Adhyaya 110
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
Upa-parva: Āpaddharma-Anuśāsana (Discourse on Ethics in Crisis) — Satya/Anṛta Deliberation Unit
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how a person committed to dharma should act when truth and falsehood both appear to “cover the worlds,” and requests criteria for when to speak truth and when to speak non-truth. Bhīṣma affirms the general primacy of truthful speech, yet introduces a contextual rule: there are cases where truth should not be spoken and where non-truth should be spoken, particularly when the ethical valence reverses due to consequences. He notes that the untrained become confused where satya is not straightforward; dharma requires deliberate discrimination between satya and anṛta. The chapter then grounds dharma in protective function—what is joined with non-injury (ahiṃsā) and what sustains (dhāraṇā) living beings. It rejects framing “dharma” as a tool for unjust acquisition and warns against enabling harmful actors through gifts or cooperation. Limited crisis exceptions are named (e.g., threat to life, marriage-related contexts, protection of property and others’ welfare), and the text emphasizes that one should not validate predatory conduct as “dharma.” The closing maxim states reciprocity in conduct: respond to deception with appropriate counter-measures, and respond to good conduct with good conduct—presenting dharma as calibrated, relational, and stability-oriented.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न—जो मनुष्य धर्म में स्थिर रहना चाहता है, वह सत्य और असत्य के जाल में कैसे निर्णय करे? क्योंकि दोनों ही लोक को व्याप्त करके खड़े हैं। → प्रश्न तीखा होता जाता है: ‘क्या सत्य है, क्या असत्य? सनातन धर्म्य क्या है? किस समय सत्य बोलना चाहिए और किस समय असत्य?’ फिर एक उलटबाँसी-सा सूत्र सामने आता है—कभी सत्य न बोलना ही धर्म हो सकता है, और कभी असत्य बोलना ही सत्य का कार्य कर सकता है (प्राणी-रक्षा, संकट-निवारण आदि में)। → धर्म का ‘लक्षण’ स्पष्ट किया जाता है—अहिंसा, सत्य, अक्रोध, तप, दान, दम, मति, अनसूया, अमात्सर्य, शील आदि को ब्रह्मा-प्रणीत सनातन धर्म कहा जाता है; साथ ही यह निर्णायक सीमा रेखा खींची जाती है कि प्राण-संकट, विवाह, पर-धन/धर्म-रक्षा जैसे प्रसंगों में असत्य भी अनुमेय हो सकता है, जबकि धर्म से च्युत होकर पापमार्ग अपनाने वाले को दण्ड द्वारा रोका/नष्ट किया जाना चाहिए। → अध्याय व्यवहार-नीति का निष्कर्ष देता है: वाणी का मूल्य ‘शब्द’ नहीं, ‘फल’ है—जो वचन अहिंसा और धर्म-रक्षा करे वही धर्म्य; धन-लोभ पाप का मूल है, और जीवन-नाश धन-नाश से भी अधिक दुःखद है—अतः नीति का लक्ष्य प्राण-रक्षा और धर्म-रक्षा रहे। → युधिष्ठिर के लिए अगला प्रश्न खुला रह जाता है—जब ‘फल’ और ‘नियम’ टकराएँ, तब राजा किस कसौटी से दण्ड, दया और सत्य—तीनों का संतुलन साधे?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। अऑसि्छऋाय-ज नवाधिकशततमो<्ध्याय: सत्य-असत्यका विवेचन, धर्मका लक्षण तथा व्यावहारिक नीतिका वर्णन युधिछिर उवाच कथं धर्मे स्थातुमिच्छन् नरो वर्तेत भारत । विद्वन् जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! धर्ममें स्थित रहनेकी इच्छावाला मनुष्य कैसा बर्ताव करे? विद्वन्! मैं इस बातको जानना चाहता हूँ। भरतश्रेष्ठी आप मुझसे इसका वर्णन कीजिये
