Adhyaya 134
Kośa-saṃjanana and Subtle Dharma (Treasury Formation and Fine-Grained Ethics)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duty) — Treasury, Taxation, and Legitimate Exaction
Bhīṣma cites older brahma-gāthās on the pathways by which kings ‘generate the treasury’ (kośa-saṃjanana). He marks a boundary around wealth linked to yajña and devasva (sacred/sacrificial property), indicating it is not a legitimate target of royal seizure. By contrast, he permits a dhārmika king, under kṣātra authority, to take wealth from disruptive or non-contributing groups, provided the act serves public order and does not erode social trust. The discourse frames the king’s true ‘wealth’ as the people themselves—subjects are to be protected and supported; absent that relationship, royal wealth has no stable second foundation. Revenue is justified for two ends: state strength (balārtha) and ritual/public obligation (yajñārtha), aligning fiscal policy with security and normative continuity. Bhīṣma praises the ruler who removes resources from the ‘asādhu’ and reallocates to the ‘sādhu,’ treating redistribution as a dharma-informed corrective. The chapter closes by stressing dharma’s subtlety through natural analogies: just as small creatures and minute growths arise and persist, so too dharma operates in fine gradations; hence governance must apply discriminating judgment rather than uniform force.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में राज्य-धर्म का एक कठोर प्रश्न उठता है—राजा का ‘शासन’ कब आवश्यक हो जाता है, विशेषतः तब जब अहंकार से अंधा व्यक्ति कर्तव्य-अकर्तव्य भूलकर उत्पथ पर चल पड़े। → भीष्म राजधर्म की व्यावहारिक रीढ़ खोलते हैं: ‘कोश’ (राजकोष) का संग्रह और संरक्षण ही राज्य-बल का आधार है। परंतु यह संग्रह न तो केवल शुद्ध-सौच से स्वतः हो जाता है, न ही नृशंसता से टिकता है—राजा को मध्यम मार्ग साधना पड़ता है। → भीष्म का निर्णायक सूत्र: ‘अबलस्य कुतः कोशः, अकोशस्य कुतो बलम्’—बलहीन राजा का कोष नहीं टिकता, कोषहीन राजा की सेना नहीं, और बिना बल-कोष के राज्य-श्री भी नहीं। इसी के साथ वे चेताते हैं कि निरंकुश/निर्दय आचरण से समाज में भय और दस्यु-वृत्ति सहज उभरती है। → निष्कर्ष यह कि राजा को कोष का सत्कारपूर्वक संग्रह, सावधानी से पालन, और संरक्षण के बाद उचित उपयोग—तीनों करने चाहिए; साथ ही शासन का प्रयोग अहंकार-निवारण और लोक-रक्षा हेतु हो, न कि क्रूरता के लिए। दस्यु तक के लिए भी नीति है: ‘बलस्थोऽहम्’ के मद में नृशंस कर्म न करें, क्योंकि भय-आधारित व्यवस्था अंततः सबको असुरक्षित करती है। → राजा यदि मध्यम मार्ग छोड़ दे—अत्यधिक शौच-आदर्शवाद या अत्यधिक नृशंसता—तो आपत्ति-काल में कौन-सा उपाय धर्मसम्मत रह जाता है?
