Adhyaya 195
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः (Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature)
Upa-parva: Mokṣadharma (Liberation Teachings) — Elemental Cosmology and the Inner Witness (Contextual Unit for Adhyāya 195)
This chapter presents Manu’s compact metaphysical exposition. It begins with a cosmogonic sequence: from the imperishable (akṣara) arises space (kha), then wind (vāyu), fire/light (jyotis/tejas), water (jalam), and earth (jagatī), from which the manifest world proceeds. The discourse then contrasts beings that ‘return’ to elemental dissolution with those oriented to the ‘parama’ attainment, introducing a soteriological distinction grounded in cognition and practice. The ‘parama’ is described apophatically—neither hot nor cold, neither taste nor smell nor form—indicating a principle beyond sensory predicates. A functional psychology follows: skin, tongue, nose, ear, and eye grasp touch, taste, smell, sound, and form, yet the untrained do not grasp what is beyond. By withdrawing each sense from its object, one ‘sees’ one’s own nature. Causality is analyzed via kāraṇa and upāya: that by which actions are initiated and accomplished is termed the cause/means; the supreme cause is portrayed as pervasive and efficacious. Karma and knowledge are linked: auspicious/inauspicious action conditions embodied experience. Multiple analogies (lamp and illumination; ministers reporting to a king; flames/winds/rays/waters moving; fire latent in wood revealed by friction; dream and subtle transition) illustrate how senses are partial, how subtle continuity proceeds via liṅga (subtle body), and how the witness ‘sees’ the senses though they do not see it. The chapter closes by mapping senses to elements (ear–space, nose–earth, form/vision–fire, taste/sweat–water, touch–wind), placing manas and buddhi as coordinators of sensory and moral life.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—शास्त्रों में ‘अध्यात्म’ नाम से जिस ज्ञान का विचार किया गया है, वह वास्तव में क्या है और कैसा है? → भीष्म अध्यात्म का विवेचन आरम्भ करते हैं: पंचमहाभूतों से देह-रचना, जीव का उस वैषम्य को न देख पाना, इन्द्रियों-मन-बुद्धि की देख-रेख, और त्रिगुण (सत्त्व-रज-तम) के प्रभाव से बुद्धि का सुख-दुःख-मोह में डोलना—इन सबके बीच आत्मतत्त्व की पहचान कठिन प्रतीत होती है। → त्रिगुणों के अधीन बुद्धि इन्द्रियों को प्रवृत्त करती है; पर जो पुरुष धर्म-अर्थ-काम (त्रिवर्ग) को ठीक-ठीक जानकर भी आसक्ति से रहित, मन से तत्त्व का अन्वेषण करता है, वही ‘तत्त्वदर्शी’ होकर उद्वेग से परे हो जाता है—यहीं अध्यात्म-ज्ञान का निर्णायक संकेत प्रकट होता है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि अध्यात्म-ज्ञान देह-इन्द्रिय-गुणों के खेल को पहचानकर, बुद्धि के सुख-दुःख-मोह से ऊपर उठते हुए आत्मस्वरूप की ओर स्थिर होना है; बाह्य आचरण (जैसे भोजन से पूर्व शुद्धि) भी मन की सजगता और संयम का सहचर है। → अगले अध्यायों में त्रिगुणों के सूक्ष्म भेद, बुद्धि-जीव-परमात्मा के सम्बन्ध और मोक्षमार्ग की अधिक विशद पद्धति का विस्तार होने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
7-2 ड-ऑ का - तात्पर्य यह कि भोजनके लिये जाते समय तत्काल हाथ
ယုဓိဋ္ဌိရက ဆိုသည်– “အဘိုးတော်၊ ဤနေရာ၌ လူတစ်ဦးနှင့် ဆက်စပ်၍ စဉ်းစားသုံးသပ်ကြသော ‘အဓျာတ္မ’ ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ထိုအဓျာတ္မသည် အမှန်တကယ် မည်သို့သောအရာဖြစ်ပြီး မည်သို့ နားလည်ရမည်ကို ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ။”
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! शास्त्रोंमें मनुष्यके लिये अध्यात्मके नामसे जिसका विचार किया जाता है, वह अध्यात्मज्ञान क्या है और कैसा है? यह मुझे बताइये ।।
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်— «အဘိုးကြီးပိတామဟာ! သာသနာကျမ်းများတွင် လူသားတို့အတွက် ‘အဓျာတ္မ’ ဟူသောနာမဖြင့် စဉ်းစားသင်ကြားထားသော သင်ခန်းစာတစ်ရပ်ရှိသည်။ ထိုအဓျာတ္မဉာဏ်သည် အတိအကျ ဘာဖြစ်သနည်း၊ ၎င်း၏သဘောသဘာဝသည် မည်သို့နည်း။ ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ။ အို ဗြာဟ္မဏ! မရွေ့မလျားသောအရာများနှင့် ရွေ့လျားသောအရာများပါဝင်သည့် ဤကမ္ဘာလောကတစ်ခုလုံးသည် မည်သည့်အရာမှ ဖန်ဆင်းလာသနည်း။ ထို့ပြင် ပျက်သုဉ်းချိန်၌ ၎င်းသည် မည်သို့ မူလသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သနည်း။ ဤအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်အား ရှင်းပြရန် သင်သည် သင့်တော်သူဖြစ်သည်»။
Verse 3
भीष्म उवाच अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि । तद् व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम्
ဘီရှ္မက မိန့်သည်— «အို သားရေ၊ ပೃഥာ၏သား (ပಾರ್ಥ) ရေ! သင်မေးမြန်းသော အဓျာတ္မဉာဏ်အကြောင်းကို ငါ သင့်အတွက် ရှင်းလင်းပြမည်။ ၎င်းသည် အလွန်အကျိုးပြု၍ ကောင်းမြတ်ဆုံးသော အရာဖြစ်ပြီး၊ သုခ၏အနှစ်သာရပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 4
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्य : परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति । फललाभश्न तस्य स्यात् सर्वभूतहितं च तत्
