Adhyaya 214
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Civic Ethics) — Tapas, Upavāsa, and Regulated Household Discipline
Yudhiṣṭhira initiates inquiry into vow-observant conduct and the logic of consuming ritual food, then pivots to a definitional problem: many people equate tapas with upavāsa (fasting), but what truly constitutes austerity? Bhīṣma replies by distinguishing socially admired fasting cycles (monthly/fortnightly) from higher austerity, arguing that self-harm or mere bodily affliction is not the criterion of tapas. He elevates tyāga (renunciatory giving) and sannati (humility/discipline) as superior austerity. The discourse then enumerates ideals phrased as “always” (sadā): perpetual fasting understood as regulated eating, continuous brahmacarya understood as sexual restraint within appropriate seasons, constant devotion, non-violence in diet (avoidance of needless meat), continuous purity through japa, and habitual charity. Yudhiṣṭhira requests operational definitions—how one becomes sadopavāsī, brahmacārī, vighasāśī, and atithipriya. Bhīṣma specifies: one is ‘always fasting’ by not eating between morning and evening meals; brahmacarya is maintained through regulated conjugal conduct and truthfulness; “amṛtāśī” is linked to eating only after servants and guests have eaten; and vighasāśī is defined as consuming the remainder after offerings to deities, ancestors, dependents, and guests. The chapter closes with outcome-statements: such persons attain expansive heavenly states and an elevated posthumous trajectory, presented as the social-ethical fruit of disciplined hospitality and restraint.
Chapter Arc: भीष्म शास्त्र-चक्षु से ‘उपाय’ बताने का वचन देते हैं—ब्रह्मचर्य और वैराग्य के सहारे तत्त्वज्ञान की ओर चलकर मुक्ति कैसे पाई जाए। → वह जीव-क्रम का मानचित्र खींचते हैं: समस्त प्राणियों में मनुष्य श्रेष्ठ, मनुष्यों में द्विज, और द्विजों में वे ब्राह्मण जो वेद-शास्त्र के मर्मज्ञ होकर तत्त्वार्थ में निश्चय रखते हैं—पर यह श्रेष्ठता तभी सार्थक है जब इन्द्रिय-मन के बन्धन को साधना से जीता जाए। → ब्रह्मचर्य को ‘ब्रह्म का रूप’ कहकर सर्वोच्च धर्म ठहराया जाता है; फिर परमपद का नकारात्मक-लक्षण (नेति-नेति) उद्घाटित होता है—वह पाँच प्राण, मन-बुद्धि और इन्द्रियों के संघात से परे, शब्द-स्पर्श आदि विषय-गुणों से रहित, इन्द्रिय-गम्य नहीं। → अभ्यास-बल से गुणों की साम्यावस्था (निर्विकल्प-समाधि) प्राप्त कर, केवल देह-रक्षा हेतु कर्म करते हुए, साधक अन्तकाल में प्राणों को साधकर मुक्त होता है; परिपक्व बुद्धि गुण-बन्धन के दुर्गम पथ को पार कर दोषों को देख-देखकर अमृत (मोक्ष) को प्राप्त करती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४_-णकात चतुर्देशाधिकद्विशततमो< ध्याय: ब्रह्मचर्य तथा वैराग्यसे मुक्ति भीष्म उवाच अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा । तत्त्वज्ञानाच्चरन् राजन प्राप्तुयात्परमां गतिम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! अब मैं तुम्हें शास्त्र-दृष्टिसे मोक्षका यथावत् उपाय बताता हूँ। शास्त्रविहित कर्मोंका निष्कामभावसे आचरण करता हुआ मनुष्य तत्त्वज्ञानसे परमगतिको प्राप्त कर लेता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—“အို မင်းကြီး၊ ယခု ငါသည် သာသနာကျမ်းတို့၏ မျက်စိဖြင့် အမှန်တကယ် မြင်သကဲ့သို့ မောက္ခသို့ ရောက်ရာ လမ်းကို သင့်အား ပြောကြားမည်။ ကျမ်းညွှန်ထားသော ကర్మတို့ကို မကပ်ငြိသော စိတ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ကာ၊ တတ္တဝ်-ဉာဏ်၏ အလင်း၌ နေထိုင်သူသည် အမြင့်ဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်နိုင်၏။”
