Shloka 23
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
महर्षिर्भगवानन्रिवेंद तच्छुक्रसम्भवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते
mahārṣir bhagavān atrir veda tac chukra-sambhavam | tri-bījam indra-daivatyam tasmād indriyam ucyate ||
ဘီṣ္မက မိန့်ကြားသည်– «အမြတ်တနိုးရသော မဟာရိရှီ အတြိသည် ထိုမျိုးပွားအင်အား၏ မူလနှင့် လမ်းကြောင်းကို သိမြင်တော်မူ၏။ ထိုအင်အား၏ အကြောင်းရင်း သုံးပါးရှိသည်ဟု မိန့်တော်မူသည်—စိတ်ကို သယ်ဆောင်သော (နာဍီ), ဆင်ကల్ప, နှင့် အစာ။ ထိုအင်အား၏ အုပ်စိုးသည့် ဒေဝတာမှာ အိန္ဒြာ ဖြစ်သဖြင့် ၎င်းကို ‘အိန္ဒြိယ’ (indriya) ဟု ခေါ်ကြသည်—အိန္ဒြာနှင့် ဆိုင်သော အင်္ဂါ/အာရုံဟူ၍»။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links bodily potency and the functioning of faculties to three supports—mind-channel, intention, and nourishment—implying that ethical self-mastery involves regulating thought (saṅkalpa) and diet, since the senses (indriyas) are governed under a higher order symbolized by Indra.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he cites the authority of the sage Atri to explain the origin and classification of ‘indriya,’ giving a doctrinal-etymological account that connects physiology, psychology, and divine governance.