Adhyaya 246
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः (The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-oriented Instruction) — Ethical Psychology of Desire and Inner Governance
Vyāsa presents an analytic allegory of kāma (desire) as a ‘variegated wish-fulfilling tree’ arising from accumulated delusion (moha). Its trunk is formed of anger and pride; its support is ignorance; it is watered by negligence (pramāda); its leaves are malice/resentment (abhyasūyā); and its branches include bewilderment and anxious ideation, with sorrow as a fear-producing limb. People, driven by greed for results, ‘serve’ this great tree, binding themselves with exertional snares while seeking its fruits. Liberation is described as mastering and cutting these snares and uprooting the latent-root (anuśaya) through tyāga (renunciation/letting-go), apramāda (vigilant non-negligence), and sāmyā (equanimity) wielded as a ‘supreme sword.’ The chapter then shifts to a governance model of the person: the body is a city, buddhi is its sovereign, the mind (manas) is the internal deliberator situated within the body, and the senses are the citizens. Two severe defects—tamas and rajas—exploit the same objectives as the city’s agents, entering ‘by no gate’ (i.e., subtly). When mind becomes separated from buddhi, it is left exposed and empty, allowing rajas to settle; the mind then allies with rajas and hands the sensory populace over to agitation, explaining ethical instability as a failure of inner administration.
Chapter Arc: व्यास शुक से कहते हैं कि देह, इन्द्रियाँ और मन—ये सब प्रकृति के विकार हैं; पर उनका आधार क्षेत्रज्ञ (आत्मा) है, और उसी के प्रकाश से जड़ तत्त्व अर्थवान प्रतीत होते हैं। → व्यास इन्द्रिय-विषय-मन-बुद्धि-आत्मा की क्रमिक श्रेष्ठता बताते हुए साधक को भीतर की ओर मोड़ते हैं—बाह्य विषयों की प्रबलता से मन की चंचलता, और मन से भी सूक्ष्म बुद्धि का संघर्ष। फिर ‘प्रसाद’ (अन्तःकरण की निर्मल शान्ति) के लक्षण देकर बताते हैं कि स्थिरता ही ज्ञान का द्वार है। → रहस्य-उपदेश का निर्णायक विधान: यह आत्म-प्रत्ययिक (स्वानुभव-आधारित) मोक्ष-शास्त्र सर्ववेद-रहस्य है, पर इसे हर किसी को नहीं देना—केवल शान्त, दान्त, तपस्वी, विनयी, अनुगत शिष्य/प्रिय पुत्र जैसे पात्र को ही; तर्क-शास्त्र में दग्ध, पिशुन, दोषदृष्टि-युक्त, अविद्वान/अभक्त को नहीं। → व्यास उपदेश की मर्यादा (पात्र-निर्णय) स्थापित कर देते हैं—ज्ञान का संरक्षण भी धर्म है; योग्य पात्र में ही यह बीज फलता है, अन्यथा विवाद, अहंकार और अधोगति का कारण बनता है। → अगले अध्याय (247) की ओर संकेत—शुक के प्रश्न-क्रम में यह रहस्य-धर्म आगे और सूक्ष्म विवेचन की माँग करता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। 2 षट्चत्वारिशंर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: परमात्माकी श्रेष्ठता, उसके दर्शनका उपाय तथा इस ज्ञानमय उपदेशके पात्रका निर्णय व्यास उवाच प्रकृत्यास्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठित: । न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि,अफत-४#-कातज सप्तचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: महाभूतादि तत्त्वोंका विवेचन शुक उवाच अध्यात्म विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे । यदशध्यात्मं यथा वेद भगवनृषिसत्तम शुकदेवजीने कहा--भगवन! मुनिश्रेष्ठ) अब पुनः मुझे अध्यात्मज्ञानका विस्तारपूर्वक उपदेश दीजिये। अध्यात्म क्या है और उसे मैं कैसे जानूँगा?
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ပရကృతိ (Prakṛti) မှ ပေါ်ထွန်းလာသော ပြောင်းလဲမှုများကို က్షೇತ್ರज्ञ (Kṣetrajña) ဟူသော “ကွင်း၏ သိသူ”၊ အာရုံသိမြင်သော အတ္တ (Self) က အုပ်စိုးထားသည်။ သို့ရာတွင် ထိုပြောင်းလဲမှုများသည် သူ့ကို မသိကြ; သူကတော့ ထိုအရာအားလုံးကို သိသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသင်ခန်းစာသည် သဘာဝ၏ ပြောင်းလဲနေသော အခြေအနေများအပေါ် အတ္တ၏ အမြင့်မြတ်မှုကို ပြသကာ ခွဲခြားသိမြင်မှုကို တိုက်တွန်းသည်—ပြောင်းလဲနိုင်သည့်အရာကို အမှန်တကယ် သိသူဟု မမှားယူပါနှင့်။
Verse 2
