Adhyaya 291
Akṣara–Kṣara Viveka: Vasiṣṭha–Karāla-Janaka Saṃvāda (अक्षर-क्षर विवेकः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) – Akṣara–Kṣara Inquiry and Sāṃkhya Cosmology
Yudhiṣṭhira requests Bhīṣma to define akṣara (that from which there is no return) and kṣara (that to which return occurs), emphasizing Bhīṣma’s status as a repository of śāstric knowledge and the urgency of instruction. Bhīṣma introduces a purātana-itihāsa: King Karāla-Janaka respectfully questions Ṛṣi Vasiṣṭha (Maitrāvaruṇi) about the ‘sanātana paraṃ brahma’ that grants apunarāvṛtti, and about the domain in which the world ‘kṣarate’ (flows/decays). Vasiṣṭha outlines a cosmological timescale (yuga/kalpa/Brāhma day and night) and describes the emanational sequence: from the unmanifest (avyakta) arises the manifest (vyakta), including mahat/buddhi (Hiraṇyagarbha), ahaṃkāra, and the subsequent productions leading to the tenfold set of bhūtas and tanmātras and then the indriyas with manas—culminating in the standard 24 tattvas present in all embodied forms. The manifest complex is labeled kṣara because it undergoes daily transformation and decay within the three loci (water, earth, space) across all beings. The discourse then posits a 25th principle—identified as Viṣṇu/Puruṣa—amūrta yet immanent in all forms, beyond guṇas while functioning through guṇa-descriptions, and explains transmigratory outcomes via tamas/rajas/sattva dispositions. The chapter thus operationalizes the akṣara–kṣara distinction as a metaphysical map supporting soteriological discernment.
Chapter Arc: पराशर ऋषि मनुष्य-जीवन की दुर्लभता और इन्द्रियों के अश्व-स्वभाव को सामने रखकर कहते हैं कि जो ‘मनोरथ’ (इच्छित लक्ष्य) दिखता है, वह केवल चाहने से नहीं—ज्ञान-रश्मियों से संयमित इन्द्रियों और विवेकयुक्त कर्म से मिलता है। → उपदेश कठोर होता जाता है: बाह्य-वृत्ति से हटकर अन्तर्मुख होना, दुर्लभ आयु को व्यर्थ न गँवाना, और यह समझना कि वर्ण/प्रतिष्ठा से अधिक निर्णायक ‘सत्क्रिया’ है। फिर चेतावनी आती है—अज्ञान से किया पाप भी फल देता है; कर्म का फल अनिवार्य है, इसलिए पाप-सेवा दुःख का बीज है। → चरम बिन्दु पराशर का निर्णायक विधान है: ‘पापं हि कर्म फलति’—किया हुआ पाप स्वयं पाप-फल बनकर लौटता है; और सूक्ष्म कर्म भी, मन-बुद्धि के संकल्प सहित किए गए हों तो, अवश्य फलित होते हैं। विवेकहीन उग्र कर्म अल्प/विकृत फल देता है—यहीं कर्म-फल की अटल न्याय-व्यवस्था स्पष्ट हो जाती है। → पराशर राजधर्म और आत्मधर्म को जोड़ते हैं: राजा शत्रुओं को जीते, प्रजा-पालन सम्यक करे; यज्ञादि से कल्याण साधे; और जीवन-आश्रम का संतुलन रखे। व्यक्ति-स्तर पर दमन (इन्द्रिय-संयम), धर्मशीलता, समदृष्टि (भूतों को आत्मवत् देखना), सत्य और शील से सुख—यही निष्कर्ष है।
