Adhyaya 249
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
Upa-parva: Mṛtyu-utpatti (Origin and Commissioning of Death) — Śānti Parva instructional episode
The chapter unfolds as a triadic dialogue sequence. First, Sthāṇu addresses Prajāpati, asserting that the creator’s current mode of activity—manifest as scorching tejas—endangers the very beings created, and petitions restraint for the sake of the world’s continuity. Prajāpati replies that there is no intent of anger or desire for nonexistence; rather, dissolution is contemplated to lighten the Earth’s burden, who is depicted as repeatedly urging corrective action while sinking under weight. Prajāpati admits cognitive impasse in determining how to reduce the proliferation of aged beings, which precipitates a surge of wrath-like destructive energy. Sthāṇu renews the appeal: do not annihilate the totality of beings, movable and immovable, and the fourfold aggregation of life; instead, reverse the blaze by tejas itself and seek an alternative beneficial method. Nārada then narrates the resolution: the deity recollects and withdraws his own tejas inwardly, gathers the fire, and establishes the paired principles of pravṛtti and nivṛtti (engagement and withdrawal). From the containment of the wrath-born fire, a feminine figure appears—Mṛtyu—described with distinctive iconographic markers. She is summoned and commissioned to end beings impartially, encompassing both the unlearned and the learned. The chapter closes on her visible distress and tears, which the lord gathers, indicating a residual ethical tension: even necessary cessation is emotionally and morally weighty, and thus requires regulated administration rather than uncontrolled force.
Chapter Arc: शुकदेव का उत्कट प्रश्न उठता है—ऐसा कौन-सा धर्म है जो समस्त धर्मों से श्रेष्ठ, सबसे ऊँचा और निर्विवाद है? → व्यास ‘पुराण’ ऋषि-प्रणीत धर्म का वचन देते हैं और साधक के सामने सबसे कठिन शत्रु—उच्छृंखल इन्द्रियों—को रखते हैं: वे सर्वत्र भागती हैं, उन्हें बुद्धि से वैसे ही साधना है जैसे पिता बालकों को वश में रखता है। → व्यास संसार को ‘काम-ग्राह’ से भरी, दुस्तर, तीव्र बहती नदी के रूप में रखते हैं और आदेश देते हैं—बुद्धि-नौका से इसे पार करो; जो कृतप्रज्ञ, धृतिमान और मनीषी हैं, वही इसे तरते हैं और सर्वतो मुक्त होते हैं। → इन्द्रियाँ जब विषयों से हटकर अपने ‘वेश्म’ (अन्तःकरण/स्व-निवास) में स्थिर होती हैं, तब साधक आत्मा से शाश्वत परमात्मा का साक्षात्कार करता है; व्यास इसे ‘गुह्यतम आत्मज्ञान’ कहकर पुत्र को स्पष्ट रूप से सुना देते हैं।
Shlokas
Verse 1
शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! इस जगतमें जिस धर्मसे बढ़कर दूसरा कोई धर्म नहीं है तथा जो सब धर्मोंसे श्रेष्ठ है, उसका आप मुझसे वर्णन कीजिये
ရှုကက မေးလျှင်– “အဖေကြီး၊ ဤလောက၌ ထိုထက်မြင့်သော ဓမ္မမရှိဘဲ၊ ဓမ္မအားလုံးအနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဓမ္မကို ကျွန်ုပ်အား ရှင်းလင်းဖော်ပြပေးပါ။”
Verse 2