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– «အို ဘာရတ၊ ဓမ္မ၌ တည်မြဲလိုသော လူသည် မည်သို့ ပြုမူနေထိုင်သင့်သနည်း။ အို ပညာရှိ၊ ငါသည် ဤအကြောင်းကို သိလိုသဖြင့်၊ ဘာရတတို့အနက် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သူ၊ ငါ့အား ရှင်းပြပါ»။
Verse 2
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठत: । तयो: किमाचरेद् राजन् पुरुषो धर्मनिश्चितः,राजन्! सत्य और असत्य--ये दोनों सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त करके स्थित हैं; किंतु धर्मपर विश्वास करनेवाला मनुष्य इन दोनोंमेंसे किसका आचरण करे?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ အမှန်တရားနှင့် မမှန်တရားတို့ နှစ်ပါးစလုံးသည် လောကများကို လွှမ်းခြုံ၍ နေရာတိုင်းတွင် တည်ရှိနေကြ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာတွင် ဓမ္မကို အတည်ပြုထားသော လူသည် ထိုနှစ်ခုအနက် မည်သည်ကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးသင့်သနည်း»။
Verse 3
किंस्वित् सत्यं किमनृतं किंस्विद् धर्म्य सनातनम् । कस्मिन् काले वदेत् सत्यं कस्मिन् कालेडनृतं वदेत्,क्या सत्य है और क्या झूठ? तथा कौन-सा कार्य सनातन धर्मके अनुकूल है? किस समय सत्य बोलना चाहिये और किस समय झूठ?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အမှန်တရားဟူသည် အဘယ်နည်း၊ မမှန်ကန်မှုဟူသည် အဘယ်နည်း။ ထာဝရဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော အကျင့်အကြံသည် မည်သို့နည်း။ မည်သည့်အချိန်တွင် အမှန်ကို ပြောသင့်သနည်း၊ မည်သည့်အချိန်တွင် မမှန်သောစကားကို ပြောသင့်သနည်း»
Verse 4
भीष्म उवाच सत्यस्य वचन साधु न सत्याद् विद्यते परम् यत्तु लोकेषु दुर्जञानं तत् प्रवक्ष्यामि भारत,भीष्मजीने कहा--भारत! सत्य बोलना अच्छा है। सत्यसे बढ़कर दूसरा कोई धर्म नहीं है; परतु लोकमें जिसे जानना अत्यन्त कठिन है, उसीको मैं बता रहा हूँ
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ အမှန်ကို ပြောခြင်းသည် မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်း၏။ အမှန်ထက် မြင့်မားသော အရာမရှိ။ သို့သော် လောက၌ ခွဲခြားသိမြင်ရန် အလွန်ခက်ခဲသော အရာကို ငါ ရှင်းလင်းပြမည်»
Verse 5
भवेत् सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् । यत्रानृतं भवेत् सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत्,जहाँ झूठ ही सत्यका काम करे (किसी प्राणीको संकटसे बचावे) अथवा सत्य ही झूठ बन जाय (किसीके जीवनको संकटमें डाल दे); ऐसे अवसरोंपर सत्य नहीं बोलना चाहिये। वहाँ झूठ बोलना ही उचित है
«တစ်ခါတစ်ရံ အမှန်ကို မပြောသင့်သည့်အခါ ရှိတတ်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ မမှန်သောစကားကို ပြောသင့်သည့်အခါလည်း ရှိတတ်၏။ မမှန်ကန်မှုက အမှန်၏ အကျိုးကို ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သည့်နေရာ၊ သို့မဟုတ် အမှန်ကပင် မမှန်ကန်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည့်နေရာတွင်—ထိုသို့သောအခါ အမှန်ကို မပြောသင့်၊ မမှန်သောစကားကို ပြောခြင်းကသာ သင့်လျော်၏»
Verse 6