Shlokas
Verse 1
अकाल एकनवत्यथिकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--कर्मफलकी अनिवार्यता तथा पुण्यकर्मसे लाभ पराशर उवाच मनोरथरयथं प्राप्य इन्द्रियाख्यहयं नर: । रश्मिभिज्ञानसम्भूतैयों गच्छति स बुद्धिमान्,पराशरजी कहते हैं--राजन्! इन्द्रियरूप घोड़ोंसे युक्त मनोमय (सूक्ष्म शरीर) एक रथ है। ज्ञानाकार वृत्तियाँ ही इस रथके घोड़ोंकी बागडोर हैं। इन उपकरणोंसे युक्त रथपर आरूढ़ होकर जो पुरुष यात्रा करता है, वह बुद्धिमान है
ပါရာရှရက မိန့်ကြားသည်—အို မင်းကြီး၊ စိတ်ဖြစ်သော (သိမ်မွေ့ခန္ဓာ) ရထားတစ်စီးရှိ၏။ ထိုရထားသည် အင်ဒြိယဟု ခေါ်သော အာရုံများကို မြင်းများအဖြစ် ချည်နှောင်ထားသည်။ ထိုမြင်းတို့ကို ထိန်းညှိသော ကြိုးကတော့ ဉာဏ်မှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် အသိအမြင်၏ လှုပ်ရှားမှုများပင် ဖြစ်သည်။ ဤကိရိယာများနှင့် ပြည့်စုံသော ရထားပေါ်တက်၍ ခရီးသွားသောသူသည် အမှန်တကယ် ပညာရှိတည်း။
Verse 2
सेवा55श्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते । द्विजातिहस्तान्निर्वत्ता न तु तुल्यात् परस्परात्,जो मनुष्य इन्द्रियोंकी बाह्य वृत्तिसे रहित (अन्तर्मुख) होकर ईश्वरकी शरणमें गये हुए मनके द्वारा उनकी उपासना करता है, उसकी वह उपासना श्रेष्ठ समझी जाती है। ऐसी उपासना किसी विद्दान् एवं भक्त ब्राह्मणके वरद हस्तसे ही उपलब्ध होती है। समान योग्यतावाले आपसके लोगोंसे उसकी प्राप्ति नहीं होती
ပါရာရှရက မိန့်ကြားသည်—အပြင်ဘက် အာရုံလှုပ်ရှားမှုများမှ ဆုတ်ခွာ၍ (အတွင်းသို့ မျက်နှာမူကာ) ဝန်ဆောင်မှု၌ ခိုလှုံသည့် စိတ်ဖြင့် ဘုရားကို ကိုးကွယ်သောသူ၏ ပူဇော်မှုကို အကောင်းဆုံးဟု ချီးမွမ်းကြသည်။ ထိုသို့သော ပူဇော်မှုသည် ပညာရှိ၍ သဒ္ဓါပြည့်ဝသော ဗြာဟ္မဏ၏ ကောင်းချီးပေးသော လက်မှသာ ရရှိနိုင်ပြီး၊ တန်းတူအဆင့်ရှိသူတို့အချင်းချင်းမှသာ မရနိုင်။
Verse 3
आयुर्न सुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद् विशाम्पते । उत्कर्षार्थ प्रयतेत नर: पुण्येन कर्मणा,प्रजानाथ! मनुष्य-शरीरकी आयु सुलभ नहीं है--वह दुर्लभ वस्तु है, उसे पाकर आत्माको नीचे नहीं गिराना चाहिये। मनुष्यको चाहिये कि वह पुण्यकर्मके अनुष्ठानद्वारा आत्माके उत्थानके लिये सदा प्रयत्न करता रहे
ပါရာရှရက မိန့်ကြားသည်—အို ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ လူ့ခန္ဓာ၌ ရရှိသော အသက်တာကာလသည် လွယ်လင့်တကူ မရနိုင်သော ရှားပါးသည့် အကျိုးတရားတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ထိုအရာကို ရရှိပြီးနောက် မိမိကိုယ်ကို အောက်သို့ မဆွဲချသင့်။ ထို့ပြင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် မိမိအတွင်းရေးကို မြှင့်တင်ရန် အမြဲကြိုးပမ်းသင့်သည်။
Verse 4
वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै सम्मानमर्हति । न तु यः सत्क्रियां प्राप्प राजसं कर्म सेवते