व्यासजी कहते हैं--बेटा! देह, इन्द्रिय और मन आदि जो प्रकृतिके विकार हैं, वे क्षेत्रज् (आत्मा) के ही आधारपर स्थित रहते हैं। वे जड होनेके कारण क्षेत्रज्ञको नहीं जानते; परंतु क्षेत्रज्ष गन सबको जानता है ।। तैश्वैवं कुरुते कार्य मन:षष्लैरिहेन्द्रियै: । सुदान्तैरिव संयन्ता दृढ़: परमवाजिभि:,जैसे चतुर सारथि अपने वशमें किये हुए बलवान् और उत्तम घोड़ोंसे अच्छी तरह काम लेता है, उसी प्रकार यहाँ क्षेत्रज्ञ भी अपने वशमें किये हुए मनसहित इन्द्रियोंके द्वारा सम्पूर्ण कार्य सिद्ध करता है व्यास उवाच अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह पठ्यते । तत् ते5हं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु व्यासजीने कहा--तात! मनुष्यके लिये शास्त्रमें जो यह अध्यात्मविषयकी चर्चा की जाती है, उसका परिचय मैं तुम्हें दे रहा हूँ; तुम अध्यात्मकी यह व्याख्या सुनो
ဗျာသက ပြော၏— «သားရေ၊ လူသားအတွက် ဤနေရာ၌ ‘အဓျာတ္မ’ ဟု သင်ကြားထားသော အတွင်းရေးသဘောတရားကို ယခု ငါရှင်းပြမည်။ ဤအနက်ဖွင့်ကို နားထောင်လော့။ ကိုယ်ခန္ဓာ၊ အာရုံများနှင့် စိတ်တို့သည် ပရကృతి၏ ပြောင်းလဲမှုများဖြစ်၍ ‘ကွင်း၏သိသူ’ (က்ஷೇತ್ರဇ్ఞ/အတ္တ) ကို အခြေခံကာ တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အဇဉ်းမရှိသော အရာများဖြစ်သဖြင့် သိသူကို မသိနိုင်ကြ; သို့သော် သိသူသည် ၎င်းတို့အားလုံးကို သိ၏။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို ခြောက်မြောက်အဖြစ် ထည့်သွင်းထားသော အာရုံများဖြင့် ‘ကွင်း၏သိသူ’ သည် ဤလောက၌ လုပ်ဆောင်မှုအားလုံးကို ပြီးမြောက်စေသည်—ထိန်းချုပ်ထားသော အင်အားကြီး မြင်းကောင်းများကို စွမ်းစွမ်းတမံ အသုံးချတတ်သော ခိုင်မာသည့် ရထားမောင်းကဲ့သို့ပင်။
Verse 3
इन्द्रिये भ्य: परे हार्था अर्थेभ्य: परमं मन: । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् पर:,इन्द्रियोंकी अपेक्षा उनके विषय बलवान हैं, विषयोंसे मन बलवान् है, मनसे बुद्धि बलवान है और बुद्धिसे जीवात्मा बलवान् है भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च | महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश--ये पाँच महाभूत सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरमें स्थित हैं। जैसे समुद्रकी लहरें उठती और विलीन होती रहती हैं, उसी प्रकार ये पाँचों महाभूत प्राणियोंके शरीरके रूपमें जन्म ग्रहण करते और विलीन होते रहते हैं
ဗျာသက ပြော၏— «အာရုံများထက် အာရုံဝတ္ထုတို့က အထက်တွင် ရှိသည်၊ အာရုံဝတ္ထုတို့သည် အာရုံများကို အနိုင်ယူတတ်၏။ အာရုံဝတ္ထုတို့ထက် စိတ်ရှိ၏; စိတ်ထက် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ရှိ၏; ဉာဏ်ထက် အကြီးမြတ်သော အတ္တ (မဟာအတ္တ) ရှိ၏။ မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေ၊ အာကာသ—ဤ မဟာဘူတ ငါးပါးသည် သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း တည်ရှိကြသည်။ သမုဒ္ဒရာ၌ လှိုင်းများ ထလာ၍ ပြန်လည်ပျောက်ကွယ်သကဲ့သို့၊ ဤဓာတ်တို့သည် ကိုယ်ထည်အဖြစ် ပေါ်ထွန်းလာပြီး နောက်တဖန် ပျော်ဝင်သွားကြသည်။»
Verse 4
महत: परमव्यक्तमव्यक्तात् परतो$मृतम् | अमृतान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गति:,जीवात्मासे बलवान् है अव्यक्त (मूल प्रकृति) और अव्यक्तसे बलवान् और श्रेष्ठ है अमृतस्वरूप परमात्मा। उस परमात्मासे बढ़कर श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है। वही श्रेष्ठताकी चरम सीमा और परम गति है प्रसार्येह यथाड्रानि कूर्म: संहरते पुनः । तद्धन्महान्ति भूतानि यवीय:सु विकुर्वते जैसे कछुआ यहाँ अपने अंगोंको सब ओर फैलाकर फिर समेट लेता है, इसी प्रकार ये सारे महाभूत छोटे-छोटे शरीरोंमें विकृत होते--उत्पन्न और विलीन होते रहते हैं
ဗျာသက ပြော၏— «မဟတ် (အကြီးမားသော သဘောတရား) ထက် အထက်တွင် အဗျက်တ (မထင်ရှားသော မူလပရကृति) ရှိ၏။ အဗျက်တထက် အထက်တွင် အမရ (အမృత)—အမြင့်ဆုံး အတ္တ (ပရမအတ္တ) ရှိ၏။ ထိုအမရသဘောထက် မြင့်သောအရာ မရှိ။ ထိုသည် အဆုံးစွန်သော အကန့်အသတ်၊ အမြင့်ဆုံး သွားရာလမ်း ဖြစ်၏။ လိပ်က ကိုယ်အင်္ဂါများကို အရပ်ရပ်သို့ ဖြန့်ထုတ်ပြီး နောက်တဖန် ပြန်လည်ဆုတ်သိမ်းသကဲ့သို့၊ မဟာဘူတတို့လည်း သေးငယ်သော ကိုယ်ထည်များအဖြစ်သို့ ချဲ့ထွင်ကာ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာကြသည်—အမြဲတမ်း ပေါ်ထွန်း၍ ပျော်ဝင်နေ၏။»
Verse 5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो55त्मा न प्रकाशते | दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:,इस प्रकार सम्पूर्ण प्राणियोंक भीतर उनकी हृदय-गुफामें छिपा हुआ वह परमात्मा इन्द्रियोंद्वारा प्रकाशमें नहीं आता। सूक्ष्मदर्शी ज्ञानी महात्मा ही अपनी सूक्ष्म एवं श्रेष्ठ बुद्धिद्वारा उसका दर्शन करते हैं इति तन्मयमेवेदं सर्व स्थावरजड्रमम् । सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन् निर्दिश्यते तथा इस प्रकार यह समस्त स्थावर-जंगम जगत् पंचभूतमय ही है। सृष्टिकालमें पंचभूतोंसे ही सबकी उत्पत्ति होती है और प्रलयके समय उन्हींमें सबका लय बताया जाता है