व्यास उवाच धर्म ते सम्प्रवक्ष्यामि पुराणमृषिभि: कृतम् । विशिष्ट सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमना: शूणु,व्यासजीने कहा--बेटा! मैं ऋषियोंके बताये हुए उस प्राचीन धर्मका, जो सब धर्मोंसे श्रेष्ठ है, तुमसे यहाँ वर्णन करता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो
ဗျာသက ပြောသည်။ ငါသည် ယခု ရှေးဓမ္မကို သင်အား ရှင်းလင်းဟောကြားမည်။ ထိုဓမ္မသည် ရှင်ရသီတို့က စီရင်၍ ဆက်လက်ပေးအပ်လာသော အဟောင်းအတမ်းတရားဖြစ်၏။ အခြားကျင့်ဝတ်ဓမ္မတို့ထက် အထူးမြတ်သောကြောင့် ငါဟောကြားသမျှကို စိတ်တစ်ချက်တည်းဖြင့် နားထောင်လော့။
Verse 3
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्धया संयम्य यत्नत: । सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान्,जैसे पिता अपने छोटे पुत्रोंको काबूमें रखता है, उसी प्रकार मनुष्यको चाहिये कि वह सब विषयोंपर टूट पड़नेवाली अपनी प्रमथनशील इन्द्रियोंका बुद्धिके द्वारा यत्नपूर्वक संयम करके उन्हें वशमें रखे
ဗျာသက ဆိုသည်။ ကြိုးစားအားထုတ်မှုကို တည်ငြိမ်စွာထား၍ ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် လှုပ်ရှားကြမ်းတမ်းသော အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ရမည်။ ဖခင်က မိမိ၏ ကလေးသားငယ်များကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းထားသကဲ့သို့၊ အရာဝတ္ထုတို့ဆီသို့ အရပ်ရပ်သို့ ပြေးထွက်သွားသော အာရုံတို့ကိုလည်း လူသည် မိမိအောက်တွင် အနိုင်ယူထိန်းသိမ်းရမည်။
Verse 4
मनसश्षेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तप: । तज्ज्याय:ः सर्वधर्मेभ्य: स धर्म: पर उच्यते,मन और इन्द्रियोंकी एकाग्रता ही सबसे बड़ी तपस्या है। यही सब धर्मोंसे श्रेष्ठठटम परम धर्म बताया जाता है
ဗျာသက ကြေညာသည်။ စိတ်နှင့် အာရုံတို့ကို တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်၍ တည်ငြိမ်စေခြင်းသည် အမြင့်ဆုံးသော တပဿာဖြစ်၏။ ထိုအတွင်းပိုင်း စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းမှုသည် အခြားဓမ္မတာဝန်အားလုံးထက် မြတ်သောကြောင့် ‘အမြင့်မြတ်ဆုံး ဓမ္မ’ ဟု ခေါ်ကြသည်—ဓမ္မကို အပြင်ပန်းပြသမှုတွင် မထားဘဲ အာရုံစိုက်မှုကို အနိုင်ယူခြင်းနှင့် ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်ခြင်းတွင် ထားခြင်းဖြစ်၏။
Verse 5
तानि सर्वाणि संधाय मन:षष्ठानि मेधया । आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन्,मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंको बुद्धिके द्वारा स्थिर करके बहुत-से चिन्तनीय विषयोंका चिन्तन न करते हुए अपनी आत्मामें तृप्त-सा होकर निश्चिन्त और निश्चल हो जाय
ဗျာသက ပြောသည်။ အာရုံများနှင့် စိတ်ကို—စိတ်သည် ဆဋ္ဌမအင်္ဂါအဖြစ်—ခွဲခြားသိမြင်မှု၏ အင်အားဖြင့် စုစည်းတည်ငြိမ်စေပြီး၊ စဉ်းစားစရာများစွာကို မလိုက်လံစဉ်းစားဘဲ၊ အတ္တမန်၌ ကျေနပ်သကဲ့သို့ နေထိုင်လေ၏။ ထို့ကြောင့် စိုးရိမ်ပူပန်သော အတွေးအခေါ်မှ လွတ်ကင်း၍ တည်ငြိမ်အေးချမ်းကာ မလှုပ်မယှက် အတွင်း၌ တည်နေ၏။
Verse 6
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । तदा त्वमात्मना55त्मानं पर द्रक्ष्यसि शाश्वतम्,जिस समय ये इन्द्रियाँ अपने विषयोंसे हटकर अपने निवासस्थानमें स्थित हो जायँगी, उस समय तुम स्वयं ही उस सनातन परमात्माका दर्शन कर लोगे
