Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
ဗျာသက ပြောသည်– ဤသင်ကြားမှုသည် သားသမီးတို့အတွက် အမိန့်တော်ဖြစ်၍ စည်းကမ်းတကျ ကျောင်းသားဘဝကို ပြီးမြောက်ကာ ဝတ်ပြုသီလကို ထိန်းသိမ်းနေသူတို့အားသာ ပေးအပ်သင့်သည်။ စိတ်မငြိမ်သူ၊ အာရုံခံအင်္ဂါများ မထိန်းနိုင်သူ၊ တပသ (austerity) မကျင့်သူအား ဤလွတ်မြောက်ရေး သာသနာကို မသင်ကြားသင့်။ အကြောင်းမှာ ဂုဏ်သတ္တိများဆီသို့ ဉာဏ် (buddhi) က ဦးဆောင်ပေးပြီး အာရုံခံအင်္ဂါများကိုလည်း ဉာဏ်ပင် အုပ်ချုပ်သည်။ စိတ်နှင့် အခြားအင်္ဂါများ (ခြောက်ပါးလုံး) သည် ဉာဏ်ရှိခြင်းကို အခြေခံကြသဖြင့် မှန်ကန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှု မရှိရာတွင် ဂုဏ်တရားများ မည်သို့ ပေါ်ပေါက်နိုင်မည်နည်း။
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.