Shlokas
Verse 1
#द5>2/5-> (9) शीला - यथा--ुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् || अर्थात् घमंडमें आकर कर्तव्य और अकर्तव्यका विचार न करते हुए कुमार्गपर चलनेवाले गुरुको भी दण्ड देना आवश्यक है। त्रयस्त्रिशर्दाधिकशततमोब& ध्याय: राजाके लिये कोशसंग्रहकी आवश्यकता, मर्यादाकी स्थापना और अमर्यादित दस्युवृत्तिकी निन््दा भीष्म उवाच स्वराष्ट्रात् परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नूप: । कोशाद्ि धर्म: कौन्तेय राज्यमूलं च वर्धते,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि! राजाको चाहिये कि वह अपने तथा शत्रुके राज्यसे धन लेकर खजानेको भरे। कोशसे ही धर्मकी वृद्धि होती है और राज्यकी जड़ें बढ़ती अर्थात् सुदृढ़ होती हैं
ဘိဿမက ပြောသည်—ကောန္တီ၏ သားရေ၊ မင်းသည် ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံမှလည်းကောင်း ရန်သူနိုင်ငံမှလည်းကောင်း ဝင်ငွေများကို ရယူ၍ ဘဏ္ဍာတိုက်ကို တိုးပွားအောင် ပြုရမည်။ ဘဏ္ဍာတိုက်မှသာ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်း၍ တိုးချဲ့နိုင်ပြီး နိုင်ငံ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်တို့လည်း ခိုင်မာကြံ့ခိုင်လာသည်။
Verse 2
तस्मात् संजनयेत् कोशं सत्कृत्य परिपालयेत् । परिपाल्यानुतनुयादेष धर्म: सनातन:,इसलिये राजा कोशका संग्रह करे, संग्रह करके सादर उसकी रक्षा करे और रक्षा करके निरन्तर उसको बढ़ाता रहे; यही राजाका सदासे चला आनेवाला धर्म है
ထို့ကြောင့် မင်းသည် ဘဏ္ဍာတိုက်ကို စုဆောင်းတိုးပွားစေ၍ စုဆောင်းပြီးလျှင် လေးစားသတိထားကာ စီမံခန့်ခွဲ၍ ကာကွယ်ရမည်။ ကာကွယ်ပြီးလျှင် ထပ်မံတိုးချဲ့ကာ အစဉ်မပြတ် မြှင့်တင်ရမည်။ ဤသည်မှာ ရာဇာဓမ္မ၏ ရှေးဟောင်း အစဉ်အလာတည်း။
Verse 3
न कोश: शुद्धशौचेन न नृशंसेन जातुचित् । मध्यमं पदमास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत्,जो विशुद्ध आचार-विचारसे रहनेवाला है, उसके द्वारा कभी कोशका संग्रह नहीं हो सकता। जो अत्यन्त क्रूर है, वह भी कदापि इसमें सफल नहीं हो सकता; अतः मध्यम मार्गका आश्रय लेकर कोश-संग्रह करना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်– သန့်ရှင်းမှုနှင့် တင်းကျပ်သော ထိန်းသိမ်းမှုကိုသာ ကပ်လျက်နေသူကလည်း ဘဏ္ဍာတိုက်ကို မစုဆောင်းနိုင်၊ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သူကလည်း မည်သို့မျှ မရနိုင်။ ထို့ကြောင့် အလယ်လမ်းကိုယူ၍ သီလဓမ္မကို မစွန့်ဘဲ နိုင်ငံဝင်ငွေကို စုဆောင်းရမည်။
Verse 4
अबलस्य कुतः कोशो हाकोशस्य कुतो बलम् । अबलस्य कुतो राज्यमराज्ञ: श्रीर्भवेत् कुत:,यदि राजा बलहीन हो तो उसके पास कोश कैसे रह सकता है? कोशहीनके पास सेना कैसे रह सकती है? जिसके पास सेना ही नहीं है, उसका राज्य कैसे टिक सकता है और राज्यहीनके पास लक्ष्मी कैसे रह सकती है?