ဗျာသက ပြောသည်။ အာရုံတို့သည် အရာဝတ္ထုများအတွင်း လှည့်လည်သွားလာခြင်းမှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာ၍ မိမိတို့၏ သင့်လျော်ရာ နေရာ၌ တည်ငြိမ်လာသောအခါ၊ ထိုအခါ သင်သည် မိမိ၏ အတွင်းအတ္တမန်ဖြင့်ပင် အမြင့်မြတ်ဆုံး အနန္တအမြဲတည်သော ပရမတ္ထကို မြင်တွေ့ရလိမ့်မည်။
Verse 7
सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् | त॑ पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिण:,धूमरहित अग्निके समान देदीप्यमान वह परमेश्वर ही सबका आत्मा और परम महान् है। महात्मा एवं ज्ञानी ब्राह्मण ही उसे देख पाते हैं
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းအတ္တဖြစ်သော အမြင့်မြတ်ဆုံး အတ္တသည် မီးခိုးမရှိသော မီးတောက်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်၏။ မဟာစိတ်ရှိ၍ ဉာဏ်မြော်မြင်သော ဗြာဟ္မဏများသာ ထိုအတ္တကို မြင်နိုင်ကြ၏။
Verse 8
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुम: । आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ပန်းနှင့် အသီးများဖြင့် ပြည့်နှက်၍ ခက်ခဲများစွာ ပျံ့နှံ့နေသော သစ်ပင်ကြီးသည် မိမိအကြောင်းကိုယ်တိုင် “ငါ့ပန်းက ဘယ်မှာ၊ ငါ့အသီးက ဘယ်မှာ” ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ဇီဝအတ္တလည်း “ငါ ဘယ်ကလာသနည်း၊ ဘယ်သို့သွားမည်နည်း” ဟု မသိနိုင်။ သို့သော် ဤကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ ဇီဝမှ ကွဲပြားသော အတွင်းအတ္တတစ်ပါး ရှိ၍ အရာအားလုံးကို အစဉ်မပြတ် သက်သေခံကြည့်ရှုနေ၏။
Verse 9
एवमात्मा न जानीते क््व गमिष्ये कुतस्त्वहम् । अन्यो ह्वात्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ဤသို့ ဇီဝအတ္တသည် “ငါ ဘယ်သို့သွားမည်နည်း” “ငါ ဘယ်ကလာသနည်း” ဟု အမှန်တကယ် မသိနိုင်။ သို့သော် ဤကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ ဇီဝမှ ကွဲပြားသော အတွင်းအတ္တတစ်ပါး ရှိ၍ အရာအားလုံးကို အစဉ်မပြတ် အလုံးစုံကြည့်ရှုနေ၏။
Verse 10
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मनि । दृष्टवा त्वमात्मना55त्मानं निरात्मा भव सर्ववित्,पुरुष प्रज्वलित ज्ञानमय प्रदीपके द्वारा अपनेमें ही परमात्माका दर्शन करता है; इसी प्रकार तुम भी आत्माद्वारा परमात्माका साक्षात्कार करके सर्वज्ञ और स्वाभिमानसे रहित हो जाओ
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—“ဉာဏ်မီးအိမ်ကို တောက်ပစွာ ထွန်းညှိထားလျှင် အတ္တကို အတ္တအတွင်း၌ မြင်နိုင်၏။ ထို့အတူ၊ အို ပုရုရှ၊ အတ္တဖြင့် အတ္တကို သိမြင်ပြီး အလုံးစုံသိသူ ဖြစ်ကာ အဟင်္ကာရ (ကိုယ်တိုင်အာဏာတင်ခြင်း) ကင်းစင်လော့။”
Verse 11
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरग: । परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वर:,केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पके समान सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो उत्तम बुद्धि पाकर तुम यहाँ पाप और चिन्तासे रहित हो जाओ
အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်မြောက်၍—အရေခွံဟောင်းကို ချွတ်ထွက်သည့် မြွေကဲ့သို့—ဤလောက၌ အမြင့်ဆုံး ဉာဏ်ပညာကို ရရှိလျှင်၊ သင်သည် အညစ်အကြေးကင်းစင်ကာ စိတ်ပူပန်မှုနှင့် ပူလောင်သော ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်လိမ့်မည်။
Verse 12