ဘီရှ္မက မိန့်သည်— «ဆရာအာචာရျက ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်သုဉ်းခြင်းအကြောင်းကိုပါ တွဲဖက်၍ အဓျာတ္မသင်ခန်းစာကို ဖော်ပြထားသည်။ ၎င်းကို သိမြင်သူသည် ဤလောက၌ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ချမ်းသာသုခကို ရရှိသည်။ မိမိလိုလားသော အကျိုးफलကိုလည်း ရနိုင်ပြီး၊ ထိုအဓျာတ္မဉာဏ်သည် သတ္တဝါအားလုံးအတွက် အကျိုးပြုသည်»။
Verse 5
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पठचमम् । महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ,पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और अग्नि--ये पाँच महाभूत सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलयके स्थान हैं
ဘီရှ္မက မိန့်သည်— «မြေ၊ လေ၊ အာကာသ (အာကာရှ)၊ ရေ၊ မီး—ဤငါးပါးသည် မဟာဘူတ (အကြီးမားဆုံးသော ဒြပ်တရား) များဖြစ်သည်။ သတ္တဝါအားလုံးအတွက် ၎င်းတို့သည် ပေါ်ပေါက်ရာ အခြေခံနှင့် ပျက်သုဉ်းရာ နေရာဖြစ်ကြသည်»။
Verse 6
यतः: सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः । महाभूतानि भूतेभ्य: सागरस्योर्मयो यथा
ဘီရှ္မက မိန့်သည်— «ဖန်ဆင်းလာသော အရင်းအမြစ်မှပင် ၎င်းတို့သည် ထိုအရင်းအမြစ်ထဲသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ကြသည်။ မဟာဘူတငါးပါးသည် သတ္တဝါတို့နှင့်အတူ ပင်လယ်မှ လှိုင်းများ ပေါ်ထွက်ပြီး ပြန်လည်ပျော်ဝင်သကဲ့သို့၊ မူလထွက်ရာ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အရှင်ထံသို့ အကြိမ်ကြိမ် ပေါင်းစည်းဝင်ရောက်ကြသည်»။
Verse 7
प्रसार्य च यथाड्रनि कूर्म: संहरते पुन: । तहद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुन:
ဘိဿမက ဆိုသည်– «လိပ်သည် ကိုယ်အင်္ဂါများကို ဖြန့်ထုတ်ပြီး နောက်တဖန် ပြန်လည်စုဆောင်းသကဲ့သို့ပင်၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ အတွင်းအတ္တဖြစ်သော အမြင့်ဆုံး အတ္တတော်သည် ဖန်ဆင်းထားသော သတ္တဝါတို့ကို အပြင်သို့ ပျံ့နှံ့စေပြီး အချိန်တန်လျှင် ထိုသတ္တဝါတို့ကို မိမိအတွင်းသို့ ပြန်လည်သိမ်းယူတော်မူ၏»။
Verse 8
महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । अकरोत् तेषु वैषम्यं तत्तु जीवो न पश्यति
ဘိဿမက ဆိုသည်– «သတ္တဝါတို့ကို ဖန်ဆင်းသူသည် သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ မဟာဘူတ ငါးပါးကို တူညီစွာ ထားရှိတော်မူ၏။ သို့သော် အချိုးအစားကို မညီမညာ စီမံထားသဖြင့် တချို့တွင် ဘူတတစ်ပါး ပိုမိုထင်ရှား၍ တချို့တွင် နည်းပါးနေသည်။ ထိုသိမ်မွေ့သော မညီမညာမှုကို သာမန် ဇီဝသည် မမြင်နိုင်»။
Verse 9
शब्द: श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । वायो: स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक् चैव त्रितयं स्मृतम्
ဘိဿမက ဆိုသည်– «အသံ၊ နားအင်္ဂါ၊ နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အပေါက်အဖွင့်များ—ဤသုံးပါးသည် အာကာသ (ākāśa) မှ ပေါ်ပေါက်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ လေ (vāyu) မှာမူ သုံးပါးရှိသည်—ထိတွေ့မှု၊ လှုပ်ရှားမှု/လုပ်ဆောင်မှု၊ နှင့် အရေပြား (ထိတွေ့အင်္ဂါ) ဟူ၍»။
Verse 10
रूप॑ चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते । रस: क्लेदश्न जिह्दा च त्रयो जलगुणा: स्मृता:
ဘိဿမက ရှင်းလင်းသည်– «ရုပ်ပုံ/အရောင် (မြင်နိုင်သောပုံသဏ္ဌာန်)၊ မျက်စိ၊ နှင့် အစာချေမှု (ချက်ပြုတ်၍ စုပ်ယူခြင်း) —ဤသုံးပါးသည် မီး (tejas) ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့အတူ ရေ၏ လုပ်ဆောင်ချက် သုံးပါးမှာ အရသာ၊ လျှာ၊ နှင့် စိုစွတ်မှု (စိမ့်ဝင်စိုထိုင်းခြင်း) ဖြစ်သည်»။
Verse 11
घ्रेयं प्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रय: । महाभूतानि पज्चैव षष्ठं च मन उच्यते
ဘိဿမက ဆိုသည်– «အနံ့၊ အသက်ရှူသက် (prāṇa)၊ နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ—ဤသုံးပါးသည် မြေ၏ ဂုဏ်/အကျိုးသက်ရောက်မှုဟု ဖော်ပြကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဤကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ မဟာဘူတ ငါးပါးရှိပြီး ဆဋ္ဌမအဖြစ် စိတ် (manas) ကို ဆိုကြသည်»။
Verse 12
इन्द्रियाणि मनश्लैव विज्ञानान्यस्थ भारत । सप्तमी बुद्धिरित्याहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတ၊ အာရုံခံအင်္ဂါများ (အိန္ဒြိယ)၊ စိတ် (မနတ်) နှင့် သိမြင်မှုအမျိုးအစားများ (ဝိညာဏ) ကို စုစုပေါင်း ရှစ်ပါးဟု ရေတွက်ကြသည်။ ထိုတွင် ပုဒ္ဓိ—ခွဲခြားဆုံးဖြတ်သော ဉာဏ်—ကို ခုနစ်ပါးမြောက်ဟု ဆိုကြပြီး၊ က္ෂೇತ್ರဇ္ဉ—ကွင်းပြင်ကို သိသူ (သက်သေတည်သော အတ္တ)—ကို ထပ်မံ ရှစ်ပါးမြောက်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 13
भरतनन्दन! श्रोत्र आदि पाँच इन्द्रियाँ और मन--ये जीवात्माको विषयोंका ज्ञान करानेवाले हैं। शरीरमें इन छः के अतिरिक्त सातवीं बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्ञ है ।।
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတမျိုးဆက်၊ နားမှစသော အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါးနှင့် စိတ် (မနတ်) တို့သည် သက်ရှိအတ္တ (ဇီဝာတ္မ) ကို အရာဝတ္ထုများကို သိစေသော ကိရိယာများဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ဤခြောက်ပါးအပြင် ခုနစ်ပါးမြောက်အဖြစ် ပုဒ္ဓိ (ဆုံးဖြတ်ဉာဏ်) ရှိပြီး၊ ရှစ်ပါးမြောက်အဖြစ် က္ෂೇತ್ರဇ္ဉ (အတ္တ) ရှိသည်။ မျက်စိသည် မြင်ခြင်းအတွက် ဖြစ်၏; စိတ်သည် သံသယနှင့် ရွေးချယ်မှုများကို ထူထောင်၏; ပုဒ္ဓိသည် အဆုံးအဖြတ်ကို ချမှတ်၏; က္ෂೇತ್ರဇ္ဉ သည် သက်သေကဲ့သို့ တည်နေ၏»။
Verse 14
ऊर्ध्व पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्व॑ च पश्यति । एतेन सर्वमेवेदं विद्धयभिव्याप्तमन्तरम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ခြေဖဝါးမှ အထက်သို့ တက်သည့်အထိ ကိုယ်ခန္ဓာဟူသမျှကို သက်သေဖြစ်သော အသိစိတ်သည် အပေါ်အောက် အရပ်ရပ်မှ မြင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤကိုယ်ခန္ဓာဟူသော ကွင်းပြင်သည် ထိုအတွင်းသက်သေက အတွင်းအပြင် အနှံ့အပြား ပြည့်နှက်နေသည်ဟု ကောင်းစွာ သိလော့»။
Verse 15
पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नश: । तमो रजश्न सत्त्वं च तेडपि भावास्तदाश्रिता:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဤလောက၌ လူတို့သည် မိမိ၏ အာရုံခံအင်္ဂါများ (နှင့် အတွင်းပိုင်းအင်္ဂါများဖြစ်သော စိတ်၊ ပုဒ္ဓိ) ကို အပြည့်အဝ သိနားလည်ကာ စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရမည်။ အကြောင်းမူကား သတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ—ဂုဏ်သုံးပါးသည် ထိုကိရိယာများကို အားကိုး၍ လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်ကြသဖြင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 16
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् । समवेक्ष्य शनैश्वैव लभते शममुत्तमम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မိမိ၏ ခွဲခြားသိမြင်ဉာဏ် (ပုဒ္ဓိ) အားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ လာခြင်းသွားခြင်း—ပြန်လည်မွေးဖွားလှည့်လည်သည့် လမ်းကြောင်းများ—ကို နားလည်ပြီး၊ ထိုအရာကို တဖြည်းဖြည်း တည်ငြိမ်စွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်သူသည် အမြင့်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိ၏»။
Verse 17
गुणैनेनीयते बुद्धिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्पपि । मन:षष्ठानि सर्वाणि तदभावे कुतो गुणा:
ဘိဿမက ဆို၏— ဉာဏ် (buddhi) သည် ဂုဏ် (guṇa) တို့ကြောင့် ဦးဆောင်ခံရ၏။ အာရုံခံအင်္ဂါတို့လည်း ဉာဏ်ကိုလိုက်နာကြပြီး စိတ် (manas) သည် ဆဋ္ဌမအဖြစ် ပါဝင်၏။ ထိုအုပ်ချုပ်သည့် သဘောတရား မရှိလျှင် ဂုဏ်တို့သည် ဘယ်ကနေ ပေါ်ထွန်းနိုင်မည်နည်း။
Verse 18
तम आदि गुण बुद्धिको बारंबार विषयोंकी ओर ले जाते हैं; तथा बुद्धिके साथ-साथ मनसहित पाँचों इन्द्रियोंकोी और उनकी समस्त वृत्तियोंको भी ले जाते हैं। उस बुद्धिके अभावमें गुण कैसे रह सकते हैं? ।।
ဘိဿမက ဆို၏— ထို့ကြောင့် ဤလောကတစ်ခုလုံး၊ မလှုပ်မရှားသောအရာနှင့် လှုပ်ရှားသောအရာ အားလုံးသည် “ထိုအရာ” တစ်ပါးတည်း၏ ပေါ်ထွန်းမှုသာ ဖြစ်၏။ ထိုအရာထဲသို့ ပြန်လည်လျောကွယ်သွားပြီး ထိုအရာမှပင် ပြန်လည်ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် အရာအားလုံးသည် အောက်ခံမူလသဘောတရားကို မှီခိုကြောင်း ပြရန် ဤသို့ညွှန်ပြထားသည်။
Verse 19
यह चराचर जगत् बुद्धिके उदय होनेपर ही उत्पन्न होता है और उसके लयके साथ ही लीन हो जाता है; इसलिये यह सारा प्रपंच बुद्धिमय ही है; अतएव श्रुतिने सबकी बुद्धिरूपताका ही निर्देश किया है ।।
ဘိဿမက ဆို၏— ဤလှုပ်ရှားမလှုပ်ရှားသော လောကသည် ဉာဏ် (buddhi) ထွန်းကားလာသည့်အခါမှသာ ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ ဉာဏ်၏ လျောကွယ်ခြင်းနှင့်အတူ ပျောက်ကွယ်သွား၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာအားလုံးသည် ဉာဏ်မယ (buddhimaya) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရမည်; ထို့အတွက်ကြောင့်ပင် သြတိ (śruti) သည် အရာအားလုံး၏ ဉာဏ်ရုပ်သဘောကို ညွှန်ပြထားသည်။ ဉာဏ်က မြင်သည့်အရာကို “မျက်စိ” ဟု ခေါ်၍၊ ကြားသည့်အရာကို “နား” ဟု ခေါ်၏။ ထို့အတူ အနံ့ခံသည့်အရာကို “ပရာဏ” (prāṇa) ဟု ဆိုကြပြီး၊ လျှာဖြင့် အရသာကို သိ၏။ ထို့ကြောင့် အာရုံခံအင်္ဂါဟု ခေါ်သောအရာတို့သည် သီးခြားအင်အားမဟုတ်ဘဲ၊ အတွင်းဉာဏ်က လောကကို သိမြင်ရာတွင် အသုံးပြုသော လုပ်ဆောင်ချက်များ၏ အမည်များသာ ဖြစ်သည်။
Verse 20
त्वचा स्पर्शयते स्पर्श बुद्धिर्विक्रियतेड्सकृत् । येन प्रार्थयते किज्चित् तदा भवति तनमन:
ဘိဿမက ဆို၏— အရေပြားအားဖြင့် ဉာဏ်သည် ထိတွေ့မှုကို သိမြင်၏၊ ထို့ကြောင့် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြောင်းလဲမှုများကို ခံယူရ၏။ ဉာဏ်က မည်သည့်ကိရိယာဖြင့် မည်သည့်အရာကိုမဆို ခံစားလိုသနည်းဆိုသော် ထိုအခါ စိတ် (manas) သည် ထိုအရာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ယူဆောင်လာ၏။
Verse 21
अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा । इन्द्रियाणीति यान्याहुस्तान्यदृश्योडधितिष्ठति
ဘိဿမက ဆို၏— ဉာဏ်၏ အခြေခံတည်ရာ ငါးပါးသည် မိမိမိမိ၏ အာရုံအရာဝတ္ထုသို့ သီးခြားသီးခြား ဦးတည်နေကြ၏။ ထိုအခြေခံတည်ရာတို့ကိုပင် အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါးဟု ခေါ်ကြသည်။ မမြင်နိုင်သော အတ္တ/ဇီဝ (jīva/ātman) သည် ထိုအားလုံး၏ အတွင်းပိုင်း အုပ်ချုပ်သူ၊ လှုံ့ဆော်သူ ဖြစ်၏။
Verse 22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ဉာဏ် (buddhi) သည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော ပုရုရှ (အသက်ရှိသူ) အတွင်း၌ တည်နေသော်လည်း အတွေ့အကြုံ၏ အခြေအနေ သုံးမျိုးအကြား လှုပ်ရှားသွားလာသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ကျေနပ်မှုကို ရရှိပြီး၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်းနှင့် ငိုကြွေးခြင်းသို့ ကျရောက်သည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ တုံ့ပြန်မှုများသည် အခြေအနေများအလိုက် ပြောင်းလဲလှုပ်ရှားနေပြီး၊ တည်ငြိမ်မှုကိုတော့ ပြောင်းလဲနေသော စိတ်ခံစားမှုများကို မမှီခိုဘဲ ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် ရှာဖွေရမည်။
Verse 23
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ထို့ကြောင့် လူ၏စိတ်အတွင်း၌ ၎င်းသည် သဘောထား သုံးမျိုးအဖြစ် တည်နေသည်။ သို့သော် ထိုသဘောထားပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်လာသော ဉာဏ် (buddhi) သည် နက်ရှိုင်းသော သမာဓိအခြေအနေသို့ ဝင်ရောက်သောအခါ ပျော်ရွှင်မှု၊ ဒုက္ခ၊ မောဟ—ဤသုံးပါးကို ကျော်လွန်သွားသည်။ ၎င်းသည် မြစ်တို့၏ အရှင်ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ပင်– မြင့်မားသော လှိုင်းတံပိုးများနှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ တခါတရံ မိမိ၏ ကျယ်ဝန်းသော ကမ်းရိုးတန်းကိုပင် ကျော်လွန်၍ တက်လှမ်းသွားတတ်သည်။
Verse 24