तादृशो बध्यते बालो यत्र सत्यमनिष्ठितम् सत्यानते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्,जिसमें सत्य स्थिर न हो, ऐसा मूर्ख मनुष्य ही मारा जाता है। सत्य और असत्यका निर्णय करके सत्यका पालन करनेवाला पुरुष ही धर्मज्ञ माना जाता है
«အမှန်တရား မတည်မြဲသော အခြေအနေ၌ မိုက်မဲသူသည် ပျက်စီးခြင်းကို တွေ့ရ၏။ အမှန်နှင့် မမှန်ကို သေချာစွာ ခွဲခြားဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် အမှန်ကိုသာ လိုက်နာသူသည် ဓမ္မကို သိမြင်သူဟု ခေါ်ထိုက်၏»
Verse 7
अप्यनार्यो5कृतप्रज्ञ: पुरुषो5प्यतिदारुण: । सुमहत् प्राप्तुयात् पुण्यं बलाको5न्धवधादिव,जो नीच है, जिसकी बुद्धि शुद्ध नहीं है तथा जो अत्यन्त कठोर स्वभावका है, वह मनुष्य भी कभी अंधे पशुको मारनेवाले बलाक नामक व्याधकी भाँति महान पुण्य प्राप्त कर लेता है-
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «နိမ့်ကျသူ၊ ဉာဏ်မသန့်ရှင်းသူ၊ သဘောထားအလွန်ကြမ်းတမ်းသူတစ်ဦးပင်လျှင် တစ်ခါတစ်ရံ မဟာကောင်းကျိုး (ပုဏ္ဏ) ကို ရနိုင်၏—မျက်ကန်းသတ္တဝါတစ်ကောင်ကို သတ်ခဲ့သော မုဆိုး ဘလာကာကဲ့သို့ပင်»
Verse 8
किमाश्चर्य च यन्मूढो धर्मकामो<प्यधर्मवित् । सुमहत् प्राप्तुयात् पुण्यं गड़्ायामिव कौशिक:,कैसा आश्चर्य है कि धर्मकी इच्छा रखनेवाला मूर्ख (तपस्वी) (सत्य बोलकर भी) अधर्मके फलको प्राप्त हो जाता है। (कर्णपर्व अध्याय ६९) और गंगाके तटपर रहनेवाले एक उल्लूकी भाँति कोई (हिंसा करके भी) महान् पुण्य प्राप्त कर लेता हैः
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ဤအရာ၌ အံ့ဩစရာ ဘာရှိသနည်း။ မိုက်မဲ၍ မောဟဖြစ်သောသူသည် ဓမ္မကို လိုလားသော်လည်း အဓမ္မကို နားလည်သော်လည်းကောင်း၊ အဓမ္မကို ကျင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး ထိုကြောင့် အလွန်ကြီးမားသော အကျိုးကို ရနိုင်သည်။ ထိုနည်းတူ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၌ ကောသိကကဲ့သို့ ပရိယာယ်ဆန်ဆန် မြင်ရသော်လည်း ကြီးမားသော ကုသိုလ်ကို ရနိုင်သည်။ အကျင့်သီလ၏ လောက၌ အကျိုးအပြစ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ပြောင်းပြန်ထင်ရတတ်သည်—ဓမ္မကို ရည်ရွယ်သူက အဓမ္မအကျိုးသို့ ကျရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ အပြစ်တင်ရမည့်အလုပ်ဟု မြင်ရသော်လည်း အခြားသူက ကုသိုလ်ကို စုဆောင်းနိုင်သည်—ရည်ရွယ်ချက်၊ အခြေအနေ၊ ဓမ္မ၏ နက်နဲသော လုပ်ဆောင်ပုံတို့အပေါ် မူတည်၍ ဖြစ်သည်။
Verse 9
तादृशो<यमनुप्रश्नो यत्र धर्म: सुदुर्लभ: । दुष्कर: प्रतिसंख्यातुं तत् केनात्र व्यवस्यति,युधिष्ठिर! तुम्हारा यह पिछला प्रश्न भी ऐसा ही है। इसके अनुसार धर्मके स्वरूपका विवेचन करना या समझना बहुत कठिन है; इसीलिये उसका प्रतिपादन करना भी दुष्कर ही है; अत: धर्मके विषयमें कोई किस प्रकार निश्चय करे?
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“သင်၏ နောက်ထပ်မေးခွန်းသည်လည်း ထိုသဘောတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ဓမ္မကို အလွန်ခက်ခဲစွာသာ ခွဲခြားမြင်နိုင်သော နယ်ပယ်ကို ထိတွေ့နေသည်။ ၎င်းကို တိတိကျကျ သတ်မှတ်ဖော်ပြရန် ခက်ခဲသကဲ့သို့၊ ထို့ကြောင့် သေချာတိကျစွာ ထုတ်ဖော်တင်ပြရန်လည်း ခက်ခဲသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အမှု၌၊ ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဤနေရာတွင် မည်သည့်နည်းဖြင့် မည်သူမဆို ဓမ္မအပေါ် ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်နိုင်မည်နည်း?”