ဗျာသက ပြော၏— «ဤသို့ သတ္တဝါအားလုံးအတွင်း၌ အတ္တသည် ဖုံးကွယ်နေ၍ အာရုံများဖြင့် မထင်ရှားလာ။ သို့သော် သေးငယ်သိမ်မွေ့ကို မြင်နိုင်သော ရှင်သန်ပညာရှိတို့သည် သန့်ရှင်းသိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ဖြင့် ထိုအတ္တကို မြင်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဤလောကတစ်ခုလုံး—မလှုပ်ရှားသောအရာနှင့် လှုပ်ရှားသောအရာတို့—သည် ထို (ဓာတ်/ပေါ်ထွန်းသဘော) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆို၏။ ဖန်ဆင်းချိန်၌ အရာအားလုံးသည် ထိုမှ ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ပျက်ကွယ်ချိန်၌လည်း ထိုထဲသို့ ပြန်လည်ပေါင်းဝင်သည်ဟု ဆိုကြ၏။»
Verse 6
अन्तरात्मनि संलीय मन:षष्ठानि मेधया । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च॒ बहुचिन्त्यमचिन्तयन्,योगी बुद्धिके द्वारा मनसहित इन्द्रियों और उनके विषयोंको अन्तरात्मामें लीन करके नाना प्रकारके चिन्तनीय विषयका चिन्तन न करता हुआ जब विवेकद्धारा विशुद्ध किये हुए मनको ध्यानके द्वारा सब ओरसे पूर्णतया उपरत करके अपनेको कुछ भी करनेमें असमर्थ बना लेता है अर्थात् सर्वथा कर्तापनके अभिमानसे शून्य हो जाता है, तब उसका मन अविचल परम शान्ति-सम्पन्न हो जाता है और वह अमृतस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यदनुपश्यति यद्यपि सम्पूर्ण शरीरोंमें पाँच ही भूत हैं तथापि लोगोंको उनमेंसे जिसमें जो वैषम्य दिखायी देता है, उसका कारण यह है कि सम्पूर्ण भूतोंकी सृष्टि करनेवाले ब्रह्माजीने समस्त प्राणियोंमें उनके कर्मानुसार ही न्यूनाधिकरूपमें उन भूतोंका समावेश किया है
ဗျာသက ပြော၏— «ခွဲခြားသိမြင်သော ဉာဏ်ဖြင့် ယောဂီသည် စိတ်နှင့် အာရုံများ (ခြောက်မျိုးအစု—စိတ်ကို ခြောက်မြောက်အဖြစ်) နှင့် ၎င်းတို့၏ အာရုံဝတ္ထုတို့ကို အတွင်းအတ္တထဲသို့ ပေါင်းစည်းလျက်၊ စဉ်းစားစရာများစွာကို မထပ်မံ တွေးတောတော့ဘဲ နေ၏။ ထို့နောက် သမာဓိဖြင့် သန့်စင်ထားသော စိတ်ကို အရပ်ရပ်မှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာကာ ‘လုပ်ဆောင်သူ’ ဟူသော အဟင်္ကာရမှ ကင်းလွတ်၍ လုပ်နိုင်စွမ်းမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်။ ထိုအခါ သူ၏စိတ်သည် မလှုပ်မရှား တည်ငြိမ်၍ အမြင့်ဆုံး ငြိမ်းချမ်းမှုဖြင့် ပြည့်ဝကာ အမရသော အမြင့်ဆုံး အတ္တကို ရောက်ရှိသည်။ ထို့ပြင် ကိုယ်ထည်ရှိသတ္တဝါအားလုံးတွင် မဟာဘူတ ငါးပါးသာ ရှိသော်လည်း၊ လူတို့ မြင်ရသော ကွာခြားမှု—ဤနေရာ၌ ဤဓာတ်ပို၊ အခြားနေရာ၌ အခြားဓာတ်ပို—သည် သတ္တဝါဖန်ဆင်းသူက ကံအလိုက် ဓာတ်တို့ကို အနည်းအများ ခွဲဝေပေးထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။»
Verse 7
ध्यानेनोपरमं कृत्वा विद्यासम्पादितं मन: । अनीश्वर: प्रशान्तात्मा ततो्र्च्छत्यमृतं पदम्,योगी बुद्धिके द्वारा मनसहित इन्द्रियों और उनके विषयोंको अन्तरात्मामें लीन करके नाना प्रकारके चिन्तनीय विषयका चिन्तन न करता हुआ जब विवेकद्धारा विशुद्ध किये हुए मनको ध्यानके द्वारा सब ओरसे पूर्णतया उपरत करके अपनेको कुछ भी करनेमें असमर्थ बना लेता है अर्थात् सर्वथा कर्तापनके अभिमानसे शून्य हो जाता है, तब उसका मन अविचल परम शान्ति-सम्पन्न हो जाता है और वह अमृतस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है शुक उवाच अकरोद्ू यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् । इन्द्रियाणि गुणा: केचित् कथं तानुपलक्षयेत् शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! देवता, मनुष्य, पशु और पक्षी आदिके शरीरोंमें विधाताने जो वैषम्य किया है, उसको किस प्रकार लक्ष्य किया जाय? शरीरमें इन्द्रियाँ भी हैं और कुछ गुण भी हैं, उन्हें कैसे देखा जाय--उनमेंसे कौन किस महाभूतके कार्य हैं, इसकी पहचान कैसे हो?
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— တရားသိမြင်မှုမှန်ကန်ခြင်းဖြင့် သန့်စင်၍ သင့်လျော်လာသော စိတ်ကို သမาธိဖြင့် အပြည့်အဝ ရပ်တန့်စေကာ၊ “ငါက လုပ်သူ” “ငါက အုပ်စိုးသူ” ဟူသော အတ္တဒေါသကို လွတ်မြောက်သွားသောအခါ အတွင်းစိတ်သည် အလွန်တည်ငြိမ်၍ ငြိမ်းချမ်းလာသည်။ ထိုတည်ငြိမ်ခြင်းမှ ယောဂီသည် မသေမပျက်သော အမတအခြေအနေ (အမတနိဗ္ဗာန်တည်ရာ) ကို ရောက်ရှိသည်။
Verse 8
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृति: । आत्मन: सम्प्रदानेन मर्त्यों मृत्युमुपा श्वुते,जिसका मन सम्पूर्ण इन्द्रियोंके वशमें होता है, वह मनुष्य विवेक-शक्तिको खो देता है और अपनेको काम आदि शत्रुओंके हाथोंमें सौंपकर मृत्युका कष्ट भोगता है व्यास उवाच एतत् ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: । शृणु तत् त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत् व्यासजीने कहा--बेटा! मैं इस विषयका क्रमशः और यथावत्रूपसे प्रतिपादन करूँगा। यह समस्त विषय तत्त्वतः जैसा है, वह सब तुम यहाँ एकाग्रचित्त होकर सुनो
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— လူတစ်ဦး၏ အတွင်းစိတ်သည် အာရုံခံအင်္ဂါအားလုံး၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်သွားလျှင်၊ မှတ်ဉာဏ်နှင့် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်းသည် မတည်မငြိမ် ဖြစ်လာသည်။ ထို့နောက် ကာမတဏှာစသည့် အတွင်းရှိ ရန်သူများထံ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှံကာ၊ သေတတ်သောသူသည် သေခြင်း၏ ဒုက္ခကို ခံစားရသည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤအကြောင်းကို မှန်ကန်စွာ အစဉ်လိုက် ရှင်းပြမည်။ အမှန်တရားအတိုင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်မြင့် အာရုံစိုက်၍ နားထောင်လော့။