ပါရာရှရက ဆို၏— «မိမိ၏ အဆင့်အတန်းနှင့် သီလကျင့်ဝတ်အလိုက် သင့်လျော်သော အကျင့်ပျက်ကွက်သွားသူသည် အမှန်တကယ် ဂုဏ်သိက္ခာကို မထိုက်တန်။ သို့ရာတွင် လေးစားမှုနှင့် ကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရေးကို ရရှိပြီးသူတောင် ရာဇသ (rajas) ကြောင့် ဖြစ်သော ကိုယ်ကျိုးလိုလားသည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုအခြေပြု လုပ်ရပ်များကို မလိုက်နာသင့်»။
Verse 5
जो मनुष्य दुष्कर्म करके वर्णसे भ्रष्ट हो जाता है, वह कदापि सम्मान पानेके योग्य नहीं है। इसके सिवा जो मनुष्य सत्त्वगुणके द्वारा सत्कार पाकर फिर राजस कर्मका सेवन करने लगता है, वह भी सम्मानके योग्य नहीं है ।। वर्णोत्कर्षमवाप्रोति नर: पुण्येन कर्मणा । दुर्लभ तमलब्ध्वा हि हन्यात् पापेन कर्मणा,पुण्य कर्मसे ही मनुष्य उत्तम वर्णमें जन्म पाता है। पापीके लिये वह अत्यन्त दुर्लभ है। वह उसे न पाकर अपने पाप कर्मके द्वारा अपना ही नाश करता है
ပါရာရှရက ဆို၏— «လူသည် ကုသိုလ်ကောင်းသော ကမ္မဖြင့် အဆင့်အတန်းနှင့် သီလဓမ္မရပ်တည်မှု မြင့်တက်လာသည်။ သို့သော် အပြစ်၌ မျှောနေသူအတွက် ထိုမြင့်တက်မှုကို ရရှိရန် အလွန်ခက်ခဲ၏။ မရနိုင်လျှင် မိမိ၏ အပြစ်ကမ္မများဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုပင် ဖျက်ဆီးတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မကောင်းမှုကြောင့် သင့်လျော်သော အကျင့်မှ လဲကျသွားသူ၊ သို့မဟုတ် သတ္တဝ (sattva) ကြောင့် ဂုဏ်ပြုခံရပြီးနောက် ရာဇသ (rajas) ကမ္မသို့ ပြန်လည်လိုက်နာသူသည်လည်း လေးစားထိုက်သူ မဟုတ်»။
Verse 6
अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णदेत् । पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयं कृतम् । तस्मात् पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम्,अनजानमें जो पाप बन जाय उसे तपस्याके द्वारा नष्ट कर दे; क्योंकि अपना किया हुआ पापकर्म पापरूप दुःखके रूपमें ही फलता है। अतः दुःखमय फल देनेवाले पापकर्मका कदापि सेवन न करे
ပါရာရှရက ဆို၏— «မသိမမြင်ကြောင့် ပြုမိသော အပြစ်ကို တပဿာ (austerity) ဖြင့်ပင် ဖယ်ရှားသင့်သည်။ အကြောင်းမူ မိမိပြုခဲ့သော မကောင်းကမ္မသည် မကောင်းအဖြစ်ပင် သီးပွင့်၍ ဒုက္ခအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ခဖလကို ဖြစ်စေသော အပြစ်ကမ္မကို မည်သည့်အခါမျှ မလိုက်နာသင့်»။
Verse 7
पापानुबन्धं यत् कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् | तन्न सेवेत मेधावी शुचि: कुशलिनं यथा,पापसे सम्बन्ध रखनेवाला जो कर्म है उसका कितना ही बड़ा लौकिक सुखरूप फल क्यों न हो; बुद्धिमान पुरुष उसका कदापि सेवन न करे। वह उससे उसी तरह दूर रहे जैसे पवित्र मनुष्य चाण्डालसे
ပါရာရှရက ဆို၏— «အပြစ်နှင့် ဆက်နွယ်နေသော ကမ္မသည် လောကီအကျိုးအမြတ်ကြီးမားစေကာမူ ပညာရှိသည် မလိုက်နာသင့်။ သန့်ရှင်းသူသည် ထိုကဲ့သို့ အညစ်အကြေးပါသော လုပ်ရပ်များမှ ဝေးဝေးနေသင့်သည်—သန့်စင်၍ သတိရှိသူက ချဏ္ဍာလ (caṇḍāla) ကို ရှောင်သကဲ့သို့»။