Verse 10
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । यः स्यात् प्रभवसंयुक्त: स धर्म इति निश्चय:,प्राणियोंके अभ्युदय और कल्याणके लिये ही धर्मका प्रवचन किया गया है; अतः जो इस उद्देश्यसे युक्त हो अर्थात् जिससे अभ्युदय और नि:श्रेयस सिद्ध होते हों, वही धर्म है, ऐसा शास्त्रवेत्ताओंका निश्चय है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ဓမ္မကို ဟောကြားထားခြင်းသည် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးတိုးတက်မှုနှင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာအတွက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤရည်ရွယ်ချက်နှင့် ဆက်စပ်သောအရာ—လောကီကောင်းကျိုးနှင့် အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးကို အမှန်တကယ် ဖြစ်ပေါ်စေသောအရာ—ထိုအရာပင် ဓမ္မ ဖြစ်သည်ဟု သာသနာကျမ်းကို သိသူတို့၏ အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။
Verse 11
धारणाद् धर्ममित्याहुर्धमेण विधृता: प्रजा: । यः स्याद् धारणसंयुक्त: स धर्म इति निश्चय:,धर्मका नाम “धर्म” इसलिये पड़ा है कि वह सबको धारण करता है--अधोगतिमें जानेसे बचाता है और जीवनकी रक्षा करता है। धर्मने ही सारी प्रजाको धारण कर रखा है; अत: जिससे धारण और पोषण सिद्ध होता हो, वही धर्म है; ऐसा धर्मवेत्ताओंका निश्चय है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“ဓမ္မဟု ခေါ်သည်မှာ ထောက်တည်ပေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဓမ္မကြောင့်ပင် လူထုသည် ထိန်းသိမ်းခံရ၍ တစ်စုတစ်စည်းတည်း တည်မြဲနေသည်။ ထို့ကြောင့် ထောက်ပံ့နိုင်ခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း၊ အသက်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်း အင်အားနှင့် ပြည့်စုံသောအရာ—ထိုအရာတည်းသာ ဓမ္မ ဖြစ်သည်ဟု ဓမ္မကို သိသူတို့၏ အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။”
Verse 12
अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । यः स्यादहिंसासम्पृक्त: स धर्म इति निश्चय:,प्राणियोंकी हिंसा न हो, इसके लिये धर्मका उपदेश किया गया है; अत: जो अहिंसासे युक्त हो, वही धर्म है, ऐसा धर्मात्माओंका निश्चय है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“သတ္တဝါတို့ကို မထိခိုက်စေရန်အတွက် ဓမ္မကို ဟောကြားထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဟിംသာ (အကြမ်းမဖက်မှု) နှင့် ဆက်စပ်သောအရာ—ထိုအရာတည်းသာ ဓမ္မ ဖြစ်သည်ဟု သီလရှိသူတို့၏ အတည်ပြုယုံကြည်ချက် ဖြစ်သည်။”
Verse 13
(अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मति: । अनसूयाप्यमात्सर्यमनीर्ष्पा शीलमेव च ।। एष धर्म: कुरुश्रेष्ठ कथित: परमेष्ठिना । ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातन: ।। अस्मिन् धर्मे स्थितो राजन् नरो भद्राणि पश्यति ।) राजन! कुरुश्रेष्ठ! अहिंसा, सत्य, अक्रोध, तपस्या दान, मन, और इन्द्रियोंका संयम, विशुद्ध बुद्धि, किसीके दोष न देखना, किसीसे डाह और जलन न रखना तथा उत्तम शीलस्वभावका परिचय देना--ये धर्म हैं, देवाधिदेव परमेष्ठी ब्रह्माजीने इन्हींको सनातन धर्म बताया है। जो मनुष्य इस सनातन धर्ममें स्थित है, उसे ही कल्याणका दर्शन होता है ।। श्रुतिधर्म इति होके नेत्याहुरपरे जना: । न च तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्व विधीयते,वेदमें जिसका प्रतिपादन किया गया है, वही धर्म है, यह एक श्रेणीके विद्वानोंका मत है; किंतु दूसरे लोग धर्मका यह लक्षण नहीं स्वीकार करते हैं। हम किसी भी मतपर दोषारोपण नहीं करते। इतना अवश्य है कि वेदमें सभी बातोंका विधान नहीं है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အဟိံသာ (အကြမ်းမဖက်ခြင်း)၊ သစ္စာ (အမှန်တရား)၊ အမျက်မထွက်ခြင်း၊ တပ (အတင်းအကျပ်သက်သာခြင်း/တရားကျင့်သုံးခြင်း)၊ ဒါန (ပေးကမ်းခြင်း)၊ ကိုယ်နှင့်စိတ်ကိုထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ဉာဏ်အလင်းရှင်းလင်းခြင်း၊ အခြားသူ၏အပြစ်ကိုမရှာဖွေခြင်း၊ မနာလိုမရှူစိတ်နှင့် မ嫉妬ခြင်း၊ မြင့်မြတ်သောအကျင့်သီလကိုလိုက်နာခြင်း—ဤအရာတို့သည် ဓမ္မ ဖြစ်သည်။ အို ကုရုတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ဤဓမ္မကို နတ်တို့၏နတ်ဖြစ်သော ပရမေဋ္ဌိ ဘြဟ္မာက ထာဝရဓမ္မဟု ကြေညာထားသည်။ အို မင်းကြီးရေ၊ ထာဝရဓမ္မ၌ တည်မြဲသူသည် မင်္ဂလာနှင့် အကျိုးစီးပွားအမှန်ကို မြင်တွေ့ရသည်။
Verse 14
येउन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कस्यचित् । तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चय:,जो अन्यायसे अपहरण करनेकी इच्छा रखकर किसी धनीके धनका पता लगाना चाहते हों, उन लुटेरोंसे उसका पता न बतावे और यही धर्म है, ऐसा निश्चय रखे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—မတရားစိတ်ဖြင့် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို လုယူလိုသူတို့က ဥစ္စာထားရာနေရာကို စုံစမ်းမေးမြန်းလာလျှင်၊ ထိုလုယက်သူတို့အား မဖော်ပြသင့်။ ထိုအချက်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းပင် ဓမ္မ ဖြစ်သည်ဟု အတည်ပြုထား၏။
Verse 15
अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत् कथंचन । अवश्यं कूजितव्ये वा शड्केरन् वाप्पकूजनात्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—“မအော်ဟစ်ခြင်းဖြင့် မောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ရနိုင်မည်ဆိုလျှင် မည်သည့်အခြေအနေတွင်မဆို မအော်ဟစ်သင့်။ သို့ရာတွင် အော်ဟစ်ရခြင်းက မလွဲမရှောင်သာ ဖြစ်လာလျှင် ထိုအော်ဟစ်သံအပေါ် စိုးရိမ်သံသယ မထားသင့်။”
Verse 16
यः पापैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथादपि,यदि शपथ खा लेनेसे भी पापियोंके हाथसे छुटकारा मिल जाय तो वैसा ही करे। जहाँतक वश चले, किसी तरह भी पापियोंके हाथमें धन न जाने दे; क्योंकि पापाचारियोंको दिया हुआ धन दाताको भी पीड़ित कर देता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အပြစ်သားတို့နှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်မှုကနေ လွတ်မြောက်နိုင်မည်ဆိုလျှင်၊ သစ္စာကတိ (အုတ်) ခံယူရသော်လည်း ထိုသို့ ပြုလုပ်သင့်သည်။ မိမိတတ်နိုင်သမျှ မည်သည့်နည်းဖြင့်မဆို ဥစ္စာသည် မကောင်းသူတို့၏ လက်ထဲသို့ မရောက်စေရ။ အပြစ်ဖြင့် အသက်မွေးသူတို့အား ပေးသော ဥစ္စာသည် ပေးသူကိုပါ နာကျင်စေတတ်သည်။