အားမရှိသော မင်းမှာ ဘဏ္ဍာတိုက် ဘယ်ကရမည်နည်း။ ဘဏ္ဍာမရှိသူမှာ တပ်အင်အား ဘယ်ကရမည်နည်း။ တပ်မရှိသူ၏ နိုင်ငံတော်သည် မည်သို့တည်မြဲမည်နည်း။ နိုင်ငံမရှိသူထံ၌ လက္ခမီ၏ သာယာချမ်းသာသည် ဘယ်က ဖြစ်ပေါ်မည်နည်း။
Verse 5
उच्चैव॒त्ति: श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा । तस्मात् कोशं बलं मित्रमथ राजा विवर्धयेत्,जो धनके कारण ऊँचे तथा महत्त्वपूर्ण पदपर पहुँचा हुआ है, उसके धनकी हानि हो जाय तो उसे मृत्युके तुल्य कष्ट होता है, अतः राजाको कोश, सेना तथा मित्रकी संख्या बढ़ानी चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်– ငွေကြေးနှင့် လက္ခမီကြောင့် မြင့်မားသော အဆင့်သို့ တက်ရောက်သူအတွက် ထိုဓနပျက်စီးခြင်းသည် သေခြင်းတူသော ဝေဒနာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မင်းသည် ဘဏ္ဍာတိုက်၊ စစ်အင်အားနှင့် မိတ်ဖက်အပေါင်းအပါကို အစဉ်တိုးပွားစေရမည်။
Verse 6
हीनकोशं॑ हि राजानमवजानन्ति मानवा: । न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यमप्युत्सहन्ति च,जिस राजाके पास धनका भण्डार नहीं है, उसकी साधारण मनुष्य भी अवहेलना करते हैं। उससे थोड़ा लेकर लोग संतुष्ट नहीं होते हैं और न उसका कार्य करनेमें ही उत्साह दिखाते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– ဘဏ္ဍာတိုက်နည်းပါးသော မင်းကို လူတို့က သာမန်လူတောင် မထီမဲ့မြင်ပြုကြသည်။ သူထံမှ အနည်းငယ်သာ ရလျှင် မကျေနပ်ကြ၊ ထို့ပြင် သူ၏ အလုပ်ကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ရန်လည်း စိတ်အားထက်သန်မှု မရှိကြ။
Verse 7
श्रियो हि कारणाद् राजा सत्क्रियां लभते पराम् | सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यूमिव स्त्रिया:,लक्ष्मीके कारण ही राजा सर्वत्र बड़ा भारी आदर-सत्कार पाता है। जैसे कपड़ा नारीके गुप्त अंगोंको छिपाये रखता है, उसी प्रकार लक्ष्मी राजाके सारे दोषोंको ढक लेती है
ဘိဿမက ပြောသည်– လက္ခမီ၊ အောင်မြင်ချမ်းသာမှုကြောင့်ပင် မင်းသည် နေရာတိုင်းတွင် အမြင့်ဆုံးသော ဂုဏ်ပြုမှုနှင့် ဝန်ဆောင်မှုကို ရရှိသည်။ ထိုချမ်းသာမှုတည်းဟူသော အရာကပင် မင်း၏ အပြစ်အနာအဆာများကို ဖုံးကွယ်ပေးသည်—အဝတ်အစားက မိန်းမ၏ လျှို့ဝှက်အင်္ဂါကို ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့။
Verse 8
ऋद्धिमस्यानु तप्यन्ते पुरा विप्रकृता नरा: । शालावृका इवाजसंं जिघांसुमेव विन्दति,पहलेके तिरस्कृत हुए मनुष्य इस राजाकी बढ़ती हुई समृद्धिको देखकर जलते रहते हैं और अपने वधकी इच्छा रखनेवाले उस राजाका ही कपटपूर्वक आश्रय ले उसी तरह उसकी सेवा करते हैं, जैसे कुत्ते अपने घातक चाण्डालकी सेवामें रहते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ယခင်က မထင်မရှားပြုခံရ၍ မတရားပြုခံရသူတို့သည် ဤဘုရင်၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားလာသည်ကို မြင်လျှင် မနာလိုစိတ်ဖြင့် လောင်ကျွမ်းကြသည်။ သို့ရာတွင် လှည့်စားသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်ပင် ထိုဘုရင်၏ အကာအကွယ်ကို ရှာကာ ဝန်ထမ်းကြသည်—မိမိတို့ကို သတ်လိုသော ရက်စက်သည့် အောက်တန်းသားတစ်ဦးကိုပင် ခွေးတို့က အနားတွင် နေထိုင်၍ လိုက်ပါဝန်ထမ်းနေသကဲ့သို့ပင်။