Verse 2
सर्वेषामेव भूतानां पुरुष: श्रेष्ठ उच्यते । पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्धिजेभ्यो मन्त्रदर्शिन:,समस्त प्राणियोंमें मनुष्य श्रेष्ठ कहलाता है। मनुष्योंमें द्विजोंको और द्विजोंमें भी मन्त्रद्रष्टा (वेदज्ञ) ब्राह्मणोंको श्रेष्ठ बताया गया है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—“သတ္တဝါအားလုံးအနက် လူသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးဟု ကြေညာကြ၏။ လူတို့အနက် ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့ကို မြင့်မြတ်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒွိဇတို့အနက် မန္တရဒർശီ—ဝေဒကို သိမြင်သော ဘြာဟ္မဏတို့ကို အမြင့်ဆုံးဟု သတ်မှတ်ကြ၏။”
Verse 3
सर्वभूतात्म भूतास्ते सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन: । ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चया:,वेद-शास्त्रोंके यथार्थ ज्ञाता ब्राह्मण समस्त भूतोंके आत्मा, सर्वज्ञ और सर्वदर्शी होते हैं। उन्हें परमार्थतत्त्वका पूर्ण निश्चय होता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—“ဝေဒနှင့် သာသနာကျမ်းတို့ကို ကျွမ်းကျင်သိမြင်သော ဘြာဟ္မဏတို့သည် သတ္တဝါအားလုံး၏ အတ္တမကဲ့သို့ ဖြစ်လာကြ၍၊ အလုံးစုံသိသူ၊ အလုံးစုံမြင်သူ ဖြစ်ကြ၏။ အမြင့်ဆုံး သစ္စာ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သေချာစွာ သိမြင်ထားသဖြင့်၊ တတ္တဝ်၏ အမှန်တရားအပေါ် ယုံကြည်ချက် မခိုင်မပြတ် ရှိကြ၏။”
Verse 4
नेत्रहीनो यथा होक: कृच्छाणि लभते<ध्वनि । ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोडधिका:,जैसे नेत्रहीन पुरुष मार्गमें अकेला होनेपर तरह-तरहके दुःख पाता है, उसी प्रकार संसारमें ज्ञानहीन मनुष्यको भी अनेक प्रकारके कष्ट भोगने पढ़ते हैं; इसलिये ज्ञानी पुरुष ही सबसे श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ «မျက်စိမရှိသောလူတစ်ယောက် လမ်းပေါ်တွင် တစ်ယောက်တည်းသွားလျှင် အခက်အခဲများစွာကို ကြုံတွေ့ရသကဲ့သို့၊ ဤလောက၌ ဉာဏ်ပညာမရှိသောသူလည်း ဒုက္ခအမျိုးမျိုးကို ခံစားရမည်။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်ကိုသိသော ပညာရှိသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သည်»။
Verse 5
तांस्तानुपासते धर्मान् धर्मकामा यथागमम् । न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान्,धर्मकी इच्छा रखनेवाले मनुष्य शास्त्रके अनुसार उन-उन यज्ञादि सकाम धर्मोका अनुष्ठान करते हैं; किंतु आगे बताये जानेवाले गुणोंके बिना इन्हें सबके लिये समानरूपसे अभीष्ट मोक्ष नामक पुरुषार्थकी प्राप्ति नहीं होती
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ «ဓမ္မကိုလိုလားသူတို့သည် ကျမ်းစာအတိုင်း ယဇ္ဈာစသည့် အမျိုးမျိုးသော ကာမကံဓမ္မများကို သတ်မှတ်ထားသည့်ပုံစံအတိုင်း ကျင့်ဆောင်ကြသည်။ သို့သော် နောက်တွင် ဖော်ပြမည့် သီလဂုဏ်များနှင့် မပေါင်းစည်းလျှင် ထိုအကျင့်များသည် လူသားတို့အတွက် အထွေထွေလိုလားသည့် ပုရုෂာဓာ (အထူးသဖြင့် မောက္ခ) ကို မပေးနိုင်»။