Verse 8
कि कष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मण: । प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद् विरोचते,क्या पापकर्मका कोई दुःखदायक फल मैं देखता हूँ? अर्थात् नहीं देखता। ऐसा मानकर पापमें प्रवृत्त हुए मनुष्यको परमात्माका चिन्तन अच्छा नहीं लगता
ပါရာရှရက ဆို၏— «‘အပြစ်ကမ္မ၏ ဒုက္ခဖလကို ငါ ဘာမြင်သနည်း။ မမြင်ပါ’ ဟု ထင်ကာ အပြစ်သို့ လှည့်ဝင်သူရှိသည်။ သို့သော် ထိုသို့ အပြစ်ဘက်သို့ လှည့်သွားသူအတွက် အတ္တ (Self) နှင့် ပရမအတ္တ (Supreme Self) ကို သတိရခြင်းသည် မတောက်ပတော့; ထိုအချိန်အထိ အတွင်းစိတ်၏ ကြည်လင်မှုနှင့် ဘုရားသတိ၏ ပျော်ရွှင်မှု မပေါ်ထွက်»။
Verse 9
प्रत्यापत्तिश्न यस्यपेह बालिशस्य न जायते । तस्यापि सुमहांस्ताप: प्रस्थितस्पोपजायते,इस संसारमें जिस मूर्खको तत्त्वज्ञानकी प्राप्ति नहीं होती उस मनुष्यको परलोकमें जानेपर महान् संताप भोगना पड़ता है
ပါရာသရက မိန့်တော်မူသည်—ဤလောက၌ပင် မိုက်မဲသူတစ်ယောက်သည် အမှန်တရားကို မှန်ကန်စွာနားလည်နိုင်ခြင်းနှင့် အမှားမှ ပြန်လည်ထူထောင်နိုင်ခြင်းကို မရရှိသော်လည်း၊ ဤနေရာမှ ထွက်ခွာသွားသောအခါ ထိုသူအပေါ်၌ အလွန်ကြီးမားသော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှု ပေါ်ပေါက်လာသည်။
Verse 10
विरक्तं शोध्यते वस्त्र न तु कृष्णोपसंहितम् । प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे,नरेन्द्र! बिना रँगा हुआ वस्त्र धोनेसे स्वच्छ हो जाता है; किंतु जो काले रंगमें रँगा हो वह प्रयत्न करनेसे भी सफेद नहीं होता, पापको भी ऐसा ही समझो। उसका रंग भी जल्दी नहीं उतरता है
မနုရှေန္ဒြာ၊ အရောင်မဆိုးထားသော အဝတ်သည် လျှော်လျှင် သန့်စင်လာနိုင်သော်လည်း၊ အနက်ရောင်ဖြင့် ဆိုးထားသော အဝတ်သည် ကြိုးစားလျှော်လည်း ဖြူမလာနိုင်။ အပြစ်(ပာပ)ကိုလည်း ထိုသို့ပင် သိမှတ်လော့။
Verse 11
स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति । प्रायश्षित्तं नर: कर्तुमुभयं सो$श्ुते पूृथक्,जो स्वयं जान-बूझकर पाप करनेके पश्चात् उसके प्रायश्ित्तके उद्देश्यसे शुभ कर्मका अनुष्ठान करता है, वह शुभ और अशुभ दोनोंका पृथक्-पृथक् फल भोगता है
ပါရာသရက မိန့်တော်မူသည်—မိမိကိုယ်တိုင် သိသိသာသာ အပြစ်ကို ကျူးလွန်ပြီးနောက်၊ ပြစ်ပယ်ရန် (ပရာယရှ္စိတ္တ) ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ကောင်းမှုကို ဆောင်ရွက်သူသည် ကောင်းနှင့် မကောင်း၏ အကျိုးကို သီးခြားသီးခြား ခံစားရသည်—ကောင်း၏အကျိုးကို ကောင်းအဖြစ်၊ မကောင်း၏အကျိုးကို မကောင်းအဖြစ်။
Verse 12
अज्ञानात् तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति । ब्राह्मणा: शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्बग्रह्मयवादिन:,अनजानमें जो हिंसा हो जाती है उसे अहिंसा-व्रतका पालन दूर कर देता है। ब्रह्मवादी ब्राह्मण शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार ऐसा ही कहते हैं; किंतु स्वेच्छासे किये हुए हिंसामय पापकर्मको अहिंसाका व्रत भी दूर नहीं कर सकता। ऐसा वेदशास्त्रोंके ज्ञाता, वेदका उपदेश देनेवाले ब्राह्मणोंका कथन है