Verse 17
न तेभ्यो5पि धनं देयं शक्ये सति कथंचन । पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्,यदि शपथ खा लेनेसे भी पापियोंके हाथसे छुटकारा मिल जाय तो वैसा ही करे। जहाँतक वश चले, किसी तरह भी पापियोंके हाथमें धन न जाने दे; क्योंकि पापाचारियोंको दिया हुआ धन दाताको भी पीड़ित कर देता है
တတ်နိုင်သမျှ ထိုသူတို့အား ဥစ္စာမပေးသင့်။ အပြစ်သားတို့အား ပေးသော ဥစ္စာသည် ပေးသူကိုပါ နာကျင်စေတတ်သည်။
Verse 18
स्वशरीरोपरोधेन धनमादातुमिच्छत: । सत्यसम्प्रतिपत्त्यर्थ यद् ब्रूयु: साक्षिण: क्वचित्
ဘီရှ္မက ပြောသည်—တစ်ယောက်က မိမိခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် အခြားသူကို တားဆီးကာ သူ၏ဥစ္စာကို လုယူလိုသော်၊ ထိုကဲ့သို့သောအမှု၌ အမှန်တရားကို ထူထောင်ရန်အတွက်သာ သက်သေများသည် ပြောသင့်သည့်စကားကို ပြောနိုင်သည်။
Verse 19
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အသက်အန္တရာယ်ရှိသည့်အခါနှင့် အိမ်ထောင်ရေးကိစ္စတွင်လည်း မမှန်သောစကားကို ပြောရခြင်းသည် တရားသဖြင့် မှန်ကန်လာနိုင်သည်။”
Verse 20
परेषां सिद्धिमाकांक्षन् नीच: स्याद् धर्मभिक्षुक:
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အခြားသူတို့၏ အောင်မြင်မှု သို့မဟုတ် ဝိညာဉ်ရေးရာ အထွတ်အထိပ်ကို လိုလားတောင့်တနေသော်လည်း မိမိအကျင့်အကြံမှာ နိမ့်ကျနေသူသည် ဓမ္မကို တောင်းစားသူဖြစ်လာသည်—မိမိ၏ သမာဓိနှင့် စည်းကမ်းဖြင့် မရယူဘဲ ကုသိုလ်ကို အလှူအဖြစ် တောင်းယူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။”
Verse 21
प्रतिश्रुत्य प्रदातव्य: स्वकार्यस्तु बलात्कृत: । कोई नीच मनुष्य भी यदि दूसरोंकी कार्यसिद्धिकी इच्छासे धर्मके लिये भीख माँगने आवे तो उसे देनेकी प्रतिज्ञा कर लेनेपर अवश्य ही धनका दान देना चाहिये। इस प्रकार धनोपार्जन करनेवाला यदि कपटपूर्ण व्यवहार करता है तो वह दण्डका पात्र होता है || २० हे यः कश्रिद् धर्मसमयात् प्रच्युतो धर्मसाधन:
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ပေးမည်ဟု ကတိပြုထားလျှင် မလွဲမသွေ ပေးရမည်။ မိမိ၏အလုပ်ကိစ္စကိုလည်း အင်အားဖြင့် အတင်းအကျပ် မဆောင်ရွက်သင့်။ နိမ့်ကျသူတစ်ယောက်ကပင် ဓမ္မအတွက် အလှူတောင်းလာ၍ အခြားသူ၏ကိစ္စအောင်မြင်စေလိုသည်ဟု ဆိုလာသော်လည်း၊ တစ်ခါ ပေးမည်ဟု ကတိပြုပြီးလျှင် ဥစ္စာကို မလွဲမသွေ လှူရမည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ဆက်ဆံရေးဖြင့် ဥစ္စာရယူပြီးနောက် လိမ်လည်ကောက်ကျစ်စွာ ပြုမူသူသည် အပြစ်ဒဏ်ခံထိုက်သည်။ ထို့ပြင် ဓမ္မ၏ သဘောတူထားသော စည်းကမ်းမှ လွဲချော်၍ တရားသောနည်းလမ်းကို စွန့်ပစ်သူသည် ဓမ္မမှ ကျဆင်းသည်။
Verse 22
च्युत: सदैव धर्मेभ्योडमानवं धर्ममास्थित:,धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चय: । जो दुष्ट धर्ममार्गसे भ्रष्ट होकर आसुरी प्रवृत्तिमें लगा रहता है और स्वधर्मका परित्याग करके पापसे जीविका चलाना चाहता है, कपटसे जीवन-निर्वाह करनेवाले उस पापात्माको सभी उपायोंसे मार डालना चाहिये; क्योंकि सभी पापात्माओंका यही विचार रहता है कि जैसे बने, वैसे धनको लूट-खसोट कर रख लिया जाय