Verse 6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृति: स्मृति: । सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणान् शुभान्,वाणी, शरीर और मनकी पवित्रता, क्षमा, सत्य, धैर्य और स्मृति--इन गुणोंको प्राय: सभी धर्मोके धर्मज्ञ पुरुष कल्याणकारी बताते हैं
«စကား၊ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်၏ သန့်ရှင်းမှု၊ ခွင့်လွှတ်တတ်မှု၊ သစ္စာ၊ သည်းခံတည်ကြည်မှု၊ နှင့် မှတ်ဉာဏ်—ဤဂုဏ်များကို ဓမ္မကိုသိသောပညာရှိတို့သည် ဓမ္မအမျိုးမျိုးတွင် အကျိုးပြုကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်တရားများဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 7
यदिदं ब्रह्मणो रूप॑ ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् परं तत् सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्,यह जो ब्रह्मचर्य नामक गुण है, इसे तो शास्त्रोंमें ब्रह्मका स्वरूप ही बताया गया है। यह सब धर्मोसे श्रेष्ठ है। ब्रह्मचर्यके पालनसे मनुष्य परमपदको प्राप्त कर लेते हैं
«ဗြဟ္မစရိယ (Brahmacarya) ဟုခေါ်သော ဂုဏ်တရားကို ကျမ်းများတွင် ဗြဟ္မ (Brahman) ၏ ရုပ်သဘောတရားဟုပင် မှတ်ယူထားကြသည်။ ၎င်းသည် ဓမ္မအားလုံးထက် မြင့်မြတ်သည်။ ဗြဟ္မစရိယကို ထိန်းသိမ်းကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် လူသည် အမြင့်ဆုံးသော အခြေအနေသို့ ရောက်နိုင်သည်»။
Verse 8
लिड्ञसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् । श्रोत्रेण श्रवण चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်။ «အမှတ်အသားနှင့် အပေါင်းအပါများအားလုံးမှ ကင်းလွတ်၍ အသံနှင့် ထိတွေ့မှုမှလည်း လွတ်ကင်းသော အရာရှိသော်လည်း၊ နားဖြင့်သာ ကြားနာခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး မျက်စိဖြင့်သာ မြင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်»။
Verse 9
वाक्सम्भाषाप्रवृत्तं यत् तन्मन:परिवर्जितम् | बुद्धया चाध्यवसीयीत ब्रह्म॒चर्यमकल्मषम्
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «စကားပြောဆိုမှုကြောင့်သာ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး စိတ်က ပြန်လည်စွန့်ပစ်သွားသော အပြုအမူမျိုးကို ဉာဏ်အလင်းဖြင့် တည်ကြည်စွာ ဆုံးဖြတ်ထားရမည်။ ဉာဏ်ပညာဖြင့် မလွဲမသွေ သန့်ရှင်းအပြစ်ကင်းသော ဗြဟ္မစရိယ (ကိုယ်စိတ်ထိန်းချုပ်မှု) ကို ထိန်းသိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ရမည်။»
Verse 10
वह परमपद पाँच प्राण, मन, बुद्धि और दसों इन्द्रियोंके संघातरूप शरीरके संयोगसे शून्य है, शब्द और स्पर्शसे रहित है। जो कानसे सुनता नहीं, आँखसे देखता नहीं और वाणीद्वारा कुछ बोलता नहीं है, तथा जो मनसे भी रहित है, वही वह परमपद या ब्रह्म है। मनुष्य बुद्धिके द्वारा उसका निश्चय करे और उसकी प्राप्तिके लिये निष्कलंक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करे ।। सम्यग्वृत्तित्रह्यलोकं प्राप्रुयान्म ध्यम: सुरान् । द्विजाग्म्रो जायते विद्वान् कन्यसीं वृत्तिमास्थित:,जो मनुष्य इस व्रतका अच्छी तरह पालन करता है, वह ब्रह्मलोक प्राप्त कर लेता है। मध्यम श्रेणीके ब्रह्मबचारीको देवताओंका लोक प्राप्त होता है और कनिष्ठ श्रेणीका विद्वान ब्रह्मचारी श्रेष्ठ ब्राह्मणके रूपमें जन्म लेता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အခြေအနေသည် ပဉ္စပရာဏ (အသက်လေငါးပါး)၊ စိတ်၊ ဉာဏ် (buddhi) နှင့် အာရုံခံအင်္ဂါဆယ်ပါးတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကိုယ်ခန္ဓာစုစည်းမှုနှင့် မည်သို့မျှ မပေါင်းစည်းသော အလွတ်သဘောဖြစ်ပြီး၊ အသံနှင့် ထိတွေ့မှုကိုလည်း ကျော်လွန်သည်။ နားဖြင့် မကြား၊ မျက်စိဖြင့် မမြင်၊ စကားဖြင့် မပြော၊ စိတ်တောင် မရှိသော