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– စိတ်အခြေအနေများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သဘာဝရှိသည့် ဤဉာဏ် (buddhi) သည် သို့ရာတွင် ထိုသုံးပါးသော အခြေအနေများကို ကျော်လွန်နိုင်သည်။ မြစ်တို့၏ အရှင်၊ ထောက်တိုင်ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာသည် လှိုင်းတံပိုးများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း တခါတရံ မိမိ၏ ကြီးမားသော ကမ်းရိုးတန်းကို ကျော်လွန်သကဲ့သို့၊ နက်ရှိုင်းသော သမာဓိ၌ စိတ်မှပေါက်ဖွားသော ဉာဏ်သည်လည်း ပျော်ရွှင်မှု၊ ဒုက္ခနှင့် မောဟကို ကျော်တက်သွားသည်။
Verse 25
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အကြမ်းဖျဉ်းသော စိတ်ခံစားမှုအခြေအနေများကို ကျော်လွန်ပြီးနောက်တောင်၊ ထိုအခြေအနေများထဲသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သော ဉာဏ်သည် စိတ်အတွင်း၌ သဘောထားအဖြစ် နူးညံ့စွာ တည်နေဆဲဖြစ်သည်။ ထို့နောက် သမာဓိမှ ထလာချိန်တွင် ရဇတ် (rajas) ဟူသော လှုပ်ရှားစေသော အင်အားသည် စတင်လည်ပတ်လာပြီး ထိုစိတ်သဘောထားကိုပင် လိုက်နာသွားသည်—မထိန်းချုပ်နိုင်သေးလျှင် လျှို့ဝှက်အကျင့်အထင် (saṃskāra) များ ပြန်လည်ထကြွလာနိုင်ကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 26
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा । ततः सत्त्वं तमोभाव: प्रीतियोगात् प्रवर्तते
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ဉာဏ်သည် ရဇတ် (rajas) နှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ အာရုံခံအင်္ဂါအားလုံးကို အပြင်ဘက်သို့ လှုပ်ရှားစေသည်။ အရာဝတ္ထုများနှင့် ထိတွေ့မှုကြောင့် နှစ်သက်စွဲလမ်းမှု ပေါ်ထွက်လာပြီး စတ္တဝ (sattva) သည် ပျော်ရွှင်မှုအဖြစ် ထင်ရှားလာသည်။ ထို့နောက် လူ၏ အပြစ်အနာအဆာများ—စွဲကပ်ခြင်း၊ မောဟမိခြင်း စသည်တို့ကြောင့်—တမတ် (tamas) သဘောအခြေအနေ၊ မိုက်မဲမှုနှင့် ဖုံးကွယ်မှုဖြင့် အမှတ်အသားပြုသော အခြေအနေက အလွန်အကျွံ လွှမ်းမိုးလာသည်။
Verse 27
प्रीति: सत्त्वं रज: शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रय: । ये ये च भावा लोके5स्मिन् सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ချစ်ခင်နှစ်သက်မှု (ပရီတိ) သည် သတ္တဝ (sattva) ၏သဘော; ဝမ်းနည်းခြင်း (ရှောက) သည် ရဇ (rajas) ၏သဘော; မောဟ၊ မှောင်မိုက်ဝေဝါးခြင်း (moha) သည် တမ (tamas) ၏သဘော—ဤသုံးပါးတည်း။ ဤလောက၌ ပေါ်ပေါက်လာသော စိတ်အခြေအနေ အမျိုးမျိုးတို့သည်လည်း ဤသုံးပါးအတွင်း၌ပင် ပါဝင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် အာရုံခံစားမှုတို့ကို အဆုံးစွန်သော အမှန်တရားဟု မယူဆဘဲ ဂုဏ (guṇa) များ၏ လှုပ်ရှားမှုဟု သိမြင်ကာ သတ္တဝ၏ ကြည်လင်မှုကို ပျိုးထောင်၍ ဓမ္မ (dharma) နှင့်ကိုက်ညီစွာ နေထိုင်ရမည်။
Verse 28
इति बुद्धिगति: सर्वा व्याख्याता तव भारत | इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– “ဤသို့ဖြင့်၊ အို ဘာရတ၊ ဉာဏ် (buddhi) ၏ လမ်းကြောင်းနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံ အလုံးစုံကို သင့်အား ရှင်းလင်းပြောပြပြီးပြီ။ ယခုမှစ၍ အမှန်တကယ် ပညာရှိသူသည် အာရုံခံအင်္ဂါ (indriya) အားလုံးကို အနိုင်ယူ၍ ထိန်းချုပ်ရမည်။”
Verse 29
भारत! इस प्रकार मैंने तुम्हारे समक्ष बुद्धिकी सम्पूर्ण गतिका विशद विवेचन किया है। बुद्धिमान पुरुषको चाहिये कि वह अपनी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको काबूमें रखे ।।
အို ဘာရတ၊ ဤသို့ဖြင့် ဉာဏ် (buddhi) ၏ လမ်းကြောင်းနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံ အလုံးစုံကို သင့်ရှေ့၌ ငါ ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြပြီးပြီ။ ပညာရှိသူသည် အာရုံခံအင်္ဂါအားလုံးကို ထိန်းချုပ်ထားသင့်သည်။ အကြောင်းမူကား သတ္တဝ (sattva)၊ ရဇ (rajas)၊ တမ (tamas) တို့သည် သတ္တဝါတို့၌ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေသော ဂုဏ်သဘောများဖြစ်ပြီး ထို့အတိုင်း သတ္တဝါအားလုံး၌ ခံစားမှုနှင့် နာကျင်မှုတို့၏ သုံးမျိုးသော အတွေ့အကြုံကို တွေ့မြင်ရသည်။
Verse 30
सुखस्पर्श: सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुण: । तमोगुणेन संयुक्ती भवतो5व्यावहारिकौ
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– သတ္တဝဂုဏ် (sattva) သည် ပျော်ရွှင်မှု၏ ထိတွေ့ခံစားချက်ကို ဖြစ်စေသည်; ရဇဂုဏ် (rajas) သည် ဝမ်းနည်းဒုက္ခ၏ ထိတွေ့ခံစားချက်ကို ဖြစ်စေသည်။ သို့သော် ဤနှစ်ပါးသည် တမ (tamas)—မောဟနှင့် မှောင်မိုက်ခြင်း—နှင့် ပေါင်းစည်းသွားသောအခါ လက်တွေ့အပြုအမူအတွက် လမ်းညွှန်မဖြစ်နိုင်တော့ပေ၊ အကြောင်းမူကား စိတ်သည် ကြည်လင်မှုနှင့် မှန်ကန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ဆုံးရှုံးသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ဂုဏ်များက အတွေ့အကြုံကို မည်သို့ပုံဖော်သနည်းကို သိမြင်ကာ ခွဲခြားပညာဖြင့် တမ၏ အလွဲသွားစေမှု မိမိ၏ ကောင်းကျိုးနှင့် တာဝန် (dharma) ကို မဖျက်ဆီးစေရန် ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
Verse 31
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्ते काये मनसि वा भवेत् | वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत् तथा,जब शरीर या मनमें किसी प्रकारसे भी प्रसन्नताका भाव हो, तब यह कहना चाहिये कि सात्विक भावका उदय हुआ है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ကိုယ်ခန္ဓာ၌ဖြစ်စေ စိတ်၌ဖြစ်စေ၊ ချစ်ခင်မှုနှင့် ကျေနပ်တည်ငြိမ်မှုတို့နှင့် တွဲဖက်၍ ပျော်ရွှင်ကြည်နူးမှု တစ်စုံတစ်ရာ ပေါ်ပေါက်လာသည့်နေရာတိုင်း၌၊ ထိုအခြေအနေကို သတ္တဝ (sattva)—ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော ကောင်းမွန်သဘော—၏ ပေါ်ထွန်းမှုဟု သိမှတ်၍ ထိုသို့ပင် ကြေညာရမည်။
Verse 32