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् । पज्चेन्द्रियग्राहवती मन:संकल्परोधसम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဤ သံသာရသည် လောကအပေါင်းကို ဆွဲယူစီးဆင်းသွားစေသော ကြောက်မက်ဖွယ် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ စီးကြောင်းများသည် အရပ်ရပ်သို့ ပြန့်နှံ့စီးဆင်း၏။ ၎င်းအတွင်း၌ အာရုံခံအင်္ဂါငါးပါးသည် မိကျောင်းငါးကောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး စိတ်၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် စိတ်ကူးယဉ်မှုတို့သည် ကမ်းပါးများ ဖြစ်၏။ ကိုယ်ကို မအောင်နိုင်သူတို့အတွက် ဖြတ်ကူးရန် အလွန်ခက်ခဲသော်လည်း သန့်စင်သော ဉာဏ်မြင်ဖြင့် အလွန်တစ်ဖက်သို့ ကျော်လွန်နိုင်၏»။
Verse 13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «သံသာရဟူသော ဤမြစ်သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်း၍ လောကအပေါင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၏။ ၎င်း၏ ကမ်းပါးများသည် စိတ်၏ ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး လောဘနှင့် မောဟ၏ မြက်ပင်များကြောင့် ဖုံးလွှမ်းကာ မမြင်သာအောင် ဖြစ်၏။ ကာမနှင့် ကရောဓ (အမျက်) သည် မြွေကဲ့သို့ ၎င်းအတွင်း နေထိုင်၏။ သစ္စာသည် ၎င်း၏ ဖြတ်ကူးရာ (တီရ္ထ) ဖြစ်ပြီး မုသာသည် လှုပ်ရှားသော လှိုင်းထန်မှု ဖြစ်၏; အမျက်သည် ရွံ့ညစ်သော ဗွက် ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့ကို ဆွဲယူသွားစေသော အင်အား၌ မည်သည့်မြစ်မျှ မလွန်နိုင်သဖြင့် ‘မြစ်တို့အထက်မြစ်’ ဟု ဆိုရ၏။ ကိုယ်ကို မအောင်နိုင်သူအတွက် ဖြတ်ကူးရန် အလွန်ခက်ခဲသော်လည်း သန့်စင်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် ကျော်လွန်နိုင်၏»။
Verse 14
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभि: । प्रतरस्व नदीं बुद्धया कामग्राहसमाकुलाम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဤလောကီတည်ရှိမှု၏ မြစ်သည် အဗျက္တ (ပရကృతి) မှ ပေါ်ထွန်းလာ၍ လျင်မြန်စွာ စီးဆင်း၏။ ကိုယ်ကို မအောင်နိုင်သူတို့အတွက် ဖြတ်ကူးရန် ခက်ခဲ၏။ ကာမ၏ မိကျောင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသဖြင့် ဉာဏ်ခွဲခြားသိမြင်မှု အလင်းဖြင့် ဤမြစ်ကို ဖြတ်ကူးလော့»။
Verse 15
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्,यह संसार एक भयंकर नदी है, जो सम्पूर्ण लोकमें प्रवाहित हो रही है। इसके स्रोत सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर बहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ इसके भीतर पाँच ग्राहोंके समान हैं। मनके संकल्प ही इसके किनारे हैं। लोभ और मोहरूपी घास और सेवारसे यह ढकी हुई है। काम और क्रोध इसमें सर्पके समान निवास करते हैं। सत्य इसका घाट है। मिथ्या इसकी हलचल है। क्रोध ही कीचड़ है। यह नदी दूसरी नदियोंसे श्रेष्ठ है। यह अव्यक्त प्रकृतिरूपी पर्वतसे प्रकट हुई है। इसके जलका वेग बड़ा प्रखर है। अजितात्मा पुरुषोंके लिये इसे पार करना अत्यन्त कठिन है। इसमें कामरूप ग्राह सब ओर भरे हैं। यह नदी संसार-सागरमें मिली है। वासनारूपी गहरे गड़ढोंके कारण इसे पार करना अन्यन्त कठिन है। तात! यह अपने कर्मोसे ही उत्पन्न हुई है। जिह्नला भवँर है तथा इस नदीको लाँघना दुष्कर है। तुम अपनी विशुद्ध बुद्धिके द्वारा इस नदीको पार कर जाओ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ချစ်သား၊ ဤလောကီတည်ရှိမှု၏ စီးကြောင်းသည် လောကအပေါင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၍ သံသာရပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သည့် ကြောက်မက်ဖွယ် မြစ်တစ်စင်းနှင့် တူ၏။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်ကို