အရာ—ထိုအရာတည်းဟူသော အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အခြေအနေ၊ ဗြဟ္မန် (Brahman) ဖြစ်သည်။ လူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ထိုအရာကို သေချာသိမြင်ရမည်၊ ထိုသို့ရောက်ရန်အတွက် အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်းသော ဗြဟ္မစရိယ ဝတ်ကို စောင့်ထိန်းရမည်။ ဤဝတ်၌ မှန်ကန်သော အကျင့်ကို ထိန်းသိမ်းသူသည် ဗြဟ္မလောကသို့ ရောက်၏; အလယ်အလတ် စောင့်ထိန်းသူသည် နတ်လောကသို့ ရောက်၏; အနိမ့်အဆင့်အကျင့်ကို လိုက်နာသူသည် ပညာရှိဖြစ်စေကာမူ ထူးချွန်သော ဗြာဟ္မဏအဖြစ် ပြန်လည်မွေးဖွား၏။»
Verse 11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु । सम्प्रदीप्तमुदीर्ण च निगृह्लीयाद् द्विजो रज:,ब्रह्मचर्यका पालन अत्यन्त कठिन है। उसके लिये जो उपाय है, वह मुझसे सुनो। ब्राह्मणको चाहिये कि जब रजोगुणकी वृत्ति प्रकट होने और बढ़ने लगे तो उसे रोक दे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ဗြဟ္မစရိယကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် အလွန်ခက်ခဲ၏။ ထိုအတွက် နည်းလမ်းကို ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့။ ရဇသ (rajas) ၏ အား—မီးတောက်ကဲ့သို့ လောင်ကျွမ်းကာ မြင့်တက်လာသောအခါ—ပေါ်ထွန်းလာစပြုလျှင်၊ ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) သည် ချက်ချင်း ထိန်းချုပ်တားဆီးရမည်။»
Verse 12
योषितां न कथा क्षाव्या न निरीक्ष्या निरम्बरा: । कथज्वचिद् दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रज:,स्त्रियोंकी चर्चा न सुने। उन्हें नंगी अवस्थामें न देखे; क्योंकि यदि किसी प्रकार नग्नावस्थाओंमें उनपर दृष्टि चली जाती है तो दुर्बल हृदयवाले पुरुषोंके मनमें रजोगुण--राग या कामभावका प्रवेश हो जाता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «မိန်းမတို့အကြောင်း စကားဝိုင်းတွင် မလွန်ကဲစွာ မပြောဆိုရ။ အဝတ်မပါသော အခြေအနေတွင်လည်း မကြည့်ရှုရ။ အကြောင်းမဲ့မဟုတ်—မတော်တဆ အဝတ်မပါသော အခြေအနေကို မြင်မိလျှင်၊ ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှု အားနည်းသူတို့၏ စိတ်ထဲသို့ ရဇသ (rajas) —အလိုဆန္ဒနှင့် တွယ်တာမှု—ဝင်ရောက်လာတတ်သည်။»
Verse 13
रागोत्पन्नश्चरेत् कृच्छों महार्ति: प्रविशेदप: । मग्न: स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघधमर्षणम्,ब्रह्मचारीके मनमें यदि राग या काम-विकार उत्पन्न हो जाय तो वह आत्मशुद्धिके लिये कृच्छुव्रतका5 आचरण करे। यदि वीर्यकी वृद्धि होनेसे उसे कामवेदना अधिक सता रही हो तो वह नदी या सरोवरके जलनमें प्रवेश करके स्नान करे। यदि स्वप्नावस्थामें वीर्यपात हो जाय तो जलमें गोता लगाकर मन-ही- मन तीन बार अघमर्षणः सूक्तका जप करे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ရဂ (အလိုဆန္ဒ) သို့မဟုတ် ကာမစိတ် ပေါ်ပေါက်လာလျှင် ကိုယ်စိတ်သန့်စင်ရန် ကೃચ્છရ (Kṛcchra) ဟုခေါ်သော သန့်စင်တပသ (အာသီတ) ကို ကျင့်ရမည်။ ကာမဝေဒနာ၏ ဆင်းရဲမှု ပြင်းထန်လာလျှင် မြစ် သို့မဟုတ် ရေကန်ကဲ့သို့ ရေထဲဝင်၍ ရေချိုးရမည်။ အိပ်မက်အတွင်း သုတ်လွှတ်မှု ဖြစ်ပေါ်လျှင် ရေထဲတွင် မြုပ်နှံ၍ စိတ်ထဲမှ အဃမർഷဏ (Aghamarṣaṇa) သီချင်းကို သုံးကြိမ် ရွတ်ဆိုရမည်—ထိုသို့ဖြင့် ဗြဟ္မစာရင်အတွက် သင့်လျော်သော ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှုနှင့် သန့်ရှင်းမှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်နိုင်သည်။»
Verse 14
पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् । ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षण:,विवेकी पुरुषको इस प्रकार ज्ञानयुक्त एवं संयमशील मनके द्वारा अपने अन्तःकरणमें प्रकट हुए पापमय कामविकारको दग्ध कर देना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ရဇသ (rajas) မှ ပေါက်ဖွား၍ စိတ်အတွင်း၌ ထင်ရှားလာသော အတွင်းပျက်စီးမှု (အပြစ်) ကို၊ ဉာဏ်နှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် တည်ငြိမ်စွာ ချိတ်ဆက်ထားသော စိတ်ဖြင့်၊ သေချာမြင်တတ်၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်သူသည် မီးဖြင့်လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ဖျက်သင့်၏။ အလိုတဏှာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမအလှုပ်အရှားများသည် နှလုံးအတွင်း ပေါ်လာသည့်အခါ၊ ဆက်တိုက်သတိပညာနှင့် စည်းကမ်းရှိသော နားလည်မှုဖြင့် ထိုအရာတို့ကို ချေဖျက်ရမည်။
Verse 15
कुणपामे ध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् । तद्वद् देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्,मुर्देके समान अपवित्र एवं मलयुक्त नाड़ियाँ जिस प्रकार देहके भीतर दृढ़तापूर्वक बँधी हुई हैं, उसी प्रकार (अज्ञानसे) उसके भीतर जीवात्मा भी दृढ़ बन्धनमें बँधा हुआ है, ऐसा जानना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အညစ်အကြေးပြည့်နှက်သော ကိုယ်ခန္ဓာသည် အလောင်းကောင်ကဲ့သို့ ချိုးမပြတ်သော ချည်နှောင်မှုများဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ဆက်စပ်ထားသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ကိုယ်အတွင်း နေထိုင်သော အတ္တ (Self) သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာဖြစ်ခြင်း၏ ချည်နှောင်မှုဖြင့် တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ချည်နှောင်ထားကြောင်း သိမှတ်ရမည်။
Verse 16
वातपित्तकफाद् रक्त त्वड्मांसं स्नायुमस्थि च । मज्जां देहं शिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्,भोजनसे प्राप्त हुए रस नाड़ीसमूहोंद्वारा संचरित होकर मनुष्योंके वात, पित्त, कफ, रक्त, त्वचा, मांस, स्नायु, अस्थि, चर्बी एवं सम्पूर्ण शरीरको तृप्त एवं पुष्ट करते हैं
ဘီရှ္မက ရှင်းလင်းသည်—အစားအစာမှ ရလာသော အာဟာရရသ (rasa) သည် ကိုယ်ခန္ဓာထဲ ဝင်ရောက်ပြီးနောက် လမ်းကြောင်းများ၏ ကွန်ယက်တစ်လျှောက် လည်ပတ်ကာ လူ၏ ဝါတ (လေ)၊ ပိတ္တ (သည်းရည်/အပူ)၊ ကဖ (ချွဲ) ဟူသော သုံးဒోషာတို့နှင့် သွေး၊ အသားအရေ၊ အသား၊ ကြော၊ အရိုး၊ အရိုးမြစ် (marrow) တို့ကို အာဟာရဖြည့်တင်း၍ ကိုယ်ခန္ဓာတစ်လုံးလုံးကို ထောက်ပံ့ခိုင်မာစေသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် ဘဝနှင့် ဓမ္မ၌ စိတ်တည်ငြိမ်မှုအတွက် စည်းကမ်းရှိသော အာဟာရယူမှု၏ အခြေခံကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 17
दश विद्याद् धमन्यो<त्र पज्चेन्द्रियगुणावहा: । याभि: सूक्ष्मा: प्रतायन्ते धमन्यो5न्या: सहस्रश:,इस शरीरके भीतर उपर्युक्त वात, पित्त आदि दस वस्तुओंको वहन करनेवाली दस ऐसी नाड़ियाँ हैं जो पाँचों इन्द्रियोंके शब्द आदि गुणोंको ग्रहण करनेकी शक्ति प्राप्त करानेवाली हैं। उन्हींके साथ अन्य सहस्ौरों सूक्ष्म नाड़ियाँ सारे शरीरमें फैली हुई हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ဤကိုယ်ခန္ဓာ၌ အဓိက သွေးကြောလမ်းကြောင်း (dhamanī) ဆယ်ခု ရှိကြောင်း သိမှတ်ရမည်။ ထိုလမ်းကြောင်းများသည် အာရုံငါးပါး၏ ဂုဏ်သတ္တိ—အသံနှင့် အခြားတို့—ကို သယ်ဆောင်၍ အာရုံခံယူနိုင်စွမ်းကို ဖြစ်စေသည်။ ထိုတို့နှင့်အတူ အလွန်သိမ်မွေ့သော လမ်းကြောင်းများ ထောင်ပေါင်းများစွာက ကိုယ်တစ်လုံးလုံးတွင် ပြန့်နှံ့နေသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် လူ့ကိုယ်ခန္ဓာကို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ချက်များ၏ နယ်ပယ်အဖြစ် တည်နေရာချပြီး၊ ကိုယ်အကြောင်းကို စည်းကမ်းရှိစွာ နားလည်ခြင်းက စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် သီလအခြေပြု ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှုကို ထောက်ပံ့ကြောင်း ပြသသည်။
