Shloka 43
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အတွင်းကိရိယာဖြစ်သော စတ္တဝ/ဗုဒ္ဓိက ဂုဏ်တို့၏ အမျိုးအစားများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများကို ဖန်တီးပေးပြီး၊ က్షೇತ್ರज्ञ (ကိုယ်တိုင်အတ္တ) သည် သက်သေတော်အဖြစ် သန့်ရှင်းသော အသိဖြင့်သာ ကြည့်ရှုနေသည်။ သက်သေဖြစ်သော အတ္တနှင့် ဂုဏ်ကို သယ်ဆောင်သော စိတ်-ဗုဒ္ဓိတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုသည် တည်မြဲ၍ အစမရှိသောအရာဖြစ်သည်။ ထိုပေါင်းစည်းမှုမှပင် လုပ်ဆောင်သူဟူသော အတွေ့အကြုံနှင့် ကမ္မဖလ၏ ခံစားမှု ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း အတ္တသည် သီးခြားမြင်သူအဖြစ် မကပ်မငြိမ်းတည်နေသည်။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The mind/intellect (sattva/buddhi) generates the guṇas and their operations, while the Self (kṣetrajña) remains a witnessing consciousness. Understanding this distinction supports ethical clarity: one should restrain and purify the inner instrument rather than misidentify the Self as the doer.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma explains a Sāṅkhya-style analysis to Yudhiṣṭhira: experience arises from the association of the witnessing Self with the guṇa-constituted inner instrument. This frames moral life as the management of guṇas while pursuing liberation through discernment.