अथ यद् दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मन: । प्रवृत्त रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– စိတ်အတွင်း၌ ဒုက္ခနှင့်ပေါင်းစည်း၍ အတွင်းစိတ်မနှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေသော အခြေအနေတစ်ရပ် ပေါ်လာသော်၊ ထိုအရာကို «ရဇသ» (စိတ်လှုပ်ရှားမှုနှင့် လောဘတဏှာကို မောင်းနှင်သော ဂုဏ်) ပေါ်ထွန်းလာခြင်းဟုသာ သိမှတ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဒုက္ခကို ကြုံတွေ့သော် စိတ်ကို စိုးရိမ်ပူပန်၍ အတွေးအခေါ်ဖြင့် မလှုပ်ရှားစေသင့်၊ စိုးရိမ်ခြင်းသည် ဒုက္ခကိုသာ ပိုမိုကြီးထွားစေသည်။
Verse 33
अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् | अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– စိတ်အတွင်း၌ မောဟနှင့်ပေါင်းစည်းသော အခြေအနေတစ်ရပ် ပေါ်လာ၍ အရာဝတ္ထု၏ အကြောင်းအရာ မရှင်းလင်း၊ အကြောင်းပြချက်ဖြင့် မရောက်နိုင်၊ မည်သို့မျှ မသိမြင်နိုင်သော်၊ ထိုအရာကို «တမသ» (အမှောင်နှင့် အင်နာရှား၏ ဂုဏ်) တိုးပွားလာခြင်းဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 34
प्रहर्ष: प्रीतिरानन्द: सुखं संशान्तचित्तता । कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते साक््चिका गुणा:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်မဆို စိတ်အတွင်း၌ အလွန်အမင်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း၊ ပျော်ရွှင်မြူးတူးခြင်း၊ သုခနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှု ပေါ်ထွန်းလာသော်၊ ထိုအရာတို့ကို «သတ္တဝ» (sāttvika) ဂုဏ်များဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 35
अतुष्टि: परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा | लिज्रानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभि:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အကြောင်းရှိ၍ဖြစ်စေ၊ အကြောင်းမထင်ရှားဘဲဖြစ်စေ မကျေနပ်မှု၊ စိတ်ပူပန်နာကျင်မှု၊ ဝမ်းနည်းခြင်း၊ လောဘနှင့် သည်းမခံနိုင်မှုတို့ ပေါ်လွင်လာသော်၊ ထိုအရာတို့ကို «ရဇသ» (စိတ်လှုပ်ရှားစေသော ဂုဏ်) ၏ လက္ခဏာများဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 36
अवमानस्तथा मोह: प्रमाद: स्वप्रतन्द्रिता । कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणा:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ထိုနည်းတူပင် အရှက်ခွဲခြင်းနှင့် အနှိမ့်ချခံရခြင်း၊ မောဟ၊ မသတိမထားခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်၏ အိပ်ငိုက်ထိုင်းမှိုင်းမှုတို့ကဲ့သို့ အပြစ်အနာအဆာများသည် မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ လူတစ်ယောက်ကို ဝိုင်းရံလာသော်၊ ထိုအရာတို့ကို «တမသ» (အမှောင်နှင့် တားဆီးပိတ်ဆို့သော ဂုဏ်) ၏ မျိုးစုံသော ပုံရိပ်များဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 37
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् । मन: सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ စိတ်သည် မတည်ငြိမ်၍ အဝေးသို့ပြေးလွှားကာ အရာဝတ္ထုများစွာသို့ လှည့်လည်သွားတတ်ပြီး လိုချင်တပ်မက်မှုနှင့် သံသယများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း ထိုစိတ်ကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းချုပ်၍ ကောင်းစွာ အုပ်ချုပ်နိုင်သူသည် ယခုဘဝ၌လည်း ချမ်းသာပြီး သေပြီးနောက် လောကအခြား၌လည်း ချမ်းသာရ၏။
Verse 38
सत्त्वक्षेत्रज््योरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयो: । सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ စတ္တဝ (စိတ်သဘော) နှင့် က္ရှေတရဇ္ဉ (ကွင်း၏သိသူ) တို့အကြားရှိ အလွန်သိမ်မွေ့သော ခြားနားချက်ကို သေချာစွာ ကြည့်လော့။ နှစ်ပါးလုံး သိမ်မွေ့သော သဘောတရားများဖြစ်သော်လည်း ကွာခြားချက်ကြီးမားသည်။ တစ်ပါးသည် ဂုဏ်များစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေသော်လည်း တစ်ပါးတည်းသော အတ္တမန် (Self) သည် ဂုဏ်များကို မဖန်တီးဘဲ ထိုဖန်တီးမှုမှ ကင်းကွာနေ၏။
Verse 39
मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तो यथा सदा । अन्योन्यमेतौ ख्यातां च सम्प्रयोगस्तथा तयो:
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ခြင်ငယ်တစ်ကောင်နှင့် ဥဒုမ္ဗရ (cluster-fig) သီးတို့သည် အမြဲတမ်း နီးကပ်စွာ တွဲဖက်နေသော်လည်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားကြောင်း သိကြသကဲ့သို့၊ ဉာဏ် (buddhi) နှင့် အတ္တမန် (ātman) တို့၏ ဆက်နွယ်မှုကိုလည်း ထိုနည်းတူ နားလည်ရမည်။ အတူတကွ တွဲဖက်နေသော်လည်း ကွဲပြားကြ၏။
Verse 40
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ
ဘီရှ္မက ရှင်းပြသည်။ နှစ်ပါးသည် သဘာဝအရ ကွဲပြားသော်လည်း အမြဲတမ်း ပေါင်းစည်းလျက်ရှိသည်။ ငါးနှင့် ရေသည် အရာဝတ္ထုအဖြစ် ကွဲပြားသော်လည်း အတွေ့အကြုံရှိသည့် ဘဝအတွင်း မခွဲမခွာ ဆက်စပ်နေသကဲ့သို့၊ အတ္တမန် (ātman) နှင့် အတွင်းကိရိယာဖြစ်သော ဉာဏ် (buddhi) တို့လည်း အနှစ်သာရအရ ကွဲပြားသော်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာရှိသည့် အတွေ့အကြုံတွင် အတူတကွ လုပ်ဆောင်နေကြသည်။
Verse 41
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेत्ति सर्वश: । परिद्रष्टा गुणानां तु संसृष्टान्मन्यते तथा
ဘီရှ္မက ပြောသည်။ ဂုဏ်များသည် အတ္တမန်ကို မသိနိုင်ကြ။ သို့သော် အတ္တမန်သည် ဂုဏ်များကို အစုံအလင် သိ၏။ အတ္တမန်သည် ဂုဏ်များ၏ သက်သေဖြစ်၍ ထို့ကြောင့် ဂုဏ်များနှင့် လုံးဝ ကွဲကွာနေသော်လည်း၊ မိမိကိုယ်ကို ထိုဂုဏ်များနှင့် ရောနှောကပ်ငြိနေသည်ဟု ထင်မှတ်လာတတ်၏။
Verse 42
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အမြင့်ဆုံး အတ္တမန်သည် ကိုယ်တိုင်က လှုပ်ရှားမှုမရှိ၊ ကိရိယာများကဲ့သို့ သိမြင်သူမဟုတ်သော်လည်း စိတ်နှင့် ဗုဒ္ဓိတို့အပါအဝင် အင်္ဒြိယတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသော ခုနစ်ပါးသော ယန္တရားအားဖြင့် အင်္ဒြိယတို့ကို မီးအိမ်ကဲ့သို့ အလင်းပေးစေသည်။ အိုးအတွင်း ထားသော မီးအိမ်သည် အိုး၏ အပေါက်များမှ အလင်းကို ဖြန့်၍ အရာဝတ္ထုတို့ကို သိမြင်စေသကဲ့သို့၊ ပရမာတ္မန်သည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း တည်ရှိကာ မူလအားဖြင့် မလှုပ်ရှား မသိမြင်သော အင်္ဒြိယ၊ စိတ်၊ ဗုဒ္ဓိတို့အားဖြင့် အရာအားလုံးကို အတွေ့အကြုံယူ၍ သိမြင်စေသည်။