Verse 18
एवमेता: शिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् । तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम्,जैसे नदियाँ अपने जलसे यथासमय समुद्रको तृप्त करती रहती हैं, उसी प्रकार रसको बहानेवाली ये नाड़ीरूप नदियाँ इस देह-सागरको तृप्त किया करती हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ရာသီအလိုက် မြစ်များက မိမိတို့ရေဖြင့် သမုဒ္ဒရာကို အမြဲတမ်း ပြည့်ဝစေသကဲ့သို့၊ အာဟာရရသ (rasa) ကို သယ်ဆောင်သော သွေးကြော/နာဍီတို့သည်လည်း ဤကိုယ်ခန္ဓာသမုဒ္ဒရာကို အချိန်တန်တိုင်း ထောက်ပံ့၍ ပြည့်စုံစေကြသည်။
Verse 19
मध्ये च हृदयस्यैका शिरा तत्र मनोवहा । शुक्रे संकल्पजं नृणां सर्वगात्रै्विमुड्चति,हृदयके मध्यभागमें एक मनोवहा नामकी नाड़ी है जो पुरुषोंक कामविषयक संकल्पके द्वारा सारे शरीरसे वीर्यको खींचकर बाहर निकाल देती है
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «နှလုံး၏ အလယ်ဗဟို၌ ‘မနောဝဟာ’ (Manovahā) ဟု ခေါ်သော နာဍီတစ်ကြောင်း ရှိ၏။ ၎င်းသည် စိတ်ကို သယ်ဆောင်သူ ဖြစ်သည်။ ယောက်ျားတစ်ဦးက ကာမဆန္ဒမှ ပေါက်ဖွားသော ဆင်ကల్పကို တည်စေသော်၊ ၎င်းသည် သုက္ကရ (သုက္က) ကို လှုပ်ရှားစေ၍ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အားလုံးမှ ဆွဲယူကာ ထွက်စေတတ်၏»။
Verse 20
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या हानुगता: शिरा: । नेत्रयो: प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्,उस नाड़ीके पीछे चलनेवाली और सम्पूर्ण शरीरमें फैली हुई अन्य नाड़ियाँ तैजस-गुणरूप ग्रहणकी शक्तिको वहन करती हुई नेत्रोंतक पहुँचती हैं
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «ထိုအဓိကနာဍီ၏ နောက်တော်လိုက်၍ ကိုယ်တစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့နေသော အခြားနာဍီများသည် ‘တေဇသ’ (fiery) ဂုဏ်—အရာကို ဖမ်းယူသိမြင်နိုင်သော အင်အားကို သယ်ဆောင်ကာ မျက်စိသို့ ရောက်ကြ၏»။
Verse 21
पयस्यन्तर्तितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजै: । शुक्र निर्मथ्यते तद्धत् देहसंकल्पजै: खजै:,जिस प्रकार दूधमें छिपे हुए घीको मथानीसे मथकर अलग किया जाता है, उसी प्रकार देहस्थ संकल्प और इन्द्रियोंसे होनेवाले स्त्रियोंके दर्शन एवं स्पर्श आदिसे मथित होकर पुरुषका वीर्य बाहर निकल जाता है
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «နို့ထဲ၌ ဖုံးကွယ်နေသော ဂhee ကို မသန့်တံဖြင့် မွှေကာ ခွဲထုတ်သကဲ့သို့၊ ယောက်ျား၏ သုက္ကရသည်လည်း ကိုယ်တွင်းဆင်ကల్పများနှင့် အာရုံတို့၏ လှုံ့ဆော်မှု—မိန်းမကို မြင်ခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း စသဖြင့်—ကြောင့် ‘မွှေ’ ခံရသလို ထွက်ပေါ်လာ၏။ သင်ခန်းစာမှာ ဆန္ဒသည် ထိတွေ့မှုနှင့် စိတ်၏ တည်ဆောက်မှုကြောင့် စက်ကိရိယာတစ်ခုကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို သိ၍ အာရုံနှင့် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ရမည်»။
Verse 22
स्वप्नेड5प्येवं यथा भ्येति मन:संकल्पजं रज: । शुक्रे संकल्पजं देहात् सृजत्यस्य मनोवहा,जैसे स्वप्नमें संसर्ग न होनेपर भी मनके संकल्पसे उत्पन्न हुआ स्त्रीविषयक राग उपस्थित हो जाता है, उसी प्रकार मनोवहा नाड़ी पुरुषके शरीरसे संकल्पजनित वीर्यका नि:सारण कर देती है