ပါရာသရက မိန့်တော်မူသည်—မသိမသာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် အကြမ်းဖက်မှု (ဟിംသာ) ကို အဟിംသာဝရတ်ကို စောင့်ထိန်းခြင်းဖြင့် ဖယ်ရှားနိုင်သည်။ ဤသို့ကို ဗြဟ္မကို ပြောဆိုသည့် ဗြာဟ္မဏ ပညာရှိတို့က သာသနာကျမ်းညွှန်ကြားချက်အတိုင်း ဆိုကြသည်။
Verse 13
तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति । इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्म॒वादिन:,अनजानमें जो हिंसा हो जाती है उसे अहिंसा-व्रतका पालन दूर कर देता है। ब्रह्मवादी ब्राह्मण शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार ऐसा ही कहते हैं; किंतु स्वेच्छासे किये हुए हिंसामय पापकर्मको अहिंसाका व्रत भी दूर नहीं कर सकता। ऐसा वेदशास्त्रोंके ज्ञाता, वेदका उपदेश देनेवाले ब्राह्मणोंका कथन है
ထိုနည်းတူပင်၊ ဆန္ဒကာမကြောင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကျူးလွန်ထားသော အကြမ်းဖက်မှုကို အဟിംသာဝရတ်က မဖယ်ရှားနိုင်။ ဤသို့ကို ဗြဟ္မသတ်တရားကို သိမြင်သော ဗြာဟ္မဏများ၊ သာသနာကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသူများက ဆိုကြသည်။
Verse 14
अहं तु तावत् पश्यामि कर्म यद् वर्तते कृतम् । गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम्,परंतु मैं तो ऐसा देखता हूँ कि जो कर्म किया गया है वह पुण्य हो या पापयुक्त, प्रकटरूपमें किया गया हो या छिपाकर (तथा जान-बूझकर किया गया हो या अनजानमें), वह अपना फल अवश्य देता ही है
ငါမူကား မြင်သည်မှာ—ပြုလုပ်ပြီးသား ကမ္မသည် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ ထင်ရှားစွာပြုသည်ဖြစ်စေ လျှို့ဝှက်ပြုသည်ဖြစ်စေ (ရည်ရွယ်၍ပြုသည်ဖြစ်စေ မသိမသာပြုသည်ဖြစ်စေ) မိမိ၏အကျိုးရလဒ်ကို မလွဲမသွေ ပေးတတ်၏။
Verse 15
यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् । बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह,धर्मज्ञ राजा जनक! जैसे मनसे सोच-विचारकर बुद्धिद्वारा निश्चय करके जो स्थूल या सूक्ष्म कर्म यहाँ किये जाते हैं वे यथायोग्य फल अवश्य देते हैं। उसी प्रकार हिंसा आदि उग्र कर्मके द्वारा अनजानमें किया हुआ भयंकर पाप यदि सदा बनता रहे तो उसका फल भी मिलता ही है; अन्तर इतना ही है कि जान-बूझकर किये हुए कर्मकी अपेक्षा उसका फल बहुत कम हो जाता है
ဓမ္မကိုသိသော မင်းကြီး ဇနကာရေ—ဤလောက၌ အလွန်သေးငယ်သည့် လုပ်ရပ်များပင် စိတ်နှင့်အတူ ပြုလုပ်၍ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ဆုံးဖြတ်ကာ ဆောင်ရွက်လျှင် မိမိသဘောသဘာဝနှင့် ကိုက်ညီသည့် အကျိုးကို မလွဲမသွေ ရင့်မှည့်ပေးသကဲ့သို့၊ အကြမ်းဖက်မှုကဲ့သို့သော ကြမ်းတမ်းသည့် လုပ်ရပ်များလည်း ထိုနည်းတူပင်။ ကြောက်မက်ဖွယ် အပြစ်ကို မသိမသာ ပြုမိသော်လည်း ထိုအပြစ်သည် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်၍ စုဆောင်းနေပါက အကျိုးကိုပင် ရရှိရမည်။ ကွာခြားချက်မှာ—ရည်ရွယ်၍ သိသိသာသာ ပြုသောအမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် မရည်ရွယ်ဘဲ ပြုသောအမှု၏ အကျိုးသည် အလွန်နည်းပါးခြင်းသာ ဖြစ်၏။