Verse 9
ईदृशस्य कुतो राज्ञ: सुखं भवति भारत । उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो होव पौरुषम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– အို ဘာရတ၊ ထိုသို့သော ဘုရင်သည် ဘယ်လိုလုပ်၍ ပျော်ရွှင်နိုင်မည်နည်း။ အကြောင်းမူကား ယောက်ျားပီသသော အားထုတ်မှုသည် မကွေးမညွှတ်၊ မြှောက်တင်ထားသကဲ့သို့ မခေါင်းငုံ့တတ်။
Verse 10
अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेन्मृगगणै: सह
ဘီရှ္မက ပြောသည်– တောအုပ်ကို အားကိုးခိုလှုံ၍ပင် သမင်အုပ်များနှင့်အတူ နေထိုင်လှုပ်ရှားနိုင်သည်။
Verse 11
भारत! डाकुओंको लूट-पाट या हिंसा आदि भयानक कर्मोके लिये अनायास ही सेना सुलभ हो जाती है। सर्वथा मर्यादाशून्य मनुष्यसे सब लोग उद्विग्न हो उठते हैं। केवल निर्दयतापूर्ण कर्म करनेवाले पुरुषकी ओरसे डाकू भी शंकित रहते हैं
အို ဘာရတ၊ သူခိုးတို့အတွက် လုယက်ခြင်း၊ အကြမ်းဖက်ခြင်းကဲ့သို့ ကြောက်မက်ဖွယ် အလုပ်များကို လုပ်ရန် လိုက်ပါသူအဖွဲ့ကို အလွယ်တကူ ရနိုင်သည်။ စည်းကမ်းမဲ့၍ ထိန်းချုပ်မှုကင်းသော လူတစ်ယောက်ကြောင့် လူတိုင်း စိုးရိမ်ထိတ်လန့်ကြသည်။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုသာ ပြုလုပ်သူကိုတော့ သူခိုးတို့တောင် သံသယနှင့် ကြောက်ရွံ့နေကြသည်။
Verse 12
एकान्ततो हाामर्यादात् सर्वोडप्युद्धिजते जन: । दस्यवो<प्यभिशड्कन्ते निरनुक्रोशकारिण:,भारत! डाकुओंको लूट-पाट या हिंसा आदि भयानक कर्मोके लिये अनायास ही सेना सुलभ हो जाती है। सर्वथा मर्यादाशून्य मनुष्यसे सब लोग उद्विग्न हो उठते हैं। केवल निर्दयतापूर्ण कर्म करनेवाले पुरुषकी ओरसे डाकू भी शंकित रहते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– စည်းကမ်းကန့်သတ်မှု လုံးဝမရှိသူကို လူတိုင်း စိုးရိမ်ပူပန်၍ မအေးမလုံ ဖြစ်ကြသည်။ အို ဘာရတ၊ ရက်စက်မှုသာ ပြုလုပ်သောသူကိုတော့ သူခိုးတို့တောင် သံသယနှင့် ကြောက်ရွံ့ကြသည်—အကန့်အသတ်မဲ့ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုသည် မကောင်းသူများအပါအဝင် လူ့လောကအားလုံးအတွက် လုံခြုံမှုကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် ဖြစ်သည်။
Verse 13
स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् । अल्पे>प्यर्थे च मर्यादा लोके भवति पूजिता,राजाको ऐसी ही मर्यादा स्थापित करनी चाहिये, जो सब लोगोंके चित्तको प्रसन्न करनेवाली हो। लोकमें छोटे-से काममें भी मर्यादाका ही मान होता है
ဘီṣ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ဘုရင်သည် ပြည်သူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို အေးချမ်းကျေနပ်စေသော မર્યာဒာ (maryādā) နှင့် အကျင့်စံနှုန်းများကို တည်ထောင်ရမည်။ လောက၌ အမှုအရာသေးငယ်သော်လည်း မသင့်မတော်မဖြစ်စေသော စည်းကမ်းနှင့် အစီအစဉ်တကျမှုကိုပင် လူတို့က ဂုဏ်ပြုကြသည်»။
Verse 14