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «အိပ်မက်အတွင်း၌ အမှန်တကယ် မပေါင်းသင်းရသော်လည်း စိတ်၏ ဆင်ကల్పကြောင့် မိန်းမအပေါ် ရာဂ (ကာမရမ္မက်) ပေါ်ထွန်းလာသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ‘မနောဝဟာ’ နာဍီသည် ဆင်ကల్పမှ ပေါက်ဖွားသော သုက္ကရကို ယောက်ျား၏ ကိုယ်မှ ထုတ်လွှတ်စေတတ်၏»။
Verse 23
महर्षिर्भगवानन्रिवेंद तच्छुक्रसम्भवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते,भगवान् महर्षि अत्रि वीर्यकी उत्पत्ति और गतिको जानते हैं, तथा ऐसा कहते हैं कि मनोवहा नाड़ी, संकल्प और अन्न--ये तीन ही वीर्यके कारण हैं। इस वीर्यका देवता इन्द्र है; इसलिये इसे इन्द्रिय कहते हैं
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «အမြတ်တနိုးရသော မဟာရိရှီ အတြိသည် ထိုမျိုးပွားအင်အား၏ မူလနှင့် လမ်းကြောင်းကို သိမြင်တော်မူ၏။ ထိုအင်အား၏ အကြောင်းရင်း သုံးပါးရှိသည်ဟု မိန့်တော်မူသည်—စိတ်ကို သယ်ဆောင်သော (နာဍီ), ဆင်ကల్ప, နှင့် အစာ။ ထိုအင်အား၏ အုပ်စိုးသည့် ဒေဝတာမှာ အိန္ဒြာ ဖြစ်သဖြင့် ၎င်းကို ‘အိန္ဒြိယ’ (indriya) ဟု ခေါ်ကြသည်—အိန္ဒြာနှင့် ဆိုင်သော အင်္ဂါ/အာရုံဟူ၍»။
Verse 24
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् । विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसम्भवम्,जो यह जानते हैं कि वीर्यकी गति ही सम्पूर्ण प्राणियोंमें वर्णसंकरता उत्पन्न करनेवाली है, वे विरक्त हो अपने सारे दोषोंको भस्म कर डालते हैं; इसलिये वे पुनः देहके बन्धनमें नहीं पड़ते
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သုက္ကရ၏ လမ်းကြောင်းသည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့အကြား ရောနှောပျက်ပြားမှုကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းတရားဟု အမှန်တကယ် သိမြင်သူတို့သည် အာသဝကင်း၍ မကပ်လှုပ်တော့ကြသည်။ မိမိ၏ အပြစ်ဒုစရိုက်တို့ကို မီးဖြင့်လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ဖျက်သိမ်းပြီးနောက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာမွေးဖွားခြင်း၏ ချည်နှောင်မှုထဲသို့ ထပ်မံ မကျရောက်တော့ကြ။
Verse 25
गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् | देहकर्मा नुदन् प्राणानन्तकाले विमुच्यते
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဂုဏသုံးပါး၏ ညီမျှမှုကို ရောက်ရှိပြီး၊ စိတ်ဖြင့်သာ စိတ်၏ အလျင်အမြန်ပြေးလွှားသည့် လမ်းကြောင်းကို ထိန်းချုပ်ကာ၊ ကိုယ်၏ လုပ်ရပ်များကို အနိုင်ယူသူသည်—အသက်ရှုသက် (ပရာဏ) ကို တားဆီးထိန်းညှိ၍—နောက်ဆုံးအချိန်၌ လွတ်မြောက်၏။
Verse 26
जो केवल शरीरकी रक्षाके लिये भोजन आदि कर्म करता है, वह अभ्यासके बलसे गुणोंकी साम्यावस्थारूप निर्विकल्प समाधि प्राप्त करके मनके द्वारा मनोवहा नाड़ीको संयममें रखते हुए अन्तकालनमें प्राणोंको सुषुम्णा मार्गसे ले जाकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है ।। भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते । ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम्,उन महात्माओंके मनमें तत्त्वज्ञाकाकग उदय हो जाता है; क्योंकि प्रणवोपासनासे परिशुद्ध हुआ उनका मन नित्य प्रकाशमय और निर्मल हो जाता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက်သာ အစာစားခြင်းစသည့် လုပ်ရပ်များကို ပြုလုပ်ပြီး အာသာပျော်ရွှင်မှုအတွက် မဟုတ်သူသည်၊ ဆက်လက်လေ့ကျင့်မှု၏ အားဖြင့် ဂုဏသုံးပါး၏ ညီမျှမှုဖြစ်သော အယူအဆကင်းသည့် သမာဓိ (နိရ္ဝိကလ္ပ) ကို ရရှိသည်။ စိတ်ဖြင့် စိတ်သယ်ဆောင်သော နာဒီကို ထိန်းချုပ်ကာ၊ နောက်ဆုံးအခိုက်၌ ပရာဏကို စုရှုမ္ဏာလမ်းကြောင်းဖြင့် ဦးတည်စေ၍ လောကချည်နှောင်မှုမှ လွတ်မြောက်သည်။ ဉာဏ်သည် စိတ်မှ ပေါ်ထွန်း၍ စိတ်ထဲ၌ပင် မွေးဖွားသည်။ မဟာတမန်တို့အတွက် မန္တရစိဒ္ဓိဖြင့် ပြည့်စုံလာသော စိတ်သည် အလင်းရောင်ပြည့်ဝ၍ အညစ်ကင်း၊ အစဉ်တောက်ပသဖြင့် တတ္တဝဉာဏ်ကို ပေါ်ထွန်းစေသည်။ အိုံ (Praṇava) ကို ဥပာသနာပြုခြင်းကြောင့် သူတို့၏ စိတ်သည် သန့်စင်ကာ အစဉ်တောက်ပ၍ ကြည်လင်လာ၏။