Verse 16
भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्बणम् । अबुद्धिपूर्व धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा,धर्मज्ञ राजा जनक! जैसे मनसे सोच-विचारकर बुद्धिद्वारा निश्चय करके जो स्थूल या सूक्ष्म कर्म यहाँ किये जाते हैं वे यथायोग्य फल अवश्य देते हैं। उसी प्रकार हिंसा आदि उग्र कर्मके द्वारा अनजानमें किया हुआ भयंकर पाप यदि सदा बनता रहे तो उसका फल भी मिलता ही है; अन्तर इतना ही है कि जान-बूझकर किये हुए कर्मकी अपेक्षा उसका फल बहुत कम हो जाता है
ဓမ္မကိုသိသောသူရေ—ကြမ်းတမ်းသည့် လုပ်ရပ်တစ်ခုသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ကျင့်သုံးလျှင်ပင်၊ အကြိုသိမြင်မှုမရှိဘဲ ပြုလုပ်သောအခါ အကျိုးတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို (နည်းပါးသော်လည်း) ပေးတတ်၏။ အကြမ်းဖက်မှုကဲ့သို့ ပြင်းထန်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် ပြုသော ကမ္မသည် မသိမသာ ပြုမိသော်လည်း အကျိုးဆက်အဖြစ် ရင့်မှည့်လာမည်; သို့သော် သိသိသာသာ ရည်ရွယ်၍ ပြုသော အမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၎င်း၏ အကျိုးသည် အလွန်နည်းပါး၏။
Verse 17
कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । न चरेत् तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत्,देवताओं और मुनियोंद्वारा जो अनुचित कर्म किये गये हों धर्मात्मा पुरुष उनका अनुकरण न करे; और उन कर्मोंको सुनकर भी उन देवता आदिकी निन्दा भी न करे
နတ်တို့နှင့် မုနိတို့က ပြုခဲ့သော လုပ်ရပ်အချို့ရှိသော်လည်း—မသင့်လျော်သောအမှုဖြစ်လျှင်—ဓမ္မတရားရှိသူသည် ထိုအမှုတို့ကို မလိုက်နာသင့်။ ထို့ပြင် ထိုအမှုတို့ကို ကြားသိရုံဖြင့်ပင် နတ်တို့ မုနိတို့ကို မကဲ့ရဲ့မပြစ်တင်သင့်။
Verse 18
संचिन्त्य मनसा राजन् विदित्वा शक््यमात्मन: । करोति य: शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति,राजन! जो मनुष्य मनसे खूब सोच-विचारकर, “अमुक काम मुझसे हो सकेगा या नहीं'--इसका निश्चय करके शुभकर्मका अनुष्ठान करता है, वह अवश्य ही अपनी भलाई देखता है
မင်းကြီးရေ—မိမိစိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ စဉ်းစား၍ မိမိအင်အားအတွင်း ဖြစ်နိုင်သမျှကို သိမြင်ဆုံးဖြတ်ကာ ထို့နောက် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ဆောင်ရွက်သူသည် အမှန်တကယ် ကောင်းကျိုးနှင့် ချမ်းသာကို တွေ့မြင်ရ၏။
Verse 19
नवे कपाले सलिल संन्यस्तं हीयते यथा । नवेतरे तथाभावं प्राप्नोति सुखभावितम्,जैसे नये बने हुए कच्चे घड़ेमें रखा हुआ जल नष्ट हो जाता है, परंतु पके-पकाये घड़ेमें रखा हुआ ज्यों-का-त्यों बना रहता है, उसी प्रकार परिपक्व विशुद्ध अन्तःकरणमें सम्पादित सुखदायक शुभकर्म निश्चल रहते हैं
