Adhyaya 116
Śānti Parva 116: Criteria for Royal Servants and Administrative Competence (भृत्य-गुण-प्रश्नः / राजसेवक-लक्षणम्)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Duties of Kings)
This chapter opens with Yudhiṣṭhira addressing Bhīṣma as the authoritative resolver of doubts and requesting guidance on rājadharma that benefits the kingdom, dynasty, future security, and immediate welfare (including material provisions such as food and bodily well-being). He asks how an anointed king—whether surrounded by allies or facing adversaries—can ‘win’ or harmonize the people, and what qualities near-attendant servants should possess. Yudhiṣṭhira stresses that solitary rule is untenable: administration, acquisition, and protection of resources require capable support. Bhīṣma answers by defining the profile of effective royal personnel: servants and ministers should be knowledgeable (jñāna-vijñāna), well-disposed, loyal, and rooted in stable relations; they should be competent in anticipating contingencies, understanding time and circumstance, and remaining composed about what is past. He further highlights governance infrastructure—treasury offices and storehouses managed by trustworthy, non-greedy custodians; transparent civic transactions recorded in writing; and the ruler’s disciplined management of the ‘six internal enemies’ (ṣaḍvarga) as a prerequisite for ethical, productive rule. The thematic emphasis is institutional integrity: public welfare emerges from competent staffing, procedural clarity, and the ruler’s self-governance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म के सामने एक गहन संशय रखता है—राजा और राजसेवकों (अमात्य, भृत्य, सहायकों) में कौन-कौन से गुण अनिवार्य हैं, ताकि राज्य-तंत्र कुल और प्रजा—तीनों का हित साध सके। → युधिष्ठिर आग्रह करता है कि ऐसा उपाय बताया जाए जो वर्तमान और भविष्य—दोनों में क्षेम-वृद्धि करे। प्रश्न का भार बढ़ता जाता है: अभिषिक्त राजा, मित्रों से घिरा हुआ, सुहृदों से युक्त होकर भी प्रजा को कैसे रंजित/पालित करे? और यदि सेवक-वर्ग दूषित हो जाए तो राज्य-यंत्र कैसे चरमराता है? → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन—राजा अकेला राज्य नहीं चला सकता; राज्य की रक्षा और वृद्धि ‘ज्ञान-विज्ञान-कोविद’ भृत्य-जन पर टिकती है। जो राजा अच्छे मनुष्यों को संगृहीत रखकर राजधर्म जानता है और ‘षड्वर्ग’ (आंतरिक शत्रु-समूह) को वश में करता है, वही धर्मफल और राज्य-स्थैर्य प्राप्त करता है; इसके विपरीत, असत् संग्रह, राग-द्वेष और अवगुणी सेवक कुलोद्वतों तक को पतन की ओर ले जाते हैं। → युधिष्ठिर भीष्म के ‘कुलहित’ और ‘राज्यहित’ वचनों को अमृतवत् मानकर तृप्त होता है—उसका संशय शान्त होता है और वह नीति-ज्ञान को आत्मसात कर सुख-निद्रा का आश्वासन देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। सा पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: राजा तथा राजसेवकोंके आवश्यक गुण युधिषछ्िर उवाच पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् । संछेत्तव्यस्त्वया राजन् भवान् कुलकरो हि नः,युधिष्ठिर बोले--'परमबुद्धिमान् पितामह! मेरे मनमें यह एक महान् संशय बना हुआ है। राजन! आप मेरे उस संदेहका निवारण करें; क्योंकि आप हमारे वंशके प्रवर्तक हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်— “အို ပိတామဟာ၊ အလွန်ပညာကြီးမြတ်တော်မူသောအရှင်၊ ကျွန်ုပ်၏စိတ်၌ အလွန်ကြီးမားသော သံသယတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာပါသည်။ အို မင်းမြတ်၊ ထိုသံသယကို သင်က ဖြတ်တောက်ပေးရပါမည်။ အကြောင်းမူကား သင်သည် ကျွန်ုပ်တို့ မျိုးရိုး၏ အစပြုသူ၊ လမ်းညွှန်အကြီးအကဲ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်ပင်”။
Verse 2
पुरुषाणामयं तात दुर्वत्तानां दुरात्मनाम् । कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते,तात! आपने दुरात्मा और दुराचारी पुरुषोंके बोलचालकी चर्चा की है; इसीलिये मैं आपसे कुछ निवेदन कर रहा हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်— “အို အဖေကြီး၊ သင်သည် ဆိုးယုတ်၍ အကျင့်ပျက်သည့်၊ စိတ်မကောင်းသော လူတို့၏ စကားပြောပုံနှင့် အပြုအမူကို ရှင်းလင်းဖော်ပြပြီးပြီ။ ထို့ကြောင့် ထိုအပေါ်အခြေခံ၍ ယခု ကျွန်ုပ်သည် သင်ထံ ထပ်မံတင်ပြလိုသော အကြောင်းတစ်ရပ် ရှိပါသည်”။
Verse 3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् । आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत्,आप मुझे ऐसा कोई उपाय बताइये जो हमारे इस राज्यतन्त्रके लिये हितकारक, कुलके लिये सुखदायक, वर्तमान और भविष्यमें भी कल्याणकी वृद्धि करनेवाला, पुत्र और पौत्रोंकी परम्पराके लिये हितकर, राष्ट्रकी उन्नति करनेवाला तथा अन्न, जल और शरीरके लिये भी लाभकारी हो
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်— “နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေးအတွက် အကျိုးရှိပြီး မင်းမျိုးမင်းနွယ်အတွက် ချမ်းသာစေသော လမ်းစဉ်ကို ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ။ ယခုလည်းကောင်း အနာဂတ်၌လည်းကောင်း လုံခြုံရေးနှင့် စည်းစိမ်တိုးပွားစေမည့် အရာကို ပြောပြပါ”။
Verse 4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् । अन्नपाने शरीरे च हित यत्तद् ब्रवीहि मे,आप मुझे ऐसा कोई उपाय बताइये जो हमारे इस राज्यतन्त्रके लिये हितकारक, कुलके लिये सुखदायक, वर्तमान और भविष्यमें भी कल्याणकी वृद्धि करनेवाला, पुत्र और पौत्रोंकी परम्पराके लिये हितकर, राष्ट्रकी उन्नति करनेवाला तथा अन्न, जल और शरीरके लिये भी लाभकारी हो
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သားနှင့်မြေးတို့အတွက် နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်း၍ အကျိုးရှိသော လမ်းစဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ နိုင်ငံတော်၏ တိုးတက်ကြီးပွားမှုနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မြှင့်တင်ပေးသော အရာကိုလည်းကောင်း၊ အစားအစာနှင့် သောက်ရေ၊ ကိုယ်ခန္ဓာအတွက်ပါ အကျိုးပြုသန့်ရှင်းသော အရာကိုလည်းကောင်း—အကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ»။