Verse 9
आहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्त निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य तत: कालंजरो भवेत्,शब्द: श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् | प्राणश्रेष्ठा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रय: शब्द, श्रोत्रेन्द्रिय तथा शरीरके सम्पूर्ण छिद्र--ये तीनों वस्तुएँ आकाशसे उत्पन्न हुई हैं। प्राण, चेष्टा तथा स्पर्श--ये तीनों वायुके गुण (कार्य) हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— စိတ်ကူးကြံစည်မှုနှင့် အတွေးတည်ဆောက်မှုအားလုံးကို ထိုးနှက်ဖျက်ဆီး၍ အနိုင်ယူပြီးနောက် စိတ်ကို သတ္တဝ (ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှု) ထဲသို့ တည်စေသင့်သည်။ စိတ်သည် သတ္တဝ၌ ခိုင်မြဲစွာ စိမ့်ဝင်သွားလျှင် အချိန်နှင့် အိုမင်းပျက်စီးခြင်း၏ အင်အားမှ လွတ်မြောက်လာသည်။ အသံ၊ နားအင်္ဂါနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အပေါက်အပေါင်း—ဤသုံးပါးသည် အာကာသ (အာကာသ/အီသာ) မှ ပေါ်ပေါက်သည်။ အသက်ရှူသက်၊ လှုပ်ရှားမှု/တွန်းအားနှင့် ထိတွေ့မှု—ဤသုံးပါးသည် ဝါယု (လေ) ၏ ဂုဏ်သတ္တိ (အကျိုး) ဖြစ်သည်။
Verse 10
अतः सब प्रकारके संकल्पोंका नाश करके चित्तको सूक्ष्म बुद्धिमें लीन करे। इस प्रकार बुद्धिमें चित्तका लय करके वह कालपर विजय पा जाता है ।। चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मा55त्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्लुते,चित्तकी पूर्ण शुद्धिसे सम्पन्न हुआ यत्नशील योगी इस जगत्में शुभ और अशुभको त्याग देता है और प्रसन्नचित्त एवं आत्मनिष्ठ होकर अक्षय सुखका उपभोग करता है रूप॑ चक्षुविपाकश्न त्रिधा ज्योतिर्विधीयते । रसो<5थ रसन॑ स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोडम्भस: रूप, नेत्र और जठरानल--इन तीन रूपोंमें अग्निका ही कार्य प्रकट हुआ है। रस, रसना और स्नेह--ये तीनों जलके कार्य हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— စိတ်၏ ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှုကြောင့် ကြိုးပမ်းသည့် သာသနာ့သမဏသည် ဤလောက၌ “ကောင်း” နှင့် “ဆိုး” ဟူသော ချည်နှောင်သော ဆန့်ကျင်ဘက်နှစ်ဖက်လုံးကို စွန့်လွှတ်သည်။ စိတ်အတွင်း တည်ငြိမ်၍ အတ္တမဟုတ်သော အတ္မန်၌ တည်နေသဖြင့် အမြင့်ဆုံး မလွန်ကဲနိုင်သော ပျော်ရွှင်မှုကို ခံစားရသည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ မျက်စိနှင့် အစာချေမှု—ဤသုံးပါးသည် မီး (အလင်း) သဘောတရား၏ ပုံရိပ်သုံးမျိုး ဖြစ်သည်။ အရသာ၊ လျှာနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ စိုပြည်ချောမွေ့မှု—ဤသုံးပါးသည် ရေ သဘောတရား၏ ပုံရိပ်သုံးမျိုး ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှိက သိမြင်ကာ အာရုံလုပ်ငန်းများအပေါ် ကပ်ငြိမှုမှ လွတ်မြောက်သည်။
Verse 11
लक्षण तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं स्वपेत् । निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते,मनुष्य नींदके समय जैसे सुखसे सोता है--सुषुप्तिके सुखका अनुभव करता है, अथवा जैसे वायुरहित स्थानमें जलता हुआ दीपक कम्पित नहीं होता, एकतार जला करता है, उसी प्रकार मन कभी चंचल न हो, यही उसके प्रसादका अर्थात् परम शुद्धिका लक्षण है गन्ध, नासिका और शरीर--ये तीनों भूमिके गुण हैं। इस प्रकार इन्द्रियसमुदायसहित यह शरीर पाञज्चभौतिक बताया गया है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— အတွင်းကြည်လင်မှု (ပရာသာဒ) ၏ လက္ခဏာမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ အိပ်ပျော်ရာတွင် ပျော်ရွှင်စွာ အိပ်နေရသကဲ့သို့ နက်ရှိုင်းသော အနားယူမှု၏ သက်သာခြင်းကို ခံစားရသည်။ လေမရှိသော နေရာ၌ လောင်နေသော မီးအိမ်သည် မလှုပ်မယှက်ဘဲ တည်ငြိမ်စွာ တောက်ပသကဲ့သို့—စိတ်သည် အမှန်တကယ် သန့်စင်သွားသောအခါ မလှုပ်ရှားမယှက် ဖြစ်နေသည်။ ထိုမလှုပ်မယှက် တည်ကြည်မှုသည် အမြင့်ဆုံး အတွင်းသန့်ရှင်းမှု၏ အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။
Verse 12
एवं पूर्वापरे काले युञ्जन्नात्मानमात्मनि । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि,जो मिताहारी और शुद्धचित्त होकर रातके पहले और पिछले पहरोंमें उपर्युक्त प्रकारसे आत्माको परमात्माके ध्यानमें लगाता है, वही अपने अन्तःकरणमें परमात्माका दर्शन करता है वायो: स्पर्शो रसो5द्भ्यश्न ज्योतिषो रूपमुच्यते । आकाशप्रभव: शब्दो गन्धो भूमिगुण: स्मृत: स्पर्श वायुका, रस जलका और रूप तेजका गुण बताया जाता है एवं शब्द आकाशका और गन्ध भूमिका गुण माना गया है