नायं लोको<$स्ति न पर इति व्यवसितो जन: । नालं गन्तुं हि विश्वासं नास्तिके भयशड्किते,संसारमें ऐसे भी मनुष्य हैं, जो यह निश्चय किये बैठे हैं कि 'यह लोक और परलोक हैं ही नहीं।' ऐसा नास्तिक मानव भयकी शंकाका स्थान है, उसपर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये
ဘီṣ္မက မိန့်တော်မူသည်— «ဤလောကလည်း မရှိ၊ နောက်လောကလည်း မရှိဟု အဆုံးအဖြတ်ချပြီး ယုံကြည်နေသူများ ရှိသည်။ ထိုသို့သော မယုံကြည်သူ၊ အနတ္ထဝါဒီသည် ကြောက်ရွံ့သံသယ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်လာတတ်သဖြင့် မည်သည့်အခါမျှ ယုံကြည်မထားသင့်»။
Verse 15
यथा सद्धिः परादानमहिंसा दस्युभि: कृता । अनुरज्यन्ति भूतानि समयदिषु दस्युषु,दस्युओंमें भी मर्यादा होती है, जैसे अच्छे डाकू दूसरोंका धन तो लूटते हैं, परंतु हिंसा नहीं करते (किसीकी इज्जत नहीं लेते)। जो मर्यादाका ध्यान रखते हैं, उन लुटेरोंमें बहुत-से प्राणी स्नेह भी करते हैं, (क्योंकि उनके द्वारा बहुतोंकी रक्षा भी होती है)
ဘီṣ္မက မိန့်တော်မူသည်— «သူခိုးဓားပြတို့အတွင်း၌ပင် စည်းကမ်းတစ်ရပ် ရှိနိုင်သည်။ ‘ကောင်းသော’ ဓားပြတို့သည် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို ယူသော်လည်း အကြမ်းဖက်မှုကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ပင်၊ သဘောတူထားသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် မર્યာဒာကို ထိန်းသိမ်းသော ဓားပြတို့ကို သတ္တဝါများကပင် ချစ်ခင်မိနိုင်သည်။ ကန့်သတ်ထားသော ထိန်းချုပ်မှုကို စောင့်ထိန်းသူသည် မိမိနည်းလမ်းဖြင့် လူအများအတွက် လက်ခံရလွယ်ကူ၍ ကာကွယ်ပေးသူတောင် ဖြစ်လာနိုင်သည်»။
Verse 16
अयुद्धयमानस्य वधो दारामर्ष: कृतघ्नता | ब्रह्मवित्तस्य चादानं नि:शेषकरणं तथा,युद्ध न करनेवालेको मारना, परायी स्त्रीपर बलात्कार करना, कृतघ्नता, ब्राह्मणके धनका अपहरण, किसीका सर्वस्व छीन लेना, कुमारी कन््याका अपहरण करना तथा किसी ग्राम आदिपर आक्रमण करके स्वयं उसका स्वामी बन बैठना--ये सब बातें डाकुओंमें भी निन्दित मानी गयी हैं। इस्युको भी परस्त्रीका स्पर्श और उपर्युक्त सभी पाप त्याग देने चाहिये
ဘီṣ္မက မိန့်တော်မူသည်— «မတိုက်ခိုက်နေသူကို သတ်ခြင်း၊ အခြားသူ၏ ဇနီးကို အဓမ္မပြုခြင်း၊ ကျေးဇူးမသိခြင်း၊ ဗြဟ္မကို သိမြင်သူ (ဂုဏ်သရေရှိသော ဘြာဟ္မဏ) ၏ ဥစ္စာကို လုယူခြင်း၊ ထို့အပြင် တစ်ဦး၏ အရာအားလုံးကို အကုန်အစင် ချွတ်ယူခြင်း—ဤအမှုတို့သည် ဓားပြတို့အတွင်း၌ပင် ရှုတ်ချခံရသော အပြစ်များ ဖြစ်သည်»။
Verse 17
स्त्रिया मोष: पतिस्थान दस्युष्वेतद् विगर्हितम् । संश्लेषं च परस्त्रीभिवर्दस्युरेतानि वर्जयेत्,युद्ध न करनेवालेको मारना, परायी स्त्रीपर बलात्कार करना, कृतघ्नता, ब्राह्मणके धनका अपहरण, किसीका सर्वस्व छीन लेना, कुमारी कन््याका अपहरण करना तथा किसी ग्राम आदिपर आक्रमण करके स्वयं उसका स्वामी बन बैठना--ये सब बातें डाकुओंमें भी निन्दित मानी गयी हैं। इस्युको भी परस्त्रीका स्पर्श और उपर्युक्त सभी पाप त्याग देने चाहिये
