सभी कुछ देरतक चुप रहे
ထို့နောက် ဗြာဟ္မဏအားလုံးနှင့် ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရတို့သည် အလွန်အမင်း ရှက်ကြောက်၍ စိတ်လှုပ်ရှားကာ တိတ်ဆိတ်နေကြ၏။ ပြန်လည်တုံ့ပြန်ရန် စကားတစ်လုံးမျှ မထွက်လာခဲ့။
Verse 30
युधिछिर उवाच प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचत: । प्रत्यासन्नव्यसनिनं न मां धिक्कर्तुमर्हथ,तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिरने कहा--ब्राह्मणो! मैं आपके चरणोंमें प्रणाम करके विनीतभावसे यह प्रार्थना करता हूँ कि आपलोग मुझपर प्रसन्न हों। इस समय मुझपर सब ओरसे बड़ी भारी विपत्ति आ गयी है; अत: आपलोग मुझे थिक्कार न दें
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အရှင်တို့၊ ကျွန်ုပ် ဦးညွှတ်ပန်ကြား၍ နှိမ့်ချစွာ တောင်းပန်ပါ၏။ အန္တရာယ်ကြီးသည် အနီးကပ်လာပြီး ဘက်ပေါင်းစုံမှ ကျွန်ုပ်ကို ဖိနှိပ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်ကို အပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့ခြင်း မပြုကြပါနှင့်»။
Verse 31
वैशम्पायन उवाच ततो राजन ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशाम्पते । ऊचुर्नैतद् वचो<स्माकं श्रीरस्तु तव पार्थिव,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! प्रजानाथ! उनकी यह बात सुनकर सब ब्राह्मण बोल उठे--“महाराज! यह हमारी बात नहीं कह रहा है। हम तो यह आशीर्वाद देते हैं कि “आपकी राजलक्ष्मी सदा बनी रहे”
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် အို ဘုရင်၊ ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ ဗြာဟ္မဏအားလုံးက ပြောကြသည်– «ဤစကားသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ စကားမဟုတ်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့်၊ မြေကြီး၏ အုပ်စိုးရှင်တော်၊ ကျွန်ုပ်တို့က မင်္ဂလာဆုတောင်းပေးသည်—ဘုရင့်သီရိနှင့် အောင်မြင်ချမ်းသာမှုသည် သင်နှင့်အတူ အစဉ်တည်ပါစေ»။
Verse 32
जज्ञुश्वैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा । ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिविमलीकृता:,उन वेदवेत्ता ब्राह्मणोंका अन्त:ःकरण तपस्यासे निर्मल हो गया था। उन महात्माओंने ज्ञानदृष्टिसे उस राक्षसको पहचान लिया
ထို့နောက် ဝေဒကျမ်းကို ကျွမ်းကျင်သိမြင်၍ တပဿာဖြင့် သန့်စင်ထားသော မဟာတ္မာ ဗြာဟ္မဏတို့သည် ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ထိုသူကို ချက်ချင်းသိမြင်ကြ၏။ တပဿာကြောင့် ကြည်လင်သန့်ရှင်းလာသော အတွင်းစိတ်က သူတို့ရှေ့ရှိ သတ္တဝါ၏ အမှန်တကယ်သော သဘောသဘာဝကို ခွဲခြားမြင်နိုင်စေ하였다။
Verse 33
ब्राह्मणा ऊचु एष दुर्योधनसखा चार्वाको नाम राक्षस: | परिव्राजकरूपेण हित॑ तस्य चिकीर्षति,ब्राह्मण बोले--धर्मात्मन्! यह दुर्योधनका मित्र चार्वाक नामक राक्षस है, जो संन्यासीके रूपमें यहाँ आकर उसका हित करना चाहता है। हमलोग आपसे कुछ नहीं कहते हैं। आपका इस तरहका भय दूर हो जाना चाहिये। हम आशीर्वाद देते हैं कि 'भाइयोंसहित आपको कल्याणकी प्राप्ति हो”
ဗြာဟ္မဏတို့က ပြောကြသည်— “အို ဓမ္မတရားကိုလိုက်နာသူရေ၊ ဤသူသည် ဒုရ്യೋಧန၏ မိတ်ဆွေ ‘ချာရ္ဝာက’ ဟူသော ရက္ခသ ဖြစ်သည်။ လှည့်လည်သံဃာ (ပရိဗ္ရာဇက) အယောင်ဆောင်ကာ ဒီနေရာသို့လာပြီး ဒုရ്യോധန၏ အကျိုးကို ဆောင်ရွက်လိုသည်။ ထို့ကြောင့် သင့်ကို ဆန့်ကျင်၍ မည်သို့မျှ မပြောပါ; သင်၏ ကြောက်ရွံ့မှု ပျောက်ကွယ်သင့်သည်။ သင်နှင့် သင်၏ ညီအစ်ကိုတို့ အတူ ကောင်းကျိုးချမ်းသာ ရရှိပါစေဟု ကောင်းချီးပေး၏။”
Verse 34
वयं ब्रूमो न धर्मात्मन् व्येतु ते भयमीदृशम् । उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभि: सह,ब्राह्मण बोले--धर्मात्मन्! यह दुर्योधनका मित्र चार्वाक नामक राक्षस है, जो संन्यासीके रूपमें यहाँ आकर उसका हित करना चाहता है। हमलोग आपसे कुछ नहीं कहते हैं। आपका इस तरहका भय दूर हो जाना चाहिये। हम आशीर्वाद देते हैं कि 'भाइयोंसहित आपको कल्याणकी प्राप्ति हो”
အို ဓမ္မတရားကိုလိုက်နာသူရေ—ဤသို့သော ကြောက်ရွံ့မှုသည် သင်ထံမှ ပျောက်ကွယ်ပါစေ။ သင်နှင့် သင်၏ ညီအစ်ကိုတို့အပေါ် ကောင်းကျိုးချမ်းသာ တည်ပါစေ။
Verse 35