Verse 5
अभिषिक्तो हि यो राजा राष्ट्रस्थो मित्रसंवृत: । ससुहृत्समुपेतो वा स कथं रज्जयेत् प्रजा:,जो राजा अपने राज्यपर अभिषिक्त हो देशमें मित्रोंसे घिरा हुआ रहता है, तथा जो हितैषी सुहृदोंसे भी सम्पन्न है, वह किस प्रकार अपनी प्रजाको प्रसन्न रखे?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– «မိမိနိုင်ငံတော်၌ အဘိသိက္ကာရပြု၍ တရားဝင်တင်မြှောက်ခံထားသော ဘုရင်တစ်ပါးသည် ပြည်သူတို့အကြား တည်မြဲနေပြီး မဟာမိတ်များက ဝိုင်းရံကာ ကောင်းမြတ်သော မိတ်ဆွေများ၏ ထောက်မကူညီမှုလည်း ရှိသော်—ပြည်သူတို့ စိတ်ချမ်းသာကျေနပ်စေရန် မည်သို့ အုပ်ချုပ်ပြုမူသင့်သနည်း»။
Verse 6
यो हासत्प्रग्रहरति: स्नेहरागबलात्कृत: । इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबु भूषक:,जो असदू वस्तुओंके संग्रहमें अनुरक्त है, स्नेह और रागके वशीभूत हो गया है और इन्द्रियोंपर वश न चलनेके कारण सज्जन बननेकी चेष्टा नहीं करता, उस राजाके उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए समस्त सेवक भी विपरीत गुणवाले हो जाते हैं। ऐसी दशामें सेवकोंके रखनेका जो फल धनकी वृद्धि आदि है, उससे वह राजा सर्वथा वंचित रह जाता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «မသင့်လျော်သော အရာများကို စုဆောင်းသိုလှောင်ရန် စွဲလမ်းပြီး ချစ်ခင်မှုနှင့် ရာဂ၏ အင်အားကြောင့် လှုပ်ရှားကာ၊ အင်ဒြိယများကို မထိန်းနိုင်သဖြင့် ကောင်းမြတ်သူဖြစ်ရန်တောင် မကြိုးစားသော ဘုရင်တစ်ပါးရှိလျှင်—အထူးကောင်းမွန်သော မျိုးရိုးမှ မွေးဖွားလာသော သူ၏ အမှုထမ်းများပင် ဆန့်ကျင်သော အကျင့်ဂုဏ်များသို့ လဲကျသွားကြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အမှုထမ်းထားခြင်း၏ အကျိုး—ဥစ္စာတိုးပွားခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေးကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့—ကို ထိုဘုရင်သည် လုံးဝ မရနိုင်တော့»။
Verse 7
तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्वता: । न च भृत्यफलैरर्थ: स राजा सम्प्रयुज्यते,जो असदू वस्तुओंके संग्रहमें अनुरक्त है, स्नेह और रागके वशीभूत हो गया है और इन्द्रियोंपर वश न चलनेके कारण सज्जन बननेकी चेष्टा नहीं करता, उस राजाके उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए समस्त सेवक भी विपरीत गुणवाले हो जाते हैं। ऐसी दशामें सेवकोंके रखनेका जो फल धनकी वृद्धि आदि है, उससे वह राजा सर्वथा वंचित रह जाता है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ထိုဘုရင်၏ အမှုထမ်းအားလုံးသည် မျိုးရိုးမြင့်မြတ်သူများဖြစ်သော်လည်း အကျင့်ဂုဏ်ဆိုးများသို့ ကျရောက်သွားကြသည်။ ထိုဘုရင်သည်လည်း အမှုထမ်းရှိခြင်း၏ အကျိုးရလဒ်—ဥစ္စာတိုးပွားခြင်းနှင့် စီမံအုပ်ချုပ်မှု စနစ်တကျဖြစ်ခြင်းတို့—ကို မည်သို့မျှ မရရှိနိုင်»။
Verse 8