Verse 43
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အတွင်းကိရိယာဖြစ်သော စတ္တဝ/ဗုဒ္ဓိက ဂုဏ်တို့၏ အမျိုးအစားများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများကို ဖန်တီးပေးပြီး၊ က్షೇತ್ರज्ञ (ကိုယ်တိုင်အတ္တ) သည် သက်သေတော်အဖြစ် သန့်ရှင်းသော အသိဖြင့်သာ ကြည့်ရှုနေသည်။ သက်သေဖြစ်သော အတ္တနှင့် ဂုဏ်ကို သယ်ဆောင်သော စိတ်-ဗုဒ္ဓိတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုသည် တည်မြဲ၍ အစမရှိသောအရာဖြစ်သည်။ ထိုပေါင်းစည်းမှုမှပင် လုပ်ဆောင်သူဟူသော အတွေ့အကြုံနှင့် ကမ္မဖလ၏ ခံစားမှု ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း အတ္တသည် သီးခြားမြင်သူအဖြစ် မကပ်မငြိမ်းတည်နေသည်။
Verse 44
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्षन | सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान् वै कदाचन
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အတွင်းဖြစ်တည်မှု (စတ္တဝ) အတွက် ပြင်ပအထောက်အပံ့ မရှိသကဲ့သို့၊ က्षेत्रज्ञ အတွက်လည်း အခြားခိုလှုံရာ မရှိ။ စိတ်သည် စတ္တဝ၏ အခြေအနေများကို ဖန်တီး၍ ပုံဖော်ထုတ်လွှင့်သော်လည်း ဂုဏ်တို့နှင့် တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ခြင်း မရှိချေ။ ဤသင်ခန်းစာသည် အတွင်းပိုင်းကိုယ်တိုင်အားကိုးမှုကို ထောက်ပြသည်—လွတ်မြောက်မှုသည် ပြင်ပအရာများကို ဆုပ်ကိုင်ခြင်းဖြင့် မရ၊ စိတ်၏ တည်ဆောက်ချက်များနှင့် ဂုဏ်တို့၏ ကစားပွဲမှ သက်သေ-အတ္တကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းဖြင့်သာ ရသည်။
Verse 45
रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यड्नियच्छति । तदा प्रकाशते<स्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—လူတစ်ဦးသည် စိတ်ဖြင့် အင်္ဒြိယတို့၏ ရောင်ခြည် (အာရုံပြေးလွှားမှု) ကို မှန်ကန်စွာ ထိန်းချုပ်နိုင်သောအခါ၊ သူ၏ အတွင်းရှိ အတ္တသည် အိုးအတွင်း တည်ငြိမ်စွာ လောင်ကျွမ်းနေသော မီးအိမ်ကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာ တောက်ပလာသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် အတွင်းစည်းကမ်းကို အလေးပေးသည်—သီလတရား၏ အုပ်ချုပ်မှုသည် စိတ်ကို မှန်ကန်စွာ ဦးဆောင်၍ အင်္ဒြိယတို့ကို ထိန်းခြင်းမှ စတင်ပြီး၊ ထိုထိန်းချုပ်မှုမှပင် ပြင်ပပြသမှုမဟုတ်သော ကိုယ်တွင်းအလင်းရောင် ပေါ်ထွန်းလာသည်။
Verse 46
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनि: । सर्वभूतात्मभूस्तस्मात् स गच्छेदुत्तमां गतिम्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—လောကီဆန်သော သဘာဝတရားလိုက် လုပ်ရပ်များကို စွန့်လွှတ်၍ အတ္တ၌သာ အမြဲပျော်မွေ့နေသော စဉ်းစားတတ်သည့် မုနိသည် သတ္တဝါအားလုံး၏ အတ္တဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး ထို့ကြောင့် အမြင့်ဆုံးသော ဂတိကို ရောက်သည်။ ဤ၏ အဓိပ္ပါယ်မှာ လွတ်မြောက်မှုသည် အလိုအလျောက် လောကီကြိုးစားမှုများမှ မဟုတ်ဘဲ၊ အတွင်းပိုင်း စွန့်လွှတ်မှု၊ အတ္တ၌ တည်မြဲစွာ နေထိုင်မှု၊ နှင့် ကိုယ်ကျိုးစိတ်ကို ပျော်ဝင်စေသော သတ္တဝါအားလုံးနှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းမှ ရသည်။
Verse 47
यथा वारिचर: पक्षी सलिलेन न लिप्यते । एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते,जैसे जलचर पक्षी जलसे लिप्त नहीं होता, उसी प्रकार विशुद्धबुद्धि ज्ञानी पुरुष निर्लिप्त रहकर ही सम्पूर्ण भूतोंमें विचरता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ရေထဲတွင်နေထိုင်သောငှက်သည် ရေထဲကူးလျှောက်သော်လည်း ရေကြောင့် မလိမ်းမကပ်၊ မလေးမနက်သကဲ့သို့ပင်၊ ဉာဏ်ပညာ ပြည့်စုံပြီးသူသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့အကြား လှုပ်ရှားနေသော်လည်း အတွင်းစိတ်က မကပ်မငြိ၊ လောက၌ လုပ်ဆောင်သော်လည်း မညစ်မလူးဘဲ နေတတ်၏။
Verse 48
एवं स्वभावमेवैतत् स्वबुद्धया विहरेन्नर: । अशोचचन्नप्रहृष्यंश्व समो विगतमत्सर:
ဤသို့ပင် ဤသည်မှာ သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်၏။ လူသည် မိမိဉာဏ်ဖြင့် ထိုအတ္တတတ္တဝကို မကပ်မငြိ၊ သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်သဘောဟု သေချာသိကာ၊ ဝမ်းနည်းခြင်းမရှိ၊ အလွန်အမင်း ဝမ်းမြောက်ခြင်းမရှိ၊ မနာလိုမရှိဘဲ၊ အရာရာ၌ တန်းတူသော စိတ်ထားဖြင့် လောက၌ လှုပ်ရှားနေထိုင်သင့်၏။
Verse 49
स्वभावयुकत्या युक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्य था सूत्र विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणा:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—မိမိ၏ သဘာဝနှင့် အင်အားအလိုက် တည်နေသော အတ္တသည် ဂုဏ်များ (ဂုဏ) ကို အစဉ်မပြတ် ဖန်တီးထုတ်လွှတ်၏။ ပင့်ကူသည် မိမိအဖြစ်အပျက်ကို မပြောင်းလဲဘဲ မိမိထံမှ ချည်မျှင်ကို ထုတ်ကာ ကွန်ယက်ကို ရက်သကဲ့သို့ပင်၊ ဂုဏတို့ကိုလည်း ချည်မျှင်ကဲ့သို့ အတ္တမှ ထွက်ပေါ်လာသည်ဟု သိမြင်ရမည်—အတ္တကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိုအတ္တပေါ် မူတည်နေ၏။
Verse 50
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिनोपलभ्यते । प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति
ဘီရှ္မက ရှင်းပြသည်—အတ္တကို တိုက်ရိုက်သိမြင်ပြီးနောက် ဂုဏများ ပျက်စီးသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း အပြည့်အဝ မဆုံးရှုံးသွားကြောင်း၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့၏ အပြည့်အဝ ရပ်စဲမှုကို တိုက်ရိုက် မမြင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တိုက်ရိုက်မမြင်ရသော အရာကို အနုမာန (အကြောင်းအရာမှ ဆင်ခြင်သတ်မှတ်ခြင်း) ဖြင့်သာ သက်သေပြရသည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရှင်အချို့က ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ကြပြီး၊ အခြားသူတို့က ဂုဏများ အပြည့်အဝ ရပ်စဲသွားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ မတူညီသော အမြင်နှစ်ဖက်ကို ကောင်းစွာ စိစစ်၍ မှန်ကန်သော နားလည်မှုအတိုင်း ဆုံးဖြတ်သင့်သည်။