ဗျာသက ပြောသည်– ည၏ အစပိုင်းနှင့် အဆုံးပိုင်းတို့တွင် မိမိကိုယ်ကို အတ္တမ (အမြင့်ဆုံး အတ္တ) ထဲသို့ တည်ငြိမ်စွာ ချိတ်ဆက်ထား၍ အစာကို ပေါ့ပါးစွာ စားသောက်ကာ အတွင်းစိတ်ကို သန့်စင်ထားသူသည် မိမိအတွင်း၌ အတ္တကို မြင်တွေ့ရ၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်တရားတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ဤသို့ သင်ကြားကြသည်– ထိတွေ့မှုသည် လေ၏ဂုဏ်, အရသာသည် ရေ၏ဂုဏ်, ရုပ်သဏ္ဌာန်/မြင်နိုင်မှုသည် မီး၏ဂုဏ်; အသံသည် အာကာသမှ ပေါ်ထွက်လာပြီး အနံ့သည် မြေ၏ဂုဏ်ဟု မှတ်ယူကြသည်။
Verse 13
रहस्यं सर्ववेदानामनैतिहमनागमम् | आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशसनम्,बेटा! मैंने जो यह उपदेश दिया है, यह परमात्माका ज्ञान करानेवाला शास्त्र है। यही सम्पूर्ण वेदोंका रहस्य है। केवल अनुमान या आगमसे इसका ज्ञान नहीं होता, अनुभवसे ही यह ठीक-ठीक समझमें आता है मनो बुद्धि: स्वभावश्च त्रय एते स्वयोनिजा: । न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्य: परमागता: मन, बुद्धि और स्वभाव (अहंभाव)-ये तीनों अपने कारणभूत पूर्वसंस्कारोंसे उत्पन्न हुए हैं। ये तीनों पाउचभौतिक होते हुए भी भूतोंके अन्य कार्य जो श्रोत्रादि हैं, उनसे श्रेष्ठ हैं तो भी गुणोंका सर्वथा उल्लंघन नहीं कर पाते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– «သားရေ၊ ဤအကြံဉာဏ်သည် ဝေဒအားလုံး၏ အတွင်းလျှို့ဝှက်ချက်ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအစဉ်အလာ သို့မဟုတ် ကြားသိရသော အာဂမတင်ပြချက်သာဖြင့် မတည်ထောင်နိုင်သော အရာဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်တိုင်၏ တိုက်ရိုက်သိမြင်မှုဖြင့် အတည်ပြုရသော သင်ကြားမှု၊ အတ္တကို သိမြင်စေသော စည်းကမ်းတရားဖြစ်သည်။ စိတ် (manas)၊ ဉာဏ် (buddhi) နှင့် သဘာဝ/အဟံကာရ ( ‘ငါ’ ဟူသောခံယူချက်နှင့် အလေ့အထ)—ဤသုံးပါးသည် မိမိတို့၏ အကြောင်းရင်းရင်းမြစ်များ၊ အတိတ်အထင်အမြင်များမှ ပေါက်ဖွားလာသည်။ ၎င်းတို့သည် အခြားဓာတ်ထွက်ပစ္စည်းများထက် နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ မြင့်မားသော်လည်း ဂုဏ (guṇa) များကို လုံးဝ မလွန်ကျူးနိုင်ကြ; မိမိတို့ ပေါက်ဖွားလာသည့် ဂုဏများအတွင်း၌သာ လည်ပတ်ကြသည်။»
Verse 14
धमखियानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यद् वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्भुतम्,धर्म और सत्यके जितने भी आख्यान हैं, उन सबका यह सारभूत धन है। ऋग्वेदकी दस हजार ऋचाओंका मन्थन करके यह अमृतमय सारतत्त्व निकाला गया है यथा कूर्म इहाड्नि प्रसार्य विनियच्छति । एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धि: सृष्टवा नियच्छति जैसे कछुआ यहाँ अपने अंगोंको फैलाकर फिर समेट लेता है, उसी प्रकार बुद्धि सम्पूर्ण इन्द्रियोंको विषयोंकी ओर फैलाकर फिर उन्हें वहाँसे हटा लेती है
ဗျာသက ပြောသည်– ဓမ္မကို သင်ကြားသော ပုံပြင်အကြောင်းအရာများနှင့် သစ္စာကို ထောက်ထားသော အတ္ထုပ္ပတ္တိများအနက် ဤအရာသည် အနှစ်သာရတန်ဖိုးအမြတ်ဆုံး ရတနာဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ရိဂ္ဝေဒ၏ မန္တရား ဆယ်ထောင်ကို မန်သန (churning) လုပ်၍ ထုတ်ယူထားသော အံ့ဩဖွယ် အမృతရည်ဖြစ်၏။ လိပ်က မိမိအင်္ဂါများကို ဖြန့်ထုတ်ပြီး နောက်တဖန် ပြန်လည်ဆုတ်ယူသကဲ့သို့ပင်၊ ဉာဏ် (buddhi) သည် အာရုံခံအင်္ဂါစုတစ်စုလုံးကို အရာဝတ္ထုများဆီသို့ ဖြန့်ပို့ပြီး နောက်တဖန် ထိန်းချုပ်ကာ ပြန်လည်ဆုတ်ယူတတ်သည်—ဤသည်က မိမိကိုယ်ကို အနိုင်ယူခြင်းသည် ဓမ္မနှင့် သစ္စာ၏ နှလုံးသားဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။
Verse 15
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्र हेतो: समुद्धूतम्,बेटा! मनुष्य जैसे दहीसे मक्खन निकालते हैं और काठसे आग प्रकट करते हैं, उसी प्रकार मैंने भी विद्वानोंके लिये ज्ञानजनक यह मोक्षशास्त्र शास्त्रोंकी मथकर निकाला है यदूर्ध्व पादतलयोरवाड्मूर्थ्नश्व॒ पश्यति । एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा पैरोंसे ऊपर और मस्तकसे नीचे मनुष्य जो कुछ देखता है अर्थात् सम्पूर्ण शरीरको जो अहंभावसे देखना है, इस कार्यमें उत्तम बुद्धि प्रवृत्त होती है। तात्पर्य यह कि शरीरमें जो अहंभावका अनुभव है, वह बुद्धिका ही रूपान्तर है
ဗျာသက ပြောသည်– «သားရေ၊ ဒိန်ချဉ်မှ ထောပတ်ကို မန်သနလုပ်၍ ထုတ်ယူသကဲ့သို့၊ သစ်သားမှ မီးကို ထုတ်ဖော်သကဲ့သို့ပင်၊ ဤလွတ်မြောက်ရေး သာသနာ (မောက္ခ-ရှာသ္တရ) သည် စာသင်ကျမ်းများကို မန်သနလုပ်၍ ပညာရှိတို့အတွက် ထုတ်ယူထားသော အမှန်တရားပညာကို ပေးစွမ်းသော သင်ကြားမှုဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် လူသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ‘ငါ’ ဟု မြင်သမျှ—ခြေဖျားမှ အထက်သို့၊ ခေါင်းမှ အောက်သို့—ဤလုပ်ဆောင်မှု၌ပင် အမြင့်ဆုံး ဉာဏ် (buddhi) သည် လှုပ်ရှားနေသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းရှိ ‘ငါ’ ဟူသောခံယူချက်သည် အမှန်အားဖြင့် ဉာဏ်၏ ပြောင်းလဲပုံတစ်ရပ်သာ ဖြစ်သည်။»
Verse 16