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“ဓမ္မမှ ကျဆင်း၍ တရားသောတာဝန်များကို အမြဲတမ်း စွန့်ပစ်ကာ အာသူရသဘောအကျင့်ကို ခံယူနေသူ—ထိုကဲ့သို့သော အပြစ်သား၏ ဤလောက၌ တည်မြဲသော ယုံကြည်ချက်မှာ ‘ဥစ္စာ၊ ဥစ္စာတစ်ခုတည်း’ ဟူသောအရာသာ ဖြစ်သည်။”
Verse 23
शठ: स्वधर्ममुत्सूज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् । सर्वोपायैर्निहन्तव्य: पापो निकृतिजीवन:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လှည့်စားသူသည် မိမိ၏ သဝဓမ္မကို စွန့်ပစ်၍ ထိုလှည့်စားမှုဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလိုသူ ဖြစ်လျှင်၊ အပြစ်ရှိ၍ လိမ်လည်မှုဖြင့် အသက်ရှင်သူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုသူကို နည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် နှိမ်နင်းရမည်»။
Verse 24
अविषह्ा हा[सम्भोज्या निकृत्या पतनं गता:,ऐसे लोग दूसरोंके लिये असहा हो उठते हैं। इनका अन्न न तो स्वयं भोजन करे और न इन्हें ही अपना अन्न दे; क्योंकि ये छल-कपटके द्वारा पतनके गर्तमें गिर चुके हैं और देवलोक तथा मनुष्यलोक दोनोंसे वंचित हो प्रेतोंके समान अवस्थाको पहुँच गये हैं। इतना ही नहीं, वे यज्ञ और तपस्यासे भी हीन हैं; अतः तुम कभी उनका संग न करो
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အခြားသူတို့အတွက် မခံနိုင်အောင် ဖြစ်လာပြီး အခြားသူ၏ ပိုင်ဆိုင်ရာကို အမြတ်ထုတ်ကာ အသက်မွေးသူတို့သည် လှည့်စားမှုကြောင့် ကျဆုံးသွားကြပြီ။ သူတို့၏ အစာကို မိမိမစားရ၊ မိမိ၏ အစာကိုလည်း မပေးရ။ အကြောင်းမူကား လိမ်လည်မှုကြောင့် ပျက်စီးရာတွင်းသို့ နစ်မြုပ်သွားကြသည်။ နတ်လောကနှင့် လူလောက နှစ်လောကလုံးမှ ဖြတ်တောက်ခံရ၍ မငြိမ်မသက်သော ပရေတာကဲ့သို့ ရှိနေကြသည်။ ယဇ္ဉနှင့် တပဿာ မရှိသဖြင့် ပေါင်းသင်းရန် မသင့်တော်ကြ; ထို့ကြောင့် သူတို့နှင့် မည်သည့်အခါမျှ မပေါင်းသင်းလော့»။
Verse 25
च्युता देवमनुष्ये भ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते । निर्यज्ञास्तपसा हीना मा सम तै: सह सड़म:,ऐसे लोग दूसरोंके लिये असहा हो उठते हैं। इनका अन्न न तो स्वयं भोजन करे और न इन्हें ही अपना अन्न दे; क्योंकि ये छल-कपटके द्वारा पतनके गर्तमें गिर चुके हैं और देवलोक तथा मनुष्यलोक दोनोंसे वंचित हो प्रेतोंके समान अवस्थाको पहुँच गये हैं। इतना ही नहीं, वे यज्ञ और तपस्यासे भी हीन हैं; अतः तुम कभी उनका संग न करो
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «နတ်လောကနှင့် လူလောက နှစ်လောကလုံးမှ ကျဆုံးသွားကြ၍ ပရေတာလှည့်လည်သူများကဲ့သို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယဇ္ဉမရှိ၊ တပဿာမရှိသဖြင့် သူတို့နှင့် မပေါင်းသင်းလော့»။
Verse 26