Verse 51
एवमेके< ध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे | उभयं सम्प्रधार्यतद् व्यवस्येत यथामति
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ထို့ကြောင့် အချို့သော တွေးခေါ်သူတို့က “ရပ်စဲခြင်း” (nivṛtti) ဟု ဆုံးဖြတ်ကြပြီး၊ အခြားသူတို့က မတူညီသော အမြင်ကို ထိန်းထားကြသည်။ နှစ်ဖက်လုံးကို သေချာချိန်ဆ၍ မိမိ၏ ခွဲခြားသိမြင်မှုအတိုင်း အမှန်တရားကို ဆုံးဖြတ်သင့်သည်။
Verse 52
इतीमं॑ हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् । विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशय:
ထို့ကြောင့် စိတ်က ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးထားသော ခွဲခြားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် နှလုံး၏ ချည်ကပ်တင်းကျပ်သော အဖုအထုပ်ကို ဖြေချရမည်။ ထိုအဖုကို ဖြေချပြီးလျှင် ပညာရှိသည် သက်သာချမ်းမြေ့စွာ နေရမည်; သံသယကို ဖြတ်တောက်ပြီးသောအခါ သူသည် မဝမ်းနည်းတော့။
Verse 53
मलिनाः: प्राप्तुयु: शुद्धि यथा पूर्णा नदीं नरा: । अवगाहा सुविद्धांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा
ဘိဿမက ပြောသည်– ကိုယ်ခန္ဓာညစ်ပတ်သော လူတို့သည် ရေပြည့်မြစ်၌ ရေချိုးလျှင် သန့်ရှင်းလာသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ဤပညာ၏ မြစ်ထဲသို့ ကိုယ်ကို နှစ်မြှုပ်လျှင် စိတ်ညစ်ပတ်သူတို့ပင် သန့်စင်ကာ မှန်ကန်သော သိမြင်မှုကို ရရှိကြသည်ဟု နားလည်လော့။
Verse 54
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा । न तु तप्यति तत्त्वज्ञ: फले ज्ञाते तरत्युत
ဘိဿမက ပြောသည်– «မြစ်ကြီးတစ်စင်း၏ ဖြတ်ကူးရာနေရာကို သိရုံသာဖြင့် လူတစ်ယောက်သည် ပြီးမြောက်သွားသည်မဟုတ်။ လှေ သို့မဟုတ် အခြားနည်းလမ်းဖြင့် တစ်ဖက်ကမ်းသို့ အမှန်တကယ် မရောက်သေးသရွေ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကြောင့် ပူလောင်နေဆဲဖြစ်သည်။ သို့သော် တတ္တဝါဒကို သိမြင်သူသည် ပညာတရားတစ်ခုတည်းဖြင့် သံသရာ၏ သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်သည်; သူသည် မပူလောင်တော့၊ အကြောင်းမူကား ထိုပညာတရားသည် ကိုယ်တိုင်ပင် တံတားဖြစ်သောကြောင့်»။
Verse 55
एवं ये विदुराध्यात्मं केवल ज्ञानमुत्तमम्,जो मनुष्य बुद्धिसे जीवोंके इस आवागमनपर शनै:-शनै: विचार करके उस विशुद्ध एवं उत्तम आध्यात्मिक ज्ञानको प्राप्त कर लेता है, वह परम शान्ति पाता है
ဘိဿမက ပြောသည်– အတွင်းအတ္တကို အမှန်တကယ် နားလည်သူတို့သည်—သန့်ရှင်း၍ အလွန်မြင့်မားသော ပညာတရားကို—ဉာဏ်ဖြင့် အသက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ သံသရာအတွင်း လာခြင်းသွားခြင်းကို တဖြည်းဖြည်း တည်ငြိမ်စွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ကာ အပြစ်ကင်းသော အမြင့်ဆုံး အာဓျာတ္မပညာကို ရရှိကြသည်။ ထိုပညာကို ရရှိပြီးလျှင် အမြတ်ဆုံး ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရောက်ကြသည်။
Verse 56
एतां बुद्ध्वा नर: सर्वा भूतानामागतिं गतिम् | अवेक्ष्य च शनैर्बुद्धया लभते शमनं तत:
ဘိဿမက ပြောသည်– ဤအရာကို နားလည်ပြီးနောက်၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ လာခြင်းသွားခြင်းနှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော လမ်းကြောင်းကို သိမြင်ကာ၊ ထို့နောက် လူတစ်ယောက်သည် သန့်ရှင်းသော ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် တဖြည်းဖြည်း တည်ငြိမ်စွာ စိစစ်သုံးသပ်လျှင်၊ နောက်တစ်ဖန် အမှန်တကယ် ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိသည်—သန့်စင်သော အာဓျာတ္မပညာမှ ပေါက်ဖွားသော အမြတ်ဆုံး ငြိမ်းချမ်းမှုကို။
Verse 57
त्रिवर्गो यस्य विदित: प्रेक्ष्य यश्चन विमुडचति । अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुक:
ဘိဿမက ပြောသည်—ဓမ္မ (dharma)၊ အာဓ (artha)၊ ကာမ (kāma) ဟူသော ဘဝရည်မှန်းချက် သုံးပါးကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်ပြီး၊ စဉ်းစားသုံးသပ်ကာ ၎င်းတို့ကြောင့် မမောဟမဖြစ်တော့သူ၊ စိတ်ဖြင့် အတ္တ (Self) ကို ရှာဖွေ၍ ယောဂ (yoga) အကျင့်ဖြင့် စည်းကမ်းတကျ ဖြစ်လာကာ အတ္တမဟုတ်သည့် အရာများအပေါ် မငြိမ်မသက် လိုလားတပ်မက်မှုကို စွန့်လွှတ်သူသာ စစ်မှန်သော တတ္တဝိဒ် (တရားအမှန်ကို မြင်သူ) ဖြစ်သည်။
Verse 58
न चात्मा शक््यते द्रष्टमिन्द्रियैश्न विभागश: । तत्र तत्र विसृष्टैश्न दुर्वार्यश्षाकृतात्मभि:
ဘိဿမက ပြောသည်—အတ္တ (Self) ကို အင်္ဒြိယများဖြင့် တိုက်ရိုက်မြင်နိုင်ခြင်း မရှိ၊ အစိတ်အပိုင်းခွဲ၍ ဖမ်းဆုပ်နိုင်သည့် အရာအဖြစ်လည်း မဟုတ်။ မိမိစိတ်ကို မအုပ်ချုပ်နိုင်သေးသူတို့—အင်္ဒြိယများက အရာဝတ္ထုတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ အပြင်ဘက်သို့ မတားနိုင်အောင် ဆွဲငင်ခံနေရသူတို့—သည် အတ္တကို မသိမြင်နိုင်ကြ။
Verse 59
एतद् बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:
ဘိဿမက ပြောသည်—ဤအရာကို သိမြင်လျှင် လူသည် အမှန်တကယ် ပညာရှိ ဖြစ်လာသည်။ ပညာရှိ၏ အခြားလက္ခဏာက ဘာရှိမည်နည်း။ အကြောင်းမူကား အမြော်အမြင်ရှိသူတို့ (မနီရှင်) သည် ထိုအမြင့်ဆုံး သစ္စာတရားကို သိမြင်ခြင်းဖြင့်ပင် မိမိကိုယ်ကို ကိစ္စပြီးမြောက်သူဟု ယူဆကြသည်။
Verse 60
न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद् भयं भवेत् | न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्