ဘီṣ္မက မိန့်တော်မူသည်— «သူခိုးတို့အတွင်း၌ပင် မိန်းမကို အဓမ္မပြုခြင်း၊ သူမ၏ ခင်ပွန်းအိမ်ထောင်၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို ခိုးယူခြင်း၊ အခြားသူ၏ ဇနီးနှင့် ဆက်ဆံပေါင်းသင်းခြင်းတို့ကို ရှုတ်ချကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဓားပြတစ်ယောက်တောင် ဤအမှုတို့ကို ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်»။
Verse 18
अभिसंदधते ये च विश्वासायास्य मानवा: । अशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चय:,जिनका सर्वस्व लूट लिया जाता है, वे मनुष्य उन डाकुओंके साथ मेल-जोल और विश्वास बढ़ानेकी चेष्टा करते हैं और उनके स्थान आदिका पता लगाकर फिर उनका सर्वस्व नष्ट कर देते हैं, यह निश्चित बात है
မိမိ၏အရာအားလုံးကို လုယူခံရသူတို့သည် ထိုဓားပြတို့နှင့် ပေါင်းသင်း၍ ယုံကြည်မှုကို တိုးစေဖို့ ကြိုးစားကြသည်။ ထို့နောက် သူတို့၏ နေရာအရပ်နှင့် အခြေစိုက်ရာတို့ကို သိမြင်ရလျှင် ထိုဓားပြတို့၏ အရာအားလုံးကို ပြန်လည်ဖျက်ဆီးပစ်ကြမည်ဟု သေချာစွာ ဆုံးဖြတ်ထားသည်။
Verse 19
तस्मात् सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभि: । न बलस्थो5हमस्मीति नृशंसानि समाचरेत्,इसलिये दस्युओंको उचित है कि वे दूसरोंके धनको अपने अधिकारमें पाकर भी कुछ शेष छोड़ दें, सारा-का-सारा न लूट लें। “मैं बलवान् हूँ” ऐसा समझकर क्रूरतापूर्ण बर्ताव न करें
ထို့ကြောင့် ဓားပြတို့သည် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မိမိအာဏာအောက်တွင် ရရှိထားသော်လည်း အနည်းငယ်ကို မဖြုတ်မချန်ဘဲ မလုယူသင့်၊ အချို့ကို ချန်ထားသင့်သည်။ “ငါက အင်အားရှိတယ်” ဟု ထင်မြင်ကာ ရက်စက်သော အပြုအမူများကို မကျင့်သုံးစေရာ။
Verse 20
स शेषकारिणतस्तत्र शेषं पश्यन्ति सर्वश: | नि:शेषकारिणो नित्यं नि:शेषकरणाद् भयम्,जो डाकू दूसरोंके धनको शेष छोड़ देते हैं, वे सब ओर अपने धनका भी अवशेष देख पाते हैं; तथा जो दूसरोंके धनमेंसे कुछ भी शेष नहीं छोड़ते, उन्हें सदा अपने धनके भी नि:शेष हो जानेका भय बना रहता है
အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို ယူရာတွင် အနည်းငယ် ချန်ထားတတ်သူတို့သည် မိမိ၏ ဥစ္စာလည်း အရပ်ရပ်တွင် ကျန်ရစ်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်ကို မြင်တွေ့ရသည်။ သို့ရာတွင် အနည်းငယ်မျှ မချန်ဘဲ အကုန်လုံး ချွတ်ယူသူတို့သည် မိမိ၏ ဥစ္စာပါ အမြဲတမ်း အကုန်ကုန်သွားမည်ကို ကြောက်ရွံ့နေရသည်။
Verse 96
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् | भारत! ऐसे नरेशको कैसे सुख मिलेगा? अतः राजाको सदा उद्यम ही करना चाहिये, किसीके सामने झुकना नहीं चाहिये; क्योंकि उद्यम ही पुरुषत्व है। जैसे सूखी लकड़ी बिना गाँठके ही टूट जाती है, परंतु झुकती नहीं है, उसी प्रकार राजा नष्ट भले ही हो जाय, परंतु उसे कभी दबना नहीं चाहिये
ဘှီṣ္မက ပြောသည်– “အချိန်မတော်သော်လည်း ကျိုးပဲ့သွားစေကာမူ ဤလောက၌ မည်သူ့ရှေ့မှ မခေါင်းငုံ့စေရာ။ အို ဘာရတ! ထိုသို့သော မင်းသည် ဘယ်လိုပျော်ရွှင်မှုကို ရနိုင်မည်နည်း။ ထို့ကြောင့် မင်းသည် အမြဲတမ်း ကြိုးပမ်းအားထုတ်ရမည်၊ အခြားသူရှေ့တွင် မနိမ့်ချရ; အကြောင်းမူ ကြံ့ခိုင်သော အားထုတ်မှုတည်းဟူသော ပုရుషသတ္တိ ဖြစ်သည်။ ခြောက်သွေ့သော သစ်သားသည် အဖုမဖြစ်ဘဲ ကျိုးပဲ့သော်လည်း မကွေးသကဲ့သို့ မင်းသည် ပျက်စီးနိုင်သော်လည်း မည်သည့်အခါမျှ မလက်လျှော့ရ”။