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «မီးမဖုတ်သေးသော မြေခွက်အသစ်ထဲသို့ ရေချလျှင် ရေသည် စိမ့်ယို၍ ပျောက်ကွယ်သွားသကဲ့သို့၊ မီးဖုတ်ကောင်းကောင်းဖြစ်သော ခွက်ထဲတွင် ထားသောရေသည် မပျက်မယွင်း တည်မြဲနေ၏။ ထိုနည်းတူပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခပေးသည့် ပုဏ္ဏား(ကုသိုလ်)သည် စိတ်နှလုံးအတွင်းကိရိယာ (အန္တရကရဏ) သန့်စင်၍ ရင့်ကျက်လာသောအခါမှသာ တည်ငြိမ်စွာ တည်မြဲနိုင်သည်»။
Verse 20
सतोये<न्यत् तु यत् तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते । वृद्धे वृद्धिमवाप्रोति सलिले सलिलं यथा,राजन्! उसी जलयुक्त पक्के घड़ेमें यदि दूसरा जल डाला जाय तो पात्रमें रखा हुआ पहलेका जल और नया डाला हुआ जल-दोनों मिलकर बढ़ जाते हैं और इस प्रकार वह घड़ा अधिक जलसे सम्पन्न हो जाता है। उसी तरह यहाँ विवेकपूर्वक किये हुए जो पुण्य कर्म संचित हैं, उन्हींके समान जो नये पुण्य कर्म किये जाते हैं--वे दोनों मिलकर अधिक पुण्यतम कर्म हो जाते हैं (और उनके द्वारा वह पुरुष महान पुण्यात्मा हो जाता है)
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ ရေရှိပြီးသား မီးဖုတ်ကောင်းသော အိုးထဲသို့ ရေထပ်လောင်းလျှင် အတွင်းရှိရေသည် အသစ်လောင်းသောရေနှင့် ပေါင်းစည်းကာ ပိုမိုတိုးပွားသကဲ့သို့၊ ယခင်က စုဆောင်းထားသော ကုသိုလ်သည်လည်း ထိုသဘောတူညီသော စိတ်ဖြင့် ကုသိုလ်အသစ်များ ပြုလုပ်သည့်အခါ တိုးပွားလာသည်။ အဟောင်းကုသိုလ်နှင့် အသစ်ကုသိုလ် ပေါင်းစည်း၍ တိုးတက်သဖြင့် ထိုသူသည် ကုသိုလ်ကြွယ်ဝသူ ဖြစ်လာ၏»။
Verse 21
एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव । समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि,राजन्! उसी जलयुक्त पक्के घड़ेमें यदि दूसरा जल डाला जाय तो पात्रमें रखा हुआ पहलेका जल और नया डाला हुआ जल-दोनों मिलकर बढ़ जाते हैं और इस प्रकार वह घड़ा अधिक जलसे सम्पन्न हो जाता है। उसी तरह यहाँ विवेकपूर्वक किये हुए जो पुण्य कर्म संचित हैं, उन्हींके समान जो नये पुण्य कर्म किये जाते हैं--वे दोनों मिलकर अधिक पुण्यतम कर्म हो जाते हैं (और उनके द्वारा वह पुरुष महान पुण्यात्मा हो जाता है)
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤလောက၌ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်ကာ ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့သည် စုဆောင်းကိန်းဝင်လာ၏။ ထို့နောက် အမျိုးတူသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ထပ်မံပြုလုပ်လျှင် ယခင်က စုထားသည့် ကုသိုလ်နှင့် ပေါင်းစည်းသကဲ့သို့—ရေရှိပြီးသား မီးဖုတ်ကောင်းသော အိုးထဲသို့ ရေအသစ်လောင်းလျှင် ရေသည် ရောနှောကာ တိုးပွားသကဲ့သို့—ထိုကုသိုလ်တို့ ပေါင်းစည်း၍ ပိုမိုမြင့်မားသော ကုသိုလ်ဖြစ်လာပြီး၊ ပြုသူသည် အလွန်ပင် ကုသိုလ်ကြီးသူ ဖြစ်လာ၏»။
Verse 22