Verse 27
तस्मात् तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् | रजस्तमश्न हित्वेह यथेष्टां गतिमाप्रुयात्,अतः मनको वशमें करनेके लिये मनुष्यको निर्दोष एवं निष्काम कर्म करने चाहिये। ऐसा करनेसे वह रजोगुण और तमोगुणसे छूटकर इच्छानुसार गति प्राप्त कर लेता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထို့ကြောင့် ထိုမထိန်းနိုင်သော စိတ်ကို ထိုးနှက်အနိုင်ယူရန်၊ လူသည် အပြစ်ကင်း၍ ကိုယ်ကျိုးလိုလားမှုကင်းသော ကမ္မကို ပြုလုပ်သင့်သည်။ ဤလောက၌ ထိုသို့ပြုလျှင် ရဇသနှင့် တမသကို စွန့်ပယ်ကာ မိမိလိုလားသည့် တိုးတက်ရာလမ်းကို ရောက်ရှိမည်။
Verse 28
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् | विपक्वबुद्धि: कालेन आदत्ते मानसं बलम्,युवावस्थामें प्राप्त किया हुआ ज्ञान प्राय: बुढ़ापेमें क्षीण हो जाता है, परंतु परिपक्वबुद्धि मनुष्य समयानुसार ऐसा मानसिक बल प्राप्त कर लेता है, जिससे उसका ज्ञान कभी क्षीण नहीं होता
ငယ်ရွယ်စဉ်က ရရှိခဲ့သော ဉာဏ်ပညာသည် အိုမင်း၍ အားနည်းလာသည့်အခါ မကြာခဏ လျော့ပါးသွားတတ်သည်။ သို့သော် ဉာဏ်ရင့်ကျက်သူသည် အချိန်နှင့်အညီ စိတ်ဓာတ်အင်အားကို ရယူနိုင်သဖြင့် သူ၏ ဉာဏ်ပညာသည် မလျော့နည်းတော့။
Verse 29
सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् । यथा पश्येत् तथा दोषानतीत्यामृतमश्लुते,वह परिपक्व बुद्धिवाला मनुष्य अत्यन्त दुर्गम मार्गके समान गुणोंके बन्धनको पार करके जैसे-जैसे अपने दोष देखता है, वैसे-ही-वैसे उन्हें लाँधकर अमृतमय परमात्मपदको प्राप्त कर लेता है
အလွန်ခက်ခဲသောလမ်းကြောင်းကို ဖြတ်ကျော်သကဲ့သို့၊ ဉာဏ်ရင့်ကျက်သောလူသည် ဂုဏ်တို့၏ချည်နှောင်မှုကိုလည်း ကျော်လွန်နိုင်၏။ မိမိ၏အပြစ်အနာအဆာတို့ကို မြင်သကဲ့သို့ ထိုအပြစ်တို့ကိုလည်း တဖြည်းဖြည်း ကျော်လွန်ကာ အမတသဘော—ပရမాత్మာ၏ အမృతတရားသို့ ရောက်လေ၏။
Verse 214
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने चतुर्दशाधिकद्विशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्णसम्बन अध्यात्मकथनविषयक दो सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝအတွင်းရှိ မောက္ခဓမ္မပိုင်း၌၊ ဝါရ္ṣṇေယ (သီရိကృష్ణ) နှင့်ဆိုင်သော အဓျာတ္မိက သဒ္ဓာန်ကို ဆွေးနွေးသည့် အခန်း ၂၁၄ ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အတွင်းသိမြင်ခြင်းနှင့် မောက္ခသို့ ဦးတည်သော ဓမ္မသင်ကြားမှု ပြီးဆုံးကြောင်းကို မှတ်တမ်းတင်သော ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether austerity is primarily bodily deprivation (fasting as hardship) or a moral discipline centered on restraint, humility, and responsibility toward others—especially through giving and hospitality.
Sadopavāsa is presented as regulated eating—avoiding food between set meals—while vighasāśī is defined as eating only what remains after honoring deities, ancestors, dependents, and guests.
Yes. The chapter attributes expansive heavenly attainments and an elevated posthumous course to those who consistently prioritize offerings, dependents, and guests before themselves and live with disciplined restraint.