एतन्मे संशयस्यास्य राजधर्मान् सुदुर्विदान् । बृहस्पतिसमो बुद्धया भवान् शंसितुगर्हति,मेरे इस संशयका निवारण करके आप दुर्बोध राजधर्मोंका वर्णन कीजिये; क्योंकि आप बुद्धिमें साक्षात् बृहस्पतिके समान हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ကျွန်ုပ်၏ ဤသံသယကို ဖယ်ရှားပေးပြီး နားလည်ရန် အလွန်ခက်ခဲသော ရာဇဓမ္မ—ဘုရင်၏ တာဝန်ဝတ္တရားများ—ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြပါ။ အကြောင်းမူကား သင်၏ ဉာဏ်ပညာသည် ဘృဟස්ပတိနှင့် တူညီသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ထိုအရာတို့ကို သင်ကြားရန် အလွန်သင့်တော်ပါသည်»။
Verse 9
शंसिता पुरुषव्याप्र त्वन्न: कुलहिते रत: । क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो न: शंसति सर्वदा,पुरुषसिंह! हमारे कुलके हितमें तत्पर रहनेवाले आप ही हमें ऐसा उपदेश दे सकते हैं। दूसरे हमारे हितैषी महाज्ञानी विदुरजी हैं, जो हमें सर्वदा सदुपदेश दिया करते हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «လူတို့အနက် ကျားသတ္တဝါကဲ့သို့သောသူရေ၊ ငါတို့ မျိုးရိုးအကျိုးအတွက် အမြဲတမ်း စိတ်ထားတည်ကြည်သူမှာ သင်ပင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော အကြံဉာဏ်ကို ငါတို့အား ပေးနိုင်သူလည်း သင်တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အလွန်ပညာရှိသော အိမ်တော်မင်း (ခန်းမအုပ်) ဝိဒူရလည်း ရှိပြီး၊ သူသည် ငါတို့အကျိုးအတွက် အမြဲတမ်း သင်ကြားညွှန်ပြလေ့ရှိ၏»။
Verse 10
त्वत्त: कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् । अमृतस्याव्ययस्येव तृप्त: स्वप्स्याम्यहं सुखम्,आपके मुखसे कुलके लिये हितकारी तथा राज्यके लिये कल्याणकारी उपदेश सुनकर मैं अक्षय अमृतसे तृप्त होनेके समान सुखसे सोऊँगा
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သင်၏နှုတ်မှ မျိုးရိုးအကျိုးနှင့် နိုင်ငံတော်အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေသော စကားကို ကြားရသော်၊ ငါသည် မပျက်မယွင်း အမရိတရည်ဖြင့် ပြည့်ဝသကဲ့သို့ စိတ်ကျေနပ်လိမ့်မည်။ ထိုကျေနပ်မှုအတွင်း ငါသည် အေးချမ်းစွာ အိပ်ပျော်မည်»။
Verse 11
कीदृशा: संनिकर्षस्था भृत्या: सर्वगुणान्विता: । कीदृशै: कि कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते,कैसे सर्वगुणसम्पन्न सेवक राजाके निकट रहने चाहिये और किस कुलमें उत्पन्न हुए कैसे सैनिकोंके साथ राजाको युद्धकी यात्रा करनी चाहिये?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– «ဂုဏ်သတ္တိ အစုံအလင် ပြည့်စုံသော အမှုထမ်းတို့အနက် ဘယ်လိုသူများကို ဘုရင်အနီးကပ် ထားသင့်သနည်း။ ထို့ပြင် ဘယ်လိုလူများနှင့်၊ သို့မဟုတ် ဘယ်လို မြင့်မြတ်သော မျိုးရိုးမှ ထွက်ပေါ်လာသူများနှင့် ဘုရင်သည် စစ်ခရီး ထွက်သင့်သနည်း»။
Verse 12
न होको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता | राज्यं चेदं॑ जन: सर्वस्तत्कुलीनो$भिकांक्षति,सेवकोंके बिना अकेला राजा राज्यकी रक्षा नहीं कर सकता; क्योंकि उत्तम कुलमें उत्पन्न सभी लोग इस राज्यकी अभिलाषा करते हैं
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အမှုထမ်းနှင့် သစ္စာရှိသော ဝန်ထမ်းများ မရှိလျှင် ဘုရင်တစ်ဦးတည်းဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို ကာကွယ်သူ မဖြစ်နိုင်။ အကြောင်းမှာ လူအပေါင်းတို့—အထူးသဖြင့် မြင့်မြတ်သော မျိုးရိုးရှိသူများ—သည် ဤနိုင်ငံတော်ကို လိုလားတပ်မက်ကြသဖြင့် ဖြစ်၏»။
Verse 13