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने,बेटा! व्रतधारी स्नातकोंको ही तुम इस मोक्ष-शास्त्रका उपदेश करना। जिसका मन शान्त नहीं है, जिसकी इन्द्रियाँ वशमें नहीं हैं तथा जो तपस्वी नहीं है, उसे इस ज्ञानका उपदेश नहीं करना चाहिये गुणान् नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनः:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धयभावे कुतो गुणा:
ဗျာသက ပြောသည်– ဤသင်ကြားမှုသည် သားသမီးတို့အတွက် အမိန့်တော်ဖြစ်၍ စည်းကမ်းတကျ ကျောင်းသားဘဝကို ပြီးမြောက်ကာ ဝတ်ပြုသီလကို ထိန်းသိမ်းနေသူတို့အားသာ ပေးအပ်သင့်သည်။ စိတ်မငြိမ်သူ၊ အာရုံခံအင်္ဂါများ မထိန်းနိုင်သူ၊ တပသ (austerity) မကျင့်သူအား ဤလွတ်မြောက်ရေး သာသနာကို မသင်ကြားသင့်။ အကြောင်းမှာ ဂုဏ်သတ္တိများဆီသို့ ဉာဏ် (buddhi) က ဦးဆောင်ပေးပြီး အာရုံခံအင်္ဂါများကိုလည်း ဉာဏ်ပင် အုပ်ချုပ်သည်။ စိတ်နှင့် အခြားအင်္ဂါများ (ခြောက်ပါးလုံး) သည် ဉာဏ်ရှိခြင်းကို အခြေခံကြသဖြင့် မှန်ကန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှု မရှိရာတွင် ဂုဏ်တရားများ မည်သို့ ပေါ်ပေါက်နိုင်မည်နည်း။
Verse 17
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च । नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे,बुद्धि ही शब्द आदि गुणोंको श्रोत्र आदि इन्द्रियोंके पास बार-बार ले जाती है और बुद्धि ही मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंको विषयोंके पास पुनः-पुनः खींच ले जाती है; यदि इनके साथ बुद्धि न रहे तो इन्द्रियोंद्वारा शब्द आदि विषयोंका अनुभव कैसे हो सकता है ।। इन्द्रियाणि नरे पठच षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ पुनरष्टमम् मनुष्यके शरीरमें पाँच इन्द्रियाँ हैं। छठा तत्त्व मन है। सातवाँ तत्त्व बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्म बताया गया है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အမှန်တကယ် ပညာမရှိသူ၊ စည်းကမ်းမရှိ၍ လမ်းစဉ်ကို မလိုက်နာသူတို့အား ဤသင်ခန်းစာကို မပေးသင့်။ မနာလိုသူ၊ စိတ်ကောက်ကွေ့သူ၊ သင့်တော်စွာ မညွှန်ကြားဘဲ လုပ်ဆောင်သူတို့အားလည်း မသင်ကြားသင့်။ လူတွင် အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါးရှိ၏; ခြောက်မြောက်သော သဘောတရားကို «မန» (manas) ဟု ခေါ်၏။ ခုနစ်မြောက်သည် «ဗုဒ္ဓိ» (buddhi) ဟု ဆိုကြပြီး၊ ရှစ်မြောက်သည် «ကေတ္တရဇ္ဉ» (kṣetrajña) — လယ်ကွင်းကို သိမြင်သူ ဖြစ်၏။
Verse 18
श्लाघधिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने,जो तत्त्वज्ञानकी अभिलाषा रखनेवाला, स्पृहणीय गुणोंसे युक्त, शान्तचित्त, तपस्वी एवं अनुगत शिष्य हो अथवा इन्हीं गुणोंसे युक्त प्रिय पुत्र हो, उसीको इस गूढ़ रहस्यमय धर्मका उपदेश देना चाहिये; दूसरे किसीको किसी प्रकार भी नहीं चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मन: । बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्चते
မျက်စိသည် မြင်ရန်သာ ဖြစ်၏; သံသယကို ထူထောင်သူမှာ မန (manas) ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ခိုင်မာစေရာ ဖြစ်၏။ အတွင်းရှိ သက်သေတော်မူသူကို «ကေတ္တရဇ္ဉ» (kṣetrajña) ဟု ခေါ်သည်။
Verse 19
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च । रहस्यधर्म वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन,जो तत्त्वज्ञानकी अभिलाषा रखनेवाला, स्पृहणीय गुणोंसे युक्त, शान्तचित्त, तपस्वी एवं अनुगत शिष्य हो अथवा इन्हीं गुणोंसे युक्त प्रिय पुत्र हो, उसीको इस गूढ़ रहस्यमय धर्मका उपदेश देना चाहिये; दूसरे किसीको किसी प्रकार भी नहीं आँख देखनेका काम करती है, (यह उपलक्षण है। इससे सभी इन्द्रियोंके कार्यका लक्ष्य कराया गया है) मन संदेह करता है और बुद्धि उसका निश्चय करती है; किंतु क्षेत्रज्ञ (आत्मा) उन सबका साक्षी कहलाता है ।। रजस्तमश्न सत्त्वं च यत्र एते स्वयोनिजा: । समा: सर्वेषु भूतेषु तान् गुणानुपलक्षयेत् रजोगुण, तमोगुण और सत्वगुण--ये तीनों अपने कारणभूत मूल प्रकृतिसे प्रकट हुए हैं; वे तीनों गुण सब प्राणियोंमें समानरूपसे रहते हैं। उनकी पहचान उनके कार्योद्वारा करे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဤလျှို့ဝှက်သော ဓမ္မသင်ခန်းစာကို ချစ်မြတ်နိုးသော သားတော် သို့မဟုတ် သစ္စာရှိ၍ လိုက်နာသော တပည့်ထံသို့သာ ပြောကြားရမည်; အခြားသူတစ်ပါးအား မည်သို့မျှ မပြောရ။ ရာဇ (rajas)၊ တမ (tamas)၊ သတ္တ (sattva) ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးသည် မိမိတို့၏ အရင်းအမြစ် (ပရကృతి, Prakṛti) မှ ပေါ်ထွန်းလာ၍ သတ္တဝါအားလုံးတွင် တူညီစွာ တည်ရှိနေသည်; ထိုဂုဏ်တို့ကို အကျင့်အကြံနှင့် အတွေ့အကြုံ၌ ထင်ရှားသော အကျိုးသက်ရောက်မှုများအားဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်ရမည်။
Verse 20