ခြေရာခံရန် ခက်၍ အနက်သည် အောက်လောက (ပာတားလ) ကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ဖြတ်ကူးရန် အလွန်ခက်ခဲ၏။ ၎င်းသည် ကိုယ့်ကံကြောင့်ပင် ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ၎င်း၏ လှိုင်းဝဲ (ဝတ်) သည် လျှာ—အရသာလိုလားမှုနှင့် လိုချင်တပ်မက်မှု—ဖြစ်ပြီး နီးကပ်ရန်ပင် အန္တရာယ်ကြီး၏။ သန့်စင်သော ဉာဏ်မြင်နှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်မှုဖြင့်သာ လူသည် ဤမြစ်ကို ဖြတ်ကူး၍ လုံခြုံရာသို့ ရောက်နိုင်၏»။
Verse 16
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिण: । तां तीर्ण: सर्वतो मुक्तो विधृतात्मा55त्मविच्छुचि:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဉာဏ်ပညာ ပြည့်စုံ၍ သတ္တိတည်ကြည်သော ပညာရှိတို့သည် ဖြတ်ကူးနိုင်သော အခြေအနေ (သို့) လမ်းကြောင်းတစ်ရပ် ရှိ၏။ ၎င်းကို ဖြတ်ကူးပြီးနောက် လူသည် အရပ်ရပ်မှ လွတ်မြောက်လာ၏။ ကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ထိန်းချုပ်ထားပြီး အတ္တသိမြင်မှုဖြင့် သန့်စင်လာသောသူသည် ချုပ်နှောင်မှုတို့မှ ကင်းလွတ်၍ ရပ်တည်၏»။
Verse 17
उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्म भूयान् भविष्यसि । संतीर्ण: सर्वसंसारात् प्रसन्नात्मा विकल्मष:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အမြင့်ဆုံးသော ဉာဏ်ပညာကို အားကိုးကာ သင်သည် ဗြဟ္မန် (Brahman) တွင် ပိုမိုပြည့်စုံစွာ တည်မြဲလာမည်။ လောကသံသရာ၏ အဝိုင်းတစ်လျှောက်လုံးကို ကျော်လွန်ပြီးနောက် စိတ်အေးချမ်း၍ အညစ်အကြေးကင်းစင်သော အတ္တဖြင့် နေထိုင်မည်»။
Verse 18
धैर्यशशाली, मनीषी और तत्त्वज्ञानी लोग जिस नदीको पार करते हैं, उसे तुम भी तैर जाओ। सब प्रकारके बन्धनोंसे मुक्त, संयतचित्त, आत्मज्ञ और पवित्र हो जाओ। उत्तम बुद्धि (ज्ञान) का आश्रय ले तुम सब प्रकारके सांसारिक बन्धनोंसे छूट जाओगे और निष्पाप एवं प्रसन्नचित्त हो ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाओगे ।। भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय । अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्न न नृशंसमतिस्तथा,जैसे पर्वतके शिखरपर खड़ा हुआ पुरुष धरतीपर रहनेवाले समस्त प्राणियोंको सुस्पष्ट देखता है, उसी प्रकार तुम भी ज्ञानरूपी शैलशिखरपर आरूढ़ हो समस्त प्राणियोंकी अवस्थापर दृष्टिपात करो। क्रोध और हर्षसे रहित हो जाओ तथा बुद्धिकी क्रूरतासे भी रहित हो जाओ
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «တည်ကြည်သူ၊ ခွဲခြားသိမြင်သူ၊ သစ္စာကို သိသူတို့က ကူးဖြတ်သော မြစ်ကို သင်လည်း ထိုမြစ်ကိုပင် ကူးဖြတ်လော့။ ချည်နှောင်မှု အမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်လော့—စိတ်ကို ထိန်းချုပ်၍ အတ္တကို သိသူ၊ သန့်စင်သူ ဖြစ်လော့။ အမြင့်ဆုံးသော ဉာဏ်—အမှန်တကယ်သော သိမြင်မှု—ကို အားကိုးလျှင် လောကီချည်နှောင်မှု အားလုံးမှ လွတ်ကင်းမည်; အပြစ်ကင်း၍ စိတ်အေးချမ်းကာ ဗြဟ္မန်၏ အခြေအနေသို့ ရောက်မည်။ ထို့ပြင် တောင်ထိပ်ပေါ်တွင် ရပ်နေသော လူတစ်ယောက်က အောက်မြေပြင်ပေါ်ရှိ သတ္တဝါအားလုံးကို ထင်ရှားစွာ မြင်သကဲ့သို့၊ သင်လည်း ဉာဏ်၏ ကျောက်တောင်ထိပ်သို့ တက်ရောက်ကာ သတ္တဝါတို့၏ အခြေအနေများကို ကြည့်ရှုလော့။ ဒေါသကင်း၊ ဝမ်းမြောက်လွန်ကဲမှုကင်း ဖြစ်လော့၊ သင်၏ ဉာဏ်သည်လည်း ကြမ်းကြုတ်မှုကင်းစင်စေ»။
Verse 19
ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ । एन॑ वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्ट मेनिरे बुधा: । धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिन:,ऐसा करनेसे तुम समस्त भूतोंके उत्पत्ति और प्रलयको देख सकोगे। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तत्त्वदर्शी ज्ञानी मुनि इस धर्मको समस्त प्राणियोंके लिये सबसे श्रेष्ठ मानते हैं
ထို့နောက် သင်သည် သတ္တဝါအားလုံး၏ ပေါ်ပေါက်ခြင်းနှင့် ပျောက်ကွယ်ခြင်းကို မြင်နိုင်လိမ့်မည်။ ပညာရှိတို့သည် ဤဓမ္မကို သတ္တဝါအားလုံးထက် မြင့်မြတ်သည်ဟု အမှန်တကယ် ယူဆကြသည်။ ဓမ္မကို ထမ်းဆောင်သော မုနိများ—တရားသမားတို့အနက် အမြတ်ဆုံး၊ သစ္စာကို မြင်သူများ—သည် ဤကို အမြင့်ဆုံးသော လမ်းဟု သိမြင်ကြသည်။
Verse 20
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम् | प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च,बेटा! यह उपदेश व्यापक आत्माका ज्ञान करानेवाला है। जो संयतचित्त, हितैषी और अनुगत भक्त हो, उसीके समक्ष इसका वर्णन करना चाहिये
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «သားရေ၊ ဤအဆုံးအမသည် အရာရာကို လွှမ်းမိုးနေသော အတ္တ၏ ဉာဏ်ကို နိုးထစေဖို့ ရည်ရွယ်သော သင်ကြားချက် ဖြစ်သည်။ စည်းကမ်းရှိ၍ အာရုံစိုက်နိုင်သူ၊ နားထောင်သူ၏ အကျိုးကို ရည်ရွယ်သူ၊ သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာသူ၏ ရှေ့တွင်သာ ဖော်ပြသင့်သည်—အပြောအဆိုသာ မဟုတ်ဘဲ အကျိုးရှိသော လမ်းညွှန် ဖြစ်စေရန်»။
Verse 21
आत्मज्ञानमिदं गुहां सर्वगुह्मृतमं महत् । अब्र॒ुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «ဤအတ္တဉာဏ်၏ သင်ကြားချက်သည် နက်ရှိုင်းသော လျှို့ဝှက်ချက်တစ်ရပ်—လျှို့ဝှက်ချက်အားလုံးထဲတွင် အကြီးမြတ်ဆုံးနှင့် အထူးသဖြင့် ကာကွယ်ထားသော လျှို့ဝှက်ချက် ဖြစ်သည်။ ချစ်သောသူရေ၊ သင့်အား ငါကြေညာခဲ့သမျှသည် အတွင်း၌ တိုက်ရိုက်သက်သေခံသော အတ္တကပင် အတည်ပြုထားပြီး၊ တိုက်ရိုက် လွယ်ကူစွာ အတွေ့အကြုံဖြင့် သိမြင်နိုင်သည်»။
Verse 22
यह गोपनीय आत्मज्ञान सबसे अधिक गुह्मतम और महान् है। तात! मैंने जिसका उपदेश किया है, वह यथार्थतः मेरे अपने प्रत्यक्ष अनुभवमें लाया हुआ ज्ञान है ।। नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव चेद॑ नपुंसकम् | अदु:ःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्,दुःख और सुखसे रहित तथा भूत, भविष्य एवं वर्तमानस्वरूप ब्रह्म तो न स्त्री है, न पुरुष है और न नपुंसक ही है
ဗျာသ မဟာရိရှီက မိန့်ကြားသည်—ဤဗြဟ္မသည် ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ပျော်ရွှင်ခြင်းတို့မှ ကင်းလွတ်၍ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်တို့ကို အနှံ့အပြား အခြေခံသဘောတရားအဖြစ် ထမ်းဆောင်၏။ ထိုဗြဟ္မသည် မိန်းမမဟုတ်၊ ယောက်ျားမဟုတ်၊ နပုংসကလည်း မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် အတ္တ၏ အလွန်လျှို့ဝှက်မြတ်သော သင်ကြားချက်သည် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စကားလုံးတို့၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုအားလုံးကို ကျော်လွန်ကာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအားလုံး၏ အောက်ခံ အချိန်မလွန်သော အမှန်တရားသို့ ညွှန်ပြသည်။
Verse 23
नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवमवाप्तुते । अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद् धर्म विधीयते,पुरुष हो या स्त्री, इस ब्रह्मको जान ले तो उसका पुनः इस संसारमें जन्म नहीं होता। अपुनर्भवस्थिति प्राप्त करनेके लिये ही इस ब्रह्मज्ञानरूप धर्मका विधान किया गया है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ယောက်ျားဖြစ်စေ မိန်းမဖြစ်စေ ဤ(ဗြဟ္မ)ကို အမှန်တကယ် သိမြင်သူသည် ထပ်မံမွေးဖွားခြင်းကို မရောက်တော့။ ဓမ္မဟု ခေါ်သော ဤစည်းကမ်းသင်္ကေတကို ထို «မဖြစ်ပေါ်ပြန်ခြင်း» အခြေအနေ—လောကီတည်ရှိမှုမှ လွတ်မြောက်ခြင်း—ကို သိမြင်အောင် အထူးသတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 24
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा । कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च,बेटा! सारे विभिन्न मत जैसे रहे हैं, वैसे ही मेरेद्वारा तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे बताये गये हैं। जो इन मतोंका अनुसरण करते हैं; वे मुक्त हो जाते हैं, जो नहीं करते हैं, वे नहीं होते
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—အယူဝါဒမျိုးစုံတို့သည် မည်သို့ရှိသနည်း၊ ထိုအတိုင်းပင် ငါသည် သားရေ၊ မိမိတို့နည်းလမ်းအလိုက် အမှန်အတိုင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဤသင်ကြားချက်တို့နှင့် ကိုက်ညီစွာ နေထိုင်သူတို့သည် ပြည့်စုံခြင်း(မောက္ခ)ကို ရောက်ကြ၏။ မလိုက်နာသူတို့သည် မရောက်ကြ။
Verse 25
तत् प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन । पृष्टो हि सम्प्रीतमना यथार्थ ब्रूयात् सुतस्येह यदुक्तमेतत्,सत्पुत्र शुकदेव! प्रीतियुक्त, गुणवान् तथा इन्द्रियसंयमी पुत्र यदि प्रश्न करे तो पिता संतुष्टचित्त होकर उस जिज्ञासु पुत्रके समीप यथार्थरूपसे इस ज्ञानका उपदेश करे, जो कुछ मैंने तुम्हारे निकट कहा है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ချစ်ခင်စိတ်ရှိ၍ သီလဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကာ အာရုံအင်္ဂါတို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သော သားကောင်းတစ်ယောက်က မေးမြန်းလာလျှင် ဖခင်သည် စိတ်နှလုံးပျော်ရွှင်၍ ထိုစူးစမ်းလိုသော သားထံသို့ အမှန်တရားအတိုင်း၊ ဖြစ်ရပ်အတိုင်း ပြောကြားကာ ဤနေရာတွင် ဆိုထားသော ဤပညာကိုပင် ပေးအပ်သင့်သည်။ အမြတ်သား သုကဒေဝာရေ—ထိုကဲ့သို့ ချစ်ခင်သီလရှိ၍ အာရုံထိန်းသိမ်းသော သားက မေးလျှင် ဖခင်သည် စိတ်ကျေနပ်စွာ ဤသင်ကြားချက်ကို အတိအကျ သင်ပေးရမည်။
Verse 250
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने पजञ्चाशदधिकद्धिशततमो<्ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌၊ သုက၏ ထပ်မံမေးမြန်းမှုအကြောင်းအရာနှင့် ဆက်စပ်လျက်၊ အခန်းနှစ်ရာငါးဆယ် ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်အပေါ် သင်ကြားချက်တစ်စု၏ အဆုံးသတ်ကို မှတ်သားသည့် ကော်လိုဖွန်ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
How to reconcile the necessity of cessation (saṃhāra) for systemic balance with the obligation to protect beings (prajā-hita), avoiding total annihilation through unrestrained destructive tejas.
Dissolution is presented as a governed principle: authority must convert uncontrolled force into regulated, impartial administration, balancing pravṛtti (continuation) with nivṛtti (cessation).
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary operates implicitly by framing mortality and restraint as essential to dharmic governance and cosmic order.