भीष्म उवाच नच प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत । असहायवता तात नैवार्था: केचिदप्युत,भीष्मजीने कहा--तात भरतनन्दन! कोई भी सहायकोंके बिना अकेले राज्य नहीं चला सकता। राज्य ही क्या? सहायकोंके बिना किसी भी अर्थकी प्राप्ति नहीं होती। यदि प्राप्ति हो भी गयी तो सदा उसकी रक्षा असम्भव हो जाती है (अतः सेवकों या सहायकोंका होना आवश्यक है)। जिसके सभी सेवक ज्ञान-विज्ञानमें कुशल, हितैषी, कुलीन और स्नेही हों, वही राजा राज्यका फल भोग सकता है
ဘိဿမက ပြောသည်– «ဟေ့ ဘာရတမျိုးနွယ်ဝင် သားရေ၊ နိုင်ငံတော်ကို တစ်ယောက်တည်းဖြင့် အမှန်တကယ် မအုပ်ချုပ်နိုင်။ အကူအညီမရှိလျှင် မည်သည့် ရည်မှန်းချက်မျှ မအောင်မြင်နိုင်သကဲ့သို့၊ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း အကြာကြီး ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရန် မဖြစ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် အမှုထမ်းများနှင့် မဟာမိတ်အကူအညီများသည် မဖြစ်မနေ လိုအပ်၏။ ဉာဏ်ပညာနှင့် လက်တွေ့ပညာရပ်တို့တွင် ကျွမ်းကျင်၍ အကျိုးလိုလားသူ၊ မျိုးရိုးကောင်း၍ ချစ်ခင်စိတ်ရှိသော အမှုထမ်းများကို ပိုင်ဆိုင်သည့် ဘုရင်သာ အာဏာ၏ အကျိုးကို ခံစားနိုင်သည်»။
Verse 14
लब्धुं लब्धा हापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ । यस्य भृत्यजन: सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविद:,भीष्मजीने कहा--तात भरतनन्दन! कोई भी सहायकोंके बिना अकेले राज्य नहीं चला सकता। राज्य ही क्या? सहायकोंके बिना किसी भी अर्थकी प्राप्ति नहीं होती। यदि प्राप्ति हो भी गयी तो सदा उसकी रक्षा असम्भव हो जाती है (अतः सेवकों या सहायकोंका होना आवश्यक है)। जिसके सभी सेवक ज्ञान-विज्ञानमें कुशल, हितैषी, कुलीन और स्नेही हों, वही राजा राज्यका फल भोग सकता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘာရတဝంశ၏ အထွတ်အမြတ်သူရဲကောင်း၊ ရရှိပြီးသောအရာကိုပင် အမြဲတမ်းကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရန် ခက်ခဲလှ၏။ အကူအညီပေးသူများမရှိဘဲ မင်းသည် တစ်ဦးတည်းဖြင့် နိုင်ငံကို မအုပ်ချုပ်နိုင်။ နိုင်ငံရေးသာမက လူ့ရည်မှန်းချက်တစ်စုံတစ်ရာကိုပင် အရည်အချင်းရှိသောအမှုထမ်းများမရှိလျှင် မအောင်မြင်နိုင်၊ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း လုံခြုံစွာ ထိန်းသိမ်းထားရန် မဖြစ်နိုင်ချေ။ အမှုထမ်းအပေါင်းတို့သည် ဉာဏ်ပညာနှင့် လက်တွေ့ပညာ၌ ကျွမ်းကျင်၍ ကောင်းမြတ်စိတ်ရှိ၊ မျိုးရိုးကောင်း၊ ချစ်ခင်သနားတတ်သူများဖြစ်သော မင်းသာ အာဏာ၏အသီးအပွင့်ကို အမှန်တကယ် ခံစားနိုင်သည်»။
Verse 15
हितैषी कुलज: स्निग्ध: स राज्यफलमश्षुते,भीष्मजीने कहा--तात भरतनन्दन! कोई भी सहायकोंके बिना अकेले राज्य नहीं चला सकता। राज्य ही क्या? सहायकोंके बिना किसी भी अर्थकी प्राप्ति नहीं होती। यदि प्राप्ति हो भी गयी तो सदा उसकी रक्षा असम्भव हो जाती है (अतः सेवकों या सहायकोंका होना आवश्यक है)। जिसके सभी सेवक ज्ञान-विज्ञानमें कुशल, हितैषी, कुलीन और स्नेही हों, वही राजा राज्यका फल भोग सकता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အမှုထမ်းတို့သည် ဉာဏ်ပညာနှင့် လက်တွေ့ကျွမ်းကျင်မှု၌ ပြည့်စုံ၍ မျိုးရိုးကောင်း၊ ချစ်ခင်သနားတတ်ပြီး မင်း၏အကျိုးကို စိတ်မှန်ဖြင့် ဆောင်ရွက်သူများဖြစ်သောအခါ မင်းသာ အာဏာ၏အသီးအပွင့်ကို အမှန်တကယ် ခံစားနိုင်သည်။ အကြောင်းမူကား မည်သူမျှ နိုင်ငံကို တစ်ဦးတည်းဖြင့် မအုပ်ချုပ်နိုင်; အကူအညီမရှိလျှင် အရေးပါသောရည်မှန်းချက်တစ်စုံတစ်ရာကို မရနိုင်၊ ရရှိခဲ့သော်လည်း သူတို့မရှိလျှင် လုံခြုံစွာ မထိန်းသိမ်းနိုင်။ ထို့ကြောင့် သင့်လျော်သောအမှုထမ်းနှင့် မဟာမိတ်တို့သည် တည်ငြိမ်သောအုပ်ချုပ်ရေးအတွက် မဖြစ်မနေလိုအပ်သည်»။
Verse 16
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्या: सहोषिता: । नृपतेर्मतिदा: सन्त: सम्बन्धज्ञानकोविदा:,जिसके मन्त्री कुलीन, धनके लोभसे फोड़े न जा सकनेवाले, सदा राजाके साथ रहनेवाले, उन्हें अच्छी बुद्धि देनेवाले, सत्पुरुष, सम्बन्ध-ज्ञानकुशल, भविष्यका भलीभाँति प्रबन्ध करनेवाले, समयके ज्ञानमें निपुण तथा बीती हुई बातके लिये शोक न करनेवाले हों, वही राजा राज्यके फलका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မင်း၏ဝန်ကြီးတို့သည် မျိုးရိုးမြင့်မြတ်၍ လောဘကြောင့် မဝယ်ယူနိုင်သူများ၊ ငွေကြေးဖြင့် မခွဲဖောက်နိုင်သူများ၊ အမြဲတမ်း မင်း၏ဘေး၌ နေထိုင်ကာ သေချာသောအကြံဉာဏ်ပေးသူများ၊ သီလရှိသောသူတော်ကောင်းများ၊ မဟာမိတ်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို နားလည်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်လျှင် ထိုမင်းသည် အာဏာ၏အသီးအပွင့်ကို အမှန်တကယ် ခံစားရမည့်သူ ဖြစ်လာသည်။ ထိုသို့သောအကြံပေးများသည် အနာဂတ်ကို သေချာစီမံကိန်းချ၍ ကာလအချိန်ကို သိမြင်စွာ လုပ်ဆောင်ရန် မင်းကို ညွှန်ပြပြီး၊ အတိတ်အတွက် နောင်တနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မလှုပ်ရှားကြ»။
Verse 17
अनागतविधातार: कालज्ञानविशारदा: । अतिक्रान्तमशोचन्त: स राज्यफलमश्षुते,जिसके मन्त्री कुलीन, धनके लोभसे फोड़े न जा सकनेवाले, सदा राजाके साथ रहनेवाले, उन्हें अच्छी बुद्धि देनेवाले, सत्पुरुष, सम्बन्ध-ज्ञानकुशल, भविष्यका भलीभाँति प्रबन्ध करनेवाले, समयके ज्ञानमें निपुण तथा बीती हुई बातके लिये शोक न करनेवाले हों, वही राजा राज्यके फलका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မင်း၏ဝန်ကြီးတို့သည် မလာသေးသောအရာကို ကြိုတင်စီမံနိုင်သူများ၊ အချိန်ကာလ၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် သင့်တော်သောအခိုက်အတန့်ကို နားလည်ကျွမ်းကျင်သူများ၊ ပြီးခဲ့သမျှအတွက် မဝမ်းနည်းမစိုးရိမ်သူများဖြစ်လျှင် မင်းသည် အာဏာ၏အသီးအပွင့်ကို အမှန်တကယ် ခံစားရသည်။ ထိုသို့သော တည်ငြိမ်၍ အမြင်ရှည်သောအကြံဉာဏ်သည် နောင်တမဟုတ်ဘဲ သတိပညာဖြင့် နိုင်ငံကို ထိန်းသိမ်းကာ၊ မင်းအုပ်ချုပ်မှုကို အာဏာသာမက ဓမ္မအရ ထိရောက်စေသည်»။
Verse 18
समदुःखसुखा यस्य सहाया: प्रियकारिण: । अर्थचिन्तापरा: सत्या: स राज्यफलमश्रुते,जिसके सहायक राजाके सुखमें सुख और दु:खमें दुःख मानते हों, सदा उसका प्रिय करनेवाले हों और राजकीय धन कैसे बढ़े--इसकी चिन्तामें तत्पर तथा सत्यवादी हों, वह राजा राज्यका फल पाता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မင်း၏အကူအညီပေးသူများသည် မင်း၏ပျော်ရွှင်မှုကို မိမိတို့၏ပျော်ရွှင်မှုကဲ့သို့၊ မင်း၏ဒုက္ခကို မိမိတို့၏ဒုက္ခကဲ့သို့ ခံစားသူများဖြစ်၍ အမြဲ မင်းနှစ်သက်ရာကို ဆောင်ရွက်ကြပြီး၊ နိုင်ငံ၏ဘဏ္ဍာကို တိုးပွားစေရန် သတိထားစဉ်းစားကာ သစ္စာတည်ကြည်သူများဖြစ်လျှင် မင်းသည် အာဏာ၏အသီးအပွင့်ကို အမှန်တကယ် ခံစားရသည်။ ထိုသို့သော သစ္စာရှိ၍ သတိပညာရှိပြီး ရိုးသားသောအကူအညီများက မင်းအုပ်ချုပ်မှုကို အကျိုးရှိ၍ တည်ငြိမ်စေသည်»။