यद्यप्यस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णामिमां नर: । इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्,यदि कोई मनुष्य रत्नोंसे भरी हुई यह सम्पूर्ण पृथ्वी देने लगे तो भी तत्त्ववेत्ता पुरुष यही समझे कि इस सारे धनकी अपेक्षा यह ज्ञान ही श्रेष्ठ है तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमिव संशुद्ध॑ सत्त्वं तदुपधारयेत् जब अपनेमें कुछ प्रसन्नतायुक्त विशुद्ध और शान्त-सा भाव दिखायी दे, तब यह निश्चय करे कि सत्वगुण प्रवृत्त हुआ है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– လူတစ်ယောက်က ရတနာများဖြင့် ပြည့်နှက်သော ဤကမ္ဘာမြေတစ်လုံးလုံးကို ပေးလှူနိုင်သော်လည်း သစ္စာကို သိမြင်သူသည် ထိုအရာအားလုံးထက် ဤပညာတရားပင် အမြင့်မြတ်သော ကောင်းကျိုးဟု သတ်မှတ်မည်။ ထို့ပြင် ဤအကြောင်း၌ မိမိအတွင်း၌ ချစ်ခင်မှုနှင့် တွဲလျက် ပျော်ရွှင်ကြည်နူးမှုတစ်စုံတစ်ရာ—သန့်စင်၍ တည်ငြိမ်သကဲ့သို့—ပေါ်လာသည်ကို တွေ့လျှင် သတ္တ (sattva) ဂုဏ်၏ လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ထွန်းလာပြီဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 21
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते,बेटा! तुम मुझसे जो प्रश्न कर रहे हो, उसके अनुसार मैं इससे भी गूढ़तर अर्थवाले अलौकिक अध्यात्मज्ञानका उपदेश करूँगा, जिसे महर्षियोंने प्रत्यक्ष अनुभव किया है और जिसका वेदान्तशास्त्र--उपनिषदोंमें गान किया गया है यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् | प्रवृत्त रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत् शरीर अथवा मनमें जब कुछ संतापयुक्त भाव दृष्टिगोचर हो, तब वहाँ यह समझ लेना चाहिये कि रजोगुणकी प्रवृत्ति हो रही है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ထို့ကြောင့် သင်မေးမြန်းသည့်အတိုင်း ငါသည် ထိုထက်ပင် ပိုမိုလျှို့ဝှက်၍ ပိုမိုသိမ်မွေ့သော၊ လူ့အလွန် အတ္တမပညာကို သင်ကြားမည်။ ထိုပညာသည် မဟာရိရှီတို့က တိုက်ရိုက် အတွေ့အကြုံဖြင့် သိမြင်ထားပြီး ဝေဒန္တ—ဥပနိသဒ်တို့တွင် ချီးကျူးသီဆိုထားသော အရာဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ဖြစ်စေ စိတ်၌ဖြစ်စေ ပူလောင်သော စိတ်ဆင်းရဲမှု သို့မဟုတ် လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှု ပေါ်လာသည်ကို မြင်လျှင် ထိုနေရာ၌ ရာဇ (rajas) — စိတ်အားထက်သန်မှုနှင့် မတည်ငြိမ်မှု၏ ဂုဏ် — လှုပ်ရှားလာသည်ဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 22
तत् तेरहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि,बेटा! तुम मुझसे जो प्रश्न कर रहे हो, उसके अनुसार मैं इससे भी गूढ़तर अर्थवाले अलौकिक अध्यात्मज्ञानका उपदेश करूँगा, जिसे महर्षियोंने प्रत्यक्ष अनुभव किया है और जिसका वेदान्तशास्त्र--उपनिषदोंमें गान किया गया है यत् तु सम्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् | अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् जब मोहसयुक्त भाव मनपर छा जाय, किसी भी विषयमें कोई बात स्पष्ट न जान पड़े, जब तर्क भी काम न दे और किसी तरह कोई बात समझमें न आवे, तब समझना चाहिये कि तमोगुण प्रवृत्त हुआ है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «သင်က ငါ့ကို မေးမြန်းသည့်အရာကို ယခု ငါရှင်းလင်းမည်။ မောဟနှင့် တွဲကပ်နေသော အခြေအနေတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာ၍ အကြောင်းအရာသည် မရှင်းလင်းတော့ဘဲ၊ အကြောင်းပြချက်ဖြင့်လည်း မရောက်နိုင်၊ ထင်ရှားစွာလည်း မသိနိုင်သည့်အခါ—ထိုအရာကို “တမသ” (အမှောင်နှင့် အင်အားမဲ့မှု၏ ဂုဏ်) လှုပ်ရှားနေခြင်းဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 23
यच्च ते मनसि वर्तते परं यत्र चास्ति तव संशय: क्वचित् | श्रूयतामयमहं तवाग्रत: पुत्र कि हि कथयामि ते पुन:,पुत्र! तुम्हारे मनमें जो वस्तु सर्वश्रेष्ठ जान पड़ती हो तथा जिसके विषयमें तुम्हें कहीं संशय हो रहा हो, उसे पूछो और उसके उत्तरमें मैं जो कुछ तुम्हारे सामने कहूँ, उसे सुनो! बोलो, मैं फिर तुम्हें किस विषयका उपदेश करूँ प्रहर्ष: प्रीतिरानन्द: साम्यं स्वस्थात्मचित्तता । अकस्माद् यदि वा कस्माद् वर्तन्ते सात्त्विका गुणा: जब अतिशय हर्ष, प्रेम, आनन्द, समता और स्वस्थचित्तता--ये सदगुण अकस्मात् या किसी कारणवश विकसित हों, तब समझना चाहिये कि ये सात्विक गुण हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «သင်၏စိတ်၌ အမြင့်မြတ်ဆုံးဟု ထင်မြင်သောအရာနှင့် မည်သည့်နေရာ၌မဆို သင့်ကို သံသယကျန်စေသောအရာကို မေးမြန်းလော့။ သားရေ၊ ငါသည် သင့်ရှေ့၌ ပြောမည့်စကားကို နားထောင်လော့။ ပြောပါ—ငါသည် သင့်ကို မည်သည့်အကြောင်းအရာကို ထပ်မံသင်ကြားရမည်နည်း။ အလွန်အမင်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း၊ ပျော်ရွှင်အာနန္ဒ၊ ညီမျှတည်ငြိမ်မှု၊ နှင့် စိတ်၏ ကျန်းမာတည်တံ့မှုတို့ ပေါ်ပေါက်လာလျှင်—ရုတ်တရက်ဖြစ်စေ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့်ဖြစ်စေ—ထိုအရာတို့ကို စတ္တဝ (sattva) မှ ပေါက်ဖွားသော ဂုဏ်များဟု သိမှတ်လော့»။
Verse 24