वैशम्पायन उवाच ततस्ते ब्राह्मणा: सर्वे हुंकारै: क्रोधमूर्च्छिता: । निर्भ्त्सयन्त: शुचयो निजघ्नु: पापराक्षसम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर क्रोधसे आतुर हुए उन सभी शुद्धात्मा ब्राह्मणोंने उस पापात्मा राक्षसको बहुत फटकारा और अपने हुड्कारोंसे उसे नष्ट कर दिया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— ထို့နောက် ဗြာဟ္မဏတို့အားလုံးသည် ဒေါသလှိုင်းတက်ကာ ပျက်စီးသော ရက္ခသကို ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချကြ၏။ သန့်ရှင်းသော အကျင့်ရှိကြသော်လည်း သူတို့၏ ဟုန်ကာသံတော်ကြီးများဖြင့် ထိုပာပရက္ခသကို ဖျက်ဆီးလိုက်ကြသည်။
Verse 36
स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्म॒वादिनाम् महेन्द्राशनिनिर्दग्ध: पादपो5ड्कुरवानिव,ब्रह्मवादी महात्माओंके तेजसे दग्ध होकर वह राक्षस गिर पड़ा, मानो इन्द्रके वज्ञसे जलकर कोई अंकुरयुक्त वृक्ष धराशायी हो गया हो
ဗြဟ္မဝါဒီ မဟာတ္မာတို့၏ တေဇောဓာတ်ကြောင့် မီးလောင်သကဲ့သို့ လောင်ကျွမ်းသွားသော ထိုရက္ခသသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ လဲကျသွား၏—မဟေန္ဒြ၏ မိုးကြိုး (ဝဇ္ရ) ထိ၍ လောင်ကျွမ်းကာ လတ်တလော အညွန့်များပါရှိသေးသော သစ်ပင်တစ်ပင် ပြိုလဲသကဲ့သို့ပင်။
Verse 37
पूजिताश्च ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तम् । राजा च हर्षमापेदे पाण्डव: ससुहृज्जन:,तत्पश्चात् राजाद्वारा पूजित हुए वे ब्राह्मण उनका अभिनन्दन करके चले गये और पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर अपने सुहृदोंसहित बड़े हर्षको प्राप्त हुए
ပူဇော်ဂုဏ်ပြုခြင်းကို သင့်တော်စွာခံယူပြီးနောက် ဗြာဟ္မဏ ပညာရှိတို့သည် မင်းအား မင်္ဂလာဆုတောင်းစကားများဖြင့် ချီးမွမ်းကာ ထွက်ခွာသွားကြ၏။ ထိုအခါ ပाण्डဝ မင်း ယုဓိဋ္ဌိရသည် မိတ်ဆွေကောင်းများနှင့် အကျိုးလိုသူများနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းမှုဖြင့် ပြည့်နှက်သွား၏—ဧည့်ဝတ်ပြုမှုကို ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ထမ်းဆောင်ခြင်းမှ ထွက်ပေါ်လာသော သီလဓမ္မ၏ အကျိုးနှင့် အကြံဉာဏ်၊ ကောင်းချီးတို့နောက် သဟဇာတပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းကို ပြသသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 38
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि चार्वाकवधेडष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमानुशासनपर्वमें चार्वाकका वधविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «ရာဇဓမ္မ အညွှန်းအုပ်» တွင်၊ «ချာရ္ဝာကကို သတ်ခြင်း» အကြောင်းပါသော သုံးဆယ့်ရှစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ် စာကြောင်းသည် အခန်းပြီးဆုံးကြောင်းကို ထင်ရှားစေသကဲ့သို့၊ လိမ်လည်၍ လူမှုစည်းကမ်းကို ချိုးဖောက်သော စကားလုံးများမှ ရာဇဓမ္မနှင့် လူမှုအမိန့်ကို ကာကွယ်ရမည်ဟူသော သီလဓမ္မအလေးပေးချက်ကိုလည်း ချမှတ်ပေး၏။
Verse 56
तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भाविनि । वे बोलीं--“कल्याणि! पाञज्चालराजकुमारी! तुम धन्य हो, जो इन पाँच महान् पुरुषोंकी सेवामें उसी प्रकार उपस्थित रहती हो, जैसे गौतमवंशमें उत्पन्न हुई जटिला अनेक महर्षियोंकी सेवा करती हैं। भाविनि! तुम्हारे सभी पुण्यकर्म अमोघ हैं और समस्त व्रतचर्या सफल है'
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏—“အို မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမမြတ်၊ သင်၏ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့သည် မည်သည့်အခါမျှ အလဟသ မဖြစ်။ သင်၏ စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံးသော ဝရတ (သစ္စာကတိ) နှင့် တပသ္စရိယာတို့လည်း မလွဲမသွေ မိမိရည်ရွယ်သည့် အကျိုးကို ပေးလိမ့်မည်”။
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s dilemma is the apparent incompatibility between ethical self-cultivation (dharma-caryā) and the coercive, consequence-laden obligations of kingship, intensified by guilt over large-scale harm and the need for legitimate rule.
The chapter establishes an epistemic discipline: when dharma appears conflicted, one should seek instruction from a recognized authority (here, Bhīṣma) and approach governance as a contextual science balancing ideals, emergency ethics, and social obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is structural—this chapter functions as a narrative hinge that legitimizes Bhīṣma’s forthcoming teachings as the authoritative resolution-path for Yudhiṣṭhira’s doubts.