Verse 19
यस्य नारतों जनपद: संनिकर्षगत: सदा । अक्षुद्र: सत्यथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत्,जिसका देश दुखी न हो तथा सदा समीपवर्ती बना रहे, जो स्वयं भी छोटे विचारका न होकर सदा सन्मार्गका अवलम्बन करनेवाला हो, वही राजा राज्यका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– အမှန်တကယ် အာဏာပိုင်မှု၏ အစိတ်အပိုင်းကို ထိုက်တန်သူမှာ နိုင်ငံပြည်သူများ မနာကျင်မပင်ပန်းစေဘဲ အမြဲကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်သည့် အနီးအနားတွင် ထိန်းသိမ်းထားသူ၊ စိတ်သဘောသေးငယ်မဟုတ်သူ၊ သစ္စာနှင့် ဓမ္မလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ကြည်သူ ရာဇာတစ်ပါးတည်းဖြစ်သည်။
Verse 20
कोशाख्यपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैनरि: । आप्तैस्तुष्टैश्न सततं चीयते स नृपोत्तम:,विश्वासपात्र, संतोषी तथा खजाना बढ़ानेका सतत प्रयत्न करनेवाले, खजांचियोंके द्वारा जिसके कोषकी सदा वृद्धि हो रही हो, वही राजाओंमें श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– စီမံခန့်ခွဲမှုမှန်ကန်၍ လုံခြုံစွာ ထိန်းသိမ်းထားသော ဘဏ္ဍာတိုက်သည် ယုံကြည်ထိုက်၍ စိတ်ကျေနပ်သည့် အရာရှိများက အမြဲတမ်း တိုးပွားအောင် ကြိုးပမ်းသဖြင့် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လာသော ရာဇာသည် အုပ်ချုပ်သူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။
Verse 21
कोष्ठागारमसंहार्यराप्तै: संचयतत्परै: । पात्रभूतैरलुब्धैश्व पाल्यमानं गुणी भवेत्,यदि लोभवश फूट न सकनेवाले, विश्वासपात्र, संग्रही, सुपात्र एवं निर्लोभ मनुष्य अन्नादि भण्डारकी रक्षामें तत्पर हों तो उसकी विशेष उन्नति होती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ဖောက်ထွင်းမဝင်နိုင်သော သိုလှောင်ရုံကို ယုံကြည်ထိုက်၍ အရည်အချင်းရှိသော ထိန်းသိမ်းသူများက စောင့်ရှောက်လျှင်—စုဆောင်းသိုလှောင်ရာတွင် အလေးထားသူ၊ တာဝန်ပေးအပ်ရန် သင့်တော်သူ၊ လောဘကင်းသူတို့ဖြစ်လျှင်—ထိုသိုလှောင်ရုံသည် စည်းစိမ်တိုးတက်၍ တန်ဖိုးလည်း တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာသည်။ သင်ခန်းစာမှာ အရင်းအမြစ်တို့သည် လောဘကြောင့်မဟုတ်ဘဲ သမာဓိ၊ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ထိန်းချုပ်နိုင်မှုကြောင့်သာ ရှင်သန်ကြီးထွားသည်ဟူသည်။
Verse 22
व्यवहारक्ष नगरे यस्य कर्मफलोदय: । दृश्यते शंखलिखित: स धर्मफलभाडू नृप:,जिसके नगरमें कर्मके अनुसार फलकी प्राप्तिका प्रतिपादन करनेवाले शंख-लिखित मुनिके बनाये हुए न्याय-व्यवहारका पालन होता देखा जाता है, वह राजा धर्मके फलका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– မိမိမြို့တွင် ရှင်သန်မြင်တွေ့ရအောင် တရားစီရင်ရေးကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မုနိ သင်္ခနှင့် လိခိတတို့က