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा | लिज्ञरानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुत:,अभिमान, असत्यभाषण, लोभ, मोह और असहनशीलता-ये दोष चाहे किसी कारणसे प्रकट हुए हों अथवा बिना कारणके हर एक परिस्थितिमें रजोगुणके ही चिह्न माने गये हैं
ဗျာသက ရာဇသ (rajas) ဂုဏ်၏ မမှားနိုင်သော လက္ခဏာများကို ရှင်းပြသည်– ကိုယ်ထင်ကြီးခြင်း၊ မုသာစကားပြောခြင်း၊ လောဘ၊ မောဟ၊ နှင့် သည်းမခံနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအပြစ်များသည် အကြောင်းအရင်း ထင်ရှားစွာရှိ၍ ပေါ်လာသည်ဖြစ်စေ၊ အကြောင်းအရင်း မရှင်းလင်းဘဲ ပေါ်လာသည်ဖြစ်စေ—လူ၏ အပြုအမူ၌ ထင်ဟပ်လာသည့်အခါ ရာဇသ၏ အာဏာလွှမ်းမိုးမှုကို ဖော်ပြပြီး၊ စိတ်သည် တည်ငြိမ်သန့်ရှင်းမှုထက် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်မှုဖြင့် မောင်းနှင်နေကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။
Verse 25
तथा मोह: प्रमादश्न निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता । कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणा:,इसी प्रकार मोह, प्रमाद, निद्रा, तन्द्रा और अज्ञान जिस किसी कारणसे हो जाये, उन्हे तमोगुणका कार्य जानना चाहिये
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုနည်းတူ မောဟ၊ သတိလစ်လျော့မှု၊ အိပ်စက်ခြင်း၊ အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ နှင့် ‘နိုးကြားခြင်း’ ဟု ထင်မှတ်ရသော မူးဝေထိုင်းမှိုင်းမှုတို့သည်—မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်ပင် ပေါ်ပေါက်လာစေကာမူ—တမသ (tamasic) ဂုဏ်၏ ပေါ်ထွန်းမှုများဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 131
घ्रेयं प्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रय: । एतावानिन्द्रियग्रामैव्याख्यात: पाज्चभौतिक:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အနံ့၊ ပရာဏ (အသက်ရှုသက်) နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ—ဤသုံးပါးသည် မြေဓာတ်၏ ဂုဏ်များဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အင်္ဒြိယအုပ်စုများကို အခြေခံ၍ ‘ဓာတ်ငါးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော’ သတ္တဝါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ရှင်းလင်းပြထားသည်»။
Verse 173
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च । जो वेदका विद्वान् न हो, अनुगत भक्त न हो, दोषदृष्टिसे रहित न हो, सरल स्वभावका न हो और आज्ञाकारी न हो तथा तर्कशास्त्रकी आलोचना करते-करते जिसका हृदय दग्ध -रस-शून्य हो गया हो और जो दूसरोंकी चुगली खाता हो--ऐसे लोगोंको इस ज्ञानका उपदेश देना उचित नहीं है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— အငြင်းပွားတတ်သော တက္ကဗေဒကြောင့် နှလုံးသားခြောက်သွေ့ကာ လောင်ကျွမ်းသွားသူ၊ သို့မဟုတ် အပြစ်ပြောကာ အနောက်ကွယ်မှ စကားဖျက်သူတို့အား ဤသင်ခန်းစာကို မပေးသင့်။ အမှန်တကယ် ပညာမရှိသူ၊ သစ္စာရှိသော လိုက်နာသူမဟုတ်သူ၊ အပြစ်ရှာတတ်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်မနေသူ၊ သဘောရိုးရိုး မရှိသူ၊ နာခံမှုမရှိသူ—ထို့ပြင် တက္ကဗေဒကို အမြဲတမ်း ဝေဖန်အငြင်းပွားနေသဖြင့် အတွင်းစိတ်သည် လောင်ကျွမ်း၍ သစ္စာ၏ အရသာကင်းသွားကာ အနောက်ကွယ်မှ စကားဖျက်ခြင်းကိုလည်း ကျင့်နေသူ—ထိုသို့သောသူအား ဤဗဟုသုတကို သင်ကြားပေးခြင်း မသင့်တော်။
Verse 246
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने षट्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အခန်းကဏ္ဍ၌၊ «ရှုက၏ ထပ်မံမေးမြန်းမှု» ဆိုင်ရာ အခန်း—တစ်ရာလေးဆယ်ခြောက်မြောက် အဓ್ಯಾಯ—ပြီးဆုံး၏။ (အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန်)။
Verse 247
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အခန်းကဏ္ဍ၌၊ «ရှုက၏ မေးမြန်းမှု» ဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာအဖြစ် အဓ್ಯಾಯ နှစ်ရာလေးဆယ်ခုနှစ်မြောက် ပြီးဆုံး၏။ (အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန်)။
Frequently Asked Questions
The chapter analyzes how desire (kāma), sustained by ignorance and negligence, becomes a self-reinforcing system that generates sorrow and fear; ethical failure is framed as being bound by one’s own ‘snares’ while pursuing outcomes.
Suffering is reduced by uprooting latent dispositions (anuśaya) through disciplined letting-go (tyāga), vigilant attention (apramāda), and equanimity (sāmyā), alongside restoring buddhi’s governance over mind and senses to prevent rajas-dominant instability.
While not a formal phalaśruti formula, the text makes a direct efficacy claim: one who understands the ‘drawing out’ and ‘slaying’ of kāma (i.e., the method of dismantling desire’s structure) “crosses beyond” or “surpasses” duḥkha (sufferings).