Verse 103
न त्वेवोज्झितमयदिर्दस्युभि: सहितश्चरेत् । वह वनकी शरण लेकर मृगोंके साथ भले ही विचरे; किंतु मर्यादा भंग करनेवाले डाकुओंके साथ कदापि न रहे
ဘှီṣ္မက ပြောသည်– “စည်းကမ်းထိန်းချုပ်မှုကို စွန့်ပစ်ပြီး ဓမ္မ၏ အကန့်အသတ်ကို ချိုးဖောက်သော ဓားပြတို့နှင့် မည်သည့်အခါမျှ မပေါင်းသင်းမနေထိုင်စေရာ။ တောကို ခိုလှုံကာ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းတို့နှင့်ပင် လှည့်လည်နေထိုင်ရခြင်းက ပိုကောင်းသည်; ဓမ္မကန့်သတ်ချက်ကို ဖျက်ဆီးသော အနာဂတ်မဲ့သူတို့နှင့် တစ်ခဏတောင် မနေထိုင်သင့်။”
Verse 131
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत
ဘီဿမက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ ဓားပြသဘောရှိသူတို့အကြားတွင် စစ်တပ်ကို စုဆောင်းရလွယ်ကူ၏—အထူးသဖြင့် ကြမ်းတမ်း၍ အကြမ်းဖက်သော လုပ်ရပ်များအတွက်ပင်»။
Verse 132
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें राजर्षियोंका चरित्र नामक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော အာပဒ္ဓမ္မ အပိုင်းအတွင်းရှိ «ရာဇဣရှိတို့၏ အကျင့်စရိုက်» ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အခန်းတစ်ရာသုံးဆယ်နှစ် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်သည် အရေးအခင်းကာလ၌ ဓမ္မကို မည်သို့ထိန်းသိမ်းရမည်ကို သင်ကြားသည့် အပိုင်းတစ်ခု ပြီးဆုံးသွားကြောင်းကို၊ မင်း-ရဟန်းပညာရှိတို့၏ ဥပမာဇာတ်လမ်းများဖြင့် ချိတ်ဆက်၍ ပြသသည်။
Verse 133
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धार्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशयदधिकशततमो< ध्याय: ।। १२३३ ।। इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် အရေးအခင်းကာလ၏ ဓမ္မ (အာပဒ္ဓမ္မ) အပိုင်းအတွင်း—အခန်းတစ်ရာသုံးဆယ်သုံး ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်သည် ဘီဿမက ယုဓိဋ္ဌိရအား ပေးသော သင်ကြားမှုက အကျပ်အတည်းနှင့် ကန့်သတ်မှုအောက်၌ ကျင့်ဝတ်ကို မည်သို့ထားရမည်ကို ဆက်လက်ဘောင်ခတ်ပြသသည့် အခန်း ပြီးဆုံးကြောင်းကို မှတ်သားစေသည်။
Frequently Asked Questions
How a ruler can lawfully build and use the treasury without violating sacred/ritual property or exploiting productive households, while still maintaining order by acting against disruptive or non-contributing actors.
Legitimate power is protection-based: the king’s fiscal claims are subordinate to welfare and order, and dharma must be applied with context-sensitive discernment because it operates in subtle gradations.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-teaching appears implicitly through the closing analogies, emphasizing that understanding dharma requires attention to fine distinctions rather than relying on rigid general rules.