ဘိဿမက ပြောသည်—မသိသူတို့အတွက် အလွန်ကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့ရာ ဖြစ်လာသော ဤလောကသံသရာသည် ပညာရှိတို့အတွက် ကြောက်စရာ မဟုတ်။ အကြောင်းမူကား မည်သူမျှ နောက်ဆုံးသွားရာလမ်း (အဆုံးသတ်) တွင် မြင့်နိမ့် မရှိ။ ဂုဏ် (guṇa) များက ကပ်လျက်ရှိနေသေးသော် လူတို့သည် ထိုဂုဏ်များအလိုက် ကံကြမ္မာ မညီမမျှဟု ဆိုကြ၏။ သို့သော် ဂုဏ်နှင့် ဆက်နွယ်မှု ပျောက်ကင်းသွားသော သိမြင်သူအတွက် ထိုကဲ့သို့ အဆင့်ခွဲခြားမှု မရှိတော့။
Verse 61
य: करोत्यनभिसंधिपूर्वक॑ तच्च निर्णुदति यत्पुराकृतम् । नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह सर्वतः
ဘိဿမက ပြောသည်—အကျိုးအမြတ်ကို မတွက်ချက်ဘဲ၊ အလိုတော်လျှို့ဝှက်ချက်မရှိဘဲ (နိෂ్కာမ) လုပ်ဆောင်သော ကံသည် ယခင်က ပြုခဲ့သမျှ၏ အကျန်အဆက်ကို ဖယ်ရှားပစ်သည်။ ထိုသူအတွက် ယခင်ဘဝနှင့် ယခုဘဝမှ ကံနှစ်မျိုးစလုံးသည် နာကျင်သော အကျိုးကိုလည်း မဖန်တီးတော့၊ သာယာသော အကျိုးကိုလည်း မဖန်တီးတော့။ အကြောင်းမူကား “ငါက လုပ်သူ” ဟူသော ပိုင်ဆိုင်သဘောနှင့် အကျိုးရလဒ်အပေါ် ကပ်လျက်မှုမှ လွတ်မြောက်သူအတွက် ကံတို့သည် ဤလောက၌ မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ချည်နှောင်သော အကျိုးဆက်ကို မထုတ်ပေးတော့။
Verse 62
लोकमातुरमसूयते जन- स्तस्य तज्जनयतीह सर्वत:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လောက၌ ကာမနှင့် ဒေါသ စသည့် ဒုစရိုက်အလေ့အထများကြောင့် စိတ်နှလုံးပူပန်၍ ညှဉ်းဆဲခံနေရသူကို လူတို့က အပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့ကြသည်။ ဤလောက၌ ထိုသူ၏ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ကర్మများသည်ပင် ထိုဒုက္ခရောက်သူကို အမျိုးမျိုးသော ယောနိနှင့် အသက်ရှိသတ္တဝါပုံစံများ (တိရစ္ဆာန်၊ ငှက် စသည်) ထဲသို့ အနှံ့အပြား မွေးဖွားစေသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်။
Verse 63
लोक आतुरजनान् विराविण- स्तत्तदेव बहु पश्य शोचत: । तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सताम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဤလောက၌ ဒုက္ခရောက်၍ ပူပန်နေသူတို့ကို သေချာကြည့်လော့။ ထိုကဲ့သို့သော ဆုံးရှုံးမှုများနှင့် ကြုံလာသောအခါ သူတို့သည် အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းကြေကွဲ၍ ငိုကြွေးအော်ဟစ်ကြသည်။ ထို့နောက် အရေးကြီးသည့်အရာနှင့် မအရေးကြီးသည့်အရာကို ခွဲခြားဆုံးဖြတ်တတ်သော ဉာဏ်ရှိသူတို့ကိုလည်း ကြည့်လော့။ သုခသတ္တမတို့ ရောက်နိုင်သော မြတ်သော အောင်မြင်မှု နှစ်မျိုးကို သိထားသဖြင့် သူတို့သည် မဝမ်းနည်းကြ။ အခြေအနေ နှစ်မျိုးလုံးကို စဉ်းစားကြည့်ပြီး မိမိအတွက် အကျိုးစီးပွားအမှန်တကယ် ဖြစ်စေမည့် လမ်းကို ရွေးချယ်လော့။
Verse 193
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें भीष्म-युधिष्टिरसंवादके प्रयंगमें आचारविधिविषयक एक सौ तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ ပိုင်းအတွင်း—ဘီရှ္မနှင့် ယုဓိဋ္ဌိရ တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုအကြောင်းအရာတွင် အကျင့်စာရိတ္တနှင့် အာစာရဝိဓိဆိုင်ရာ တစ်ရာကိုးဆယ်သုံးမြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသည်မှာ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် မောက္ခကို ရည်မှန်းသည့် ကျင့်ဝတ်သင်ကြားမှု၏ တရားဝင် အဆုံးသတ်ကို မှတ်သားစေသည်။
Verse 194
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अध्यात्मक थने चतुर्नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ မောက္ခဓမ္မ ပိုင်းအတွင်း၊ အတွင်းအတ္တ (အဓျာတ္မ) ဆိုင်ရာ အပိုင်း၌ တစ်ရာကိုးဆယ်လေးမြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 293
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत । भारत! सत्त्व, रज और तम--ये तीन गुण सदा ही प्राणियोंमें स्थित रहते हैं और इनके कारण उन सब जीवोंमें सात्विकी, राजसी और तामसी--यह तीन प्रकारकी अनुभूति देखी जाती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ သတ္တဝါတို့၏ အတွေ့အကြုံ (ခံယူမှု) သည် သုံးမျိုးရှိ၏—သတ္တဝိက၊ ရာဇသိက၊ တာမသိက ဟူ၍။ အို ဘာရတမျိုးဆက်၊ သတ္တဝ၊ ရာဇသ၊ တမသ ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးသည် သတ္တဝါအားလုံး၌ အမြဲတည်ရှိနေပြီး၊ ထိုဂုဏ်သုံးပါးကြောင့်ပင် သတ္တဝိက၊ ရာဇသိက၊ တာမသိက ဟူသော ခံယူပုံနှင့် တုံ့ပြန်ပုံ သုံးမျိုးကို သတ္တဝါတိုင်း၌ တွေ့မြင်ရသည်»။
Verse 2236
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते । जीवात्माके आश्रित रहकर बुद्धि (सुख
ဘီရှ္မက ပြောသည်—အတွင်းအတ္တ (jīvātman) သည် မိမိသဘာဝအရ မည်သည့်အခါမျှ ပျော်ရွှင်မှု သို့မဟုတ် နာကျင်မှုတို့ကြောင့် ချုပ်ကိုင်ခံရခြင်း မရှိ။ သို့ရာတွင် ဉာဏ် (buddhi) သည် ကိုယ်တည်ရှိသော အတ္တ၌ အခြေတည်နေသော် သုံးမျိုးသော အနေအထား—ပျော်ရွှင်မှု၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ မောဟ (delusion)—အဖြစ် ပေါ်ထွက်လာသည်။ တခါတရံ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ခံစား၍၊ တခါတရံ ဝမ်းနည်းခြင်းထဲသို့ နစ်မြုပ်ကာ၊ တခါတရံ မောဟဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသဖြင့် ပျော်ရွှင်မှုနှင့် နာကျင်မှု နှစ်မျိုးလုံးကို မသိမသာ ဖြစ်သွားသည်။
Frequently Asked Questions
It is characterized as beyond sensory attributes (taste, smell, sound, form, touch) and beyond ordinary predicates (hot/cold, sharp/mild), functioning as the witnessing ground that apprehends the senses rather than being apprehended by them.
The chapter implies a method of withdrawing each sense from its object (rasa, gandha, śabda, sparśa, rūpa) so that cognition can stabilize and disclose one’s ‘svabhāva’ beyond sensory dependence.
Yes: by distinguishing elemental dissolution from ‘parama’ attainment, and by describing the subtle continuity (liṅga) alongside the witness, it frames cosmology as a support for liberation-oriented discrimination rather than as mere physical description.