राज्ञा जेतव्या: शत्रवश्नोन्नताश्र सम्यक् कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम् । अन्निश्वेयो बहुभिश्चापि यज्ञै- रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम्,नरेश्वर! राजाको चाहिये कि वह बढ़े हुए शत्रुओंको जीते। प्रजाका न्यायपूर्वक पालन करे। नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा अग्निदेवको तृप्त करे तथा वैराग्य होनेपर मध्यम अवस्थामें अथवा अन्तिम अवस्थामें वनमें जाकर रहे
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို လူတို့၏ အရှင်မင်းကြီး၊ မင်းသည် ရန်သူတို့ အင်အားတက်ကြွလာလျှင် ထိန်းချုပ်အနိုင်ယူရမည်။ ပြည်သူတို့ကို တရားမျှတစွာ စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။ ထို့ပြင် ယဇ်ပူဇော်ပွဲ များစွာဖြင့် အဂ္နိဒေဝ (မီးဘုရား) ကို ပူဇော်ရမည်။ ထို့နောက် ဝိရာဂျ (လောကပျင်းနားခြင်း) ပေါ်ပေါက်လာသော်—ဘဝအလယ်ပိုင်းဖြစ်စေ၊ အဆုံးပိုင်းဖြစ်စေ—တောသို့ ဆုတ်ခွာ၍ ထိုနေရာ၌ နေထိုင်ရမည်»။
Verse 23
दमान्वित: पुरुषो धर्मशीलो भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत् । गरीयस: पूजयेदात्मशकक््त्या सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र,राजन! प्रत्येक पुरुषको इन्द्रियसंयमी और धर्मात्मा होकर समस्त प्राणियोंको अपने ही समान समझना चाहिये। जो विद्या, तप और अवस्थामें अपनेसे बड़े हों अथवा गुरु-कोटिके लोग हों, उन सबकी यथाशक्ति पूजा करनी चाहिये। सत्यभाषण और अच्छे आचार- विचारसे ही सुख मिलता है
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ လူသည် အင်္ဒြိယထိန်းသိမ်းမှုရှိ၍ ဓမ္မ၌ တည်ကာ သတ္တဝါအားလုံးကို ကိုယ့်ကိုယ်ကို မြင်သကဲ့သို့ မြင်ရမည်။ ပညာ၊ တပ (တပဿ)၊ အသက်အရွယ် သို့မဟုတ် ဂုရုကဲ့သို့သော အဆင့်အတန်းကြောင့် ကိုယ့်ထက် မြင့်မြတ်သူတို့ကို မိမိစွမ်းအားအတိုင်း ဂုဏ်ပြုရမည်။ အို မင်းမြတ်၊ စစ်မှန်သော သုခသည် သစ္စာပြောခြင်းနှင့် ကောင်းမွန်သော အကျင့်အကြံမှသာ ရရှိသည်»။
Verse 291
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां एकनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိ မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိ ပရဝ၌၊ အထူးသဖြင့် မောက္ခ-ဓမ္မ အခန်းတွင်၊ «ပရာရှရ-ဂီတာ» ဟူသော သင်ကြားချက်နှင့် ဆက်နွယ်သည့် အခန်း ၂၉၁ သည် အဆုံးသတ်လေ၏။
Frequently Asked Questions
It distinguishes kṣara as the manifest, transforming complex (vyakta and its tattvas) characterized by decay and recurrence, and akṣara as the non-decaying principle associated with non-return and the stable ground of realization.
Liberation-oriented clarity is achieved through tattva-jñāna: understanding the emanational structure of embodiment and recognizing the transcendent yet immanent principle (Puruṣa/Viṣṇu) as distinct from guṇa-driven transformations.
Yes: it asserts that knowing the tattva-structure removes grief for ‘tattva-darśin’ sages and frames apunarāvṛtti (non-return) as the implied fruit of discriminating akṣara from the kṣara field.