ရေးသားထားသည့် ဥပဒေ-အမှုအခင်း စည်းမျဉ်းများအတိုင်း လိုက်နာကာ လူတစ်ဦးချင်း၏ ကံအလုပ်နှင့် ကိုက်ညီသည့် အကျိုးကို ချမှတ်ပေးနိုင်သော ရာဇာသည် ဓမ္မ၏ အကျိုးဖလကို မျှဝေခံစားသူဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ အုပ်ချုပ်သူ၏ ကုသိုလ်သည် တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်မှုဖြင့် ကံ၏ သဘောတရားကို လူထုအတွင်း အကျိုးသက်ရောက်စေသည့် အစီအစဉ်ကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် တည်ရှိသည်။
Verse 23
संगृहीतमनुष्यश्न यो राजा राजधर्मवित् । षड्वर्ग प्रतिगृह्लाति स धर्मफलमश्लुते,जो राजा राजधर्मको जानता और अपने यहाँ अच्छे लोगोंको जुटाकर रखता है तथा अवसरके अनुसार संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव एवं समाश्रय नामक छ: गुणोंका उपयोग करता है, वह धर्मके फलका भागी होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ရာဇဓမ္မကို နားလည်သိမြင်ပြီး၊ သင့်တော်သော လူကောင်းများကို စုစည်းထောက်ပံ့ကာ မိမိအမှုတော်တွင် ထားရှိသူ၊ ထို့ပြင် အခြေအနေအလိုက် နိုင်ငံရေးနည်းလမ်း ခြောက်ပါး—သင့်မြတ်ခြင်း(သန္ဓိ)、စစ်ဆင်ခြင်း(ဝိဂ္ဂဟ)、ချီတက်ခြင်း(ယာန)、တည်နေခြင်း(အာသန)、နှစ်မျက်နှာမူဝါဒ(ဒွဲဓီဘာဝ)、နှင့် အားကိုးမဟာမိတ်ရှာခြင်း(သမာရှရယ)—ကို အသုံးချတတ်သူ ရာဇာသည် ဓမ္မ၏ အကျိုးဖလကို မျှဝေခံစားရသည်။
Verse 114
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သန့်တိပဗ္ဗ (Śānti Parva) အတွင်းရှိ ရာဇဓမ္မာနုသာသနပဗ္ဗ (Rājadharmānuśāsana) ၏ အခန်း (၁၁၄) ပြီးဆုံး၏—ဘီရှ္မ၏ မင်းတရားနှင့် အကျင့်သီလအခြေပြု အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ သင်ကြားချက်ကို ဤအပိုင်း၌ အဆုံးသတ်စေသည်။
Verse 115
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि पजञ्चदशाधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သန့်တိပဗ္ဗ (Śānti Parva) အတွင်းရှိ ရာဇဓမ္မာနုသာသနပဗ္ဗ (Rājadharma) ၏ အခန်း (၁၁၅) ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အခန်းပိတ်အမှတ်တမ်း (colophon) ဖြစ်ပြီး၊ ဤအပိုင်းတွင် ဘီရှ္မ၏ မင်းတရားနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို ဤယူနစ်အတွက် အဆုံးသတ်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Frequently Asked Questions
The problem is how a king can secure public confidence and stable rule when personal intention is insufficient—because governance depends on the ethical and technical quality of ministers, servants, and administrative controls.
A ruler attains state ‘fruit’ through institutional competence: appoint knowledgeable, loyal aides; maintain trustworthy treasury and storehouse systems; enforce transparent procedures; and practice self-restraint over the ṣaḍvarga.
No explicit phalaśruti formula appears here; the chapter instead embeds its ‘result’ claim internally by repeatedly stating that such staffing, foresight, and disciplined administration lead to “rājya-phala” (effective outcomes of rule) and “dharma-phala” (ethical legitimacy).