धननाशाद् दुःखतरं जीवितादू विप्रयोजनम् | अयं ते रोचतां धर्म इति वाच्य: प्रयत्नत:,“किसीके धनका नाश करनेसे भी अधिक दुःखदायक कर्म है जीवनका नाश; अतः तुम्हें धर्मकी ही रुचि रखनी चाहिये" यह बात तुम्हें दुष्टोंको यत्नपूर्वक बतानी और समझानी चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဥစ္စာပျက်စီးခြင်းထက် ပို၍ နာကျင်သောအရာမှာ အသက်နှင့် ခွဲခွာခြင်း၊ အသက်ကို ဖယ်ရှားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မကိုသာ သင်နှစ်သက်မြတ်နိုးလော့။ ‘ဓမ္မကို သင်၏ ရွေးချယ်သော ပျော်ရွှင်မှုအဖြစ် ထားလော့’ ဟူသော ဤသင်ခန်းစာကို မကောင်းသူတို့အား ကြိုးစား၍ သေချာစွာ ပြောကြားသင်ကြားကာ ထိန်းချုပ်ရမည်»။
Verse 27
न कक्षिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चय: । तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यते,पापियोंका तो यही निश्चय होता है कि धर्म कोई वस्तु नहीं है; ऐसे लोगोंको जो मार डाले, उसे पाप नहीं लगता
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အပြစ်သားတို့အတွက် အတည်ပြုထားသော ယုံကြည်ချက်မှာ ‘ဓမ္မဆိုတာ မရှိ’ ဟူသည်။ ထိုကဲ့သို့သောသူက ‘ထိုသို့သွားပြီးသူ’—အကျင့်သိက္ခာပြည့်စုံ၍ မှန်ကန်စွာ နေထိုင်သူ—ကိုတောင် သတ်မိလျှင်ပင် မိမိကို အပြစ်က မလိမ်းကျံဟု ထင်တတ်သည်။ ဤသည်မှာ သီလဗေဒ ခွဲခြားသိမြင်မှုကို စွန့်ပစ်သူတို့၏ မျက်ကန်းမှု ဖြစ်သည်»။
Verse 28
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते । तेषु यः: समयं कश्रिद् कुर्वीत हतबुद्धिषु
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လူတစ်ယောက်သည် မိမိ၏ ကံကြမ္မာကြောင့် အရင်ကတည်းက ထိခိုက်ကျဆုံးပြီးသားသူကို သတ်သည်။ ထိုသူကိုယ်တိုင်လည်း—အရင်ကတည်းက ထိခိုက်ကျဆုံးပြီးသားဖြစ်သဖြင့်—နောက်တစ်ဖန် သတ်ခံရမည်။ ထို့ကြောင့် အမြင်အာရုံပျက်စီးသွားသူတို့အကြားတွင် သဘောတူညီချက် သို့မဟုတ် အပြေလည်ရေးကို ကြိုးစားသူသည် အမှန်တကယ်သော विवेक မရှိဘဲ လုပ်ဆောင်သူဖြစ်သည်»။
Verse 29
पापी मनुष्य अपने कर्मसे ही मरा हुआ है; अतः उसको जो मारता है, वह मरे हुएको ही मारता है। उसके मारनेका पाप नहीं लगता; अतः जो कोई भी मनुष्य इन हतबुद्धि पापियोंके वधका नियम ले सकता है ।। यथा काकाश्न गृध्राश्न॒ तथैवोपधिजीविन: । ऊर्ध्व॑ देहविमोक्षात् ते भवन्त्येतासु योनिषु,जैसे कौए और गीध होते हैं, वैसे ही कपटसे जीविका चलानेवाले लोग भी होते हैं। वे मरनेके बाद इन्हीं योनियोंमें जन्म लेते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အပြစ်သားသည် မိမိ၏ ကံကြောင့်ပင် အရင်ကတည်းက သေပြီးသားနှင့်တူသည်။ ထို့ကြောင့် သူ့ကို သတ်သူသည် သေပြီးသားကိုသာ သတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောသူကို သတ်ခြင်း၏ အပြစ်သည် မကပ်လှမ်း; ထို့ကြောင့် ဤအပြစ်ကြီး၍ အမြင်ပျက်သူတို့ကို နှိမ်နင်းသတ်ဖြတ်ရမည်ဟူသော စည်းကမ်း သို့မဟုတ် တာဝန်ကို လူတစ်ယောက်က ခံယူနိုင်သည်။ ကာကာနှင့် ဂဓ္ဓာတို့ ရှိသကဲ့သို့ လှည့်စားမှုဖြင့် အသက်မွေးသူတို့လည်း ရှိသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်ပြီးနောက် သူတို့သည် ထိုနိမ့်ကျသော ယောနိများတွင်ပင် ပြန်လည်မွေးဖွားကြသည်»။
Verse 30
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्य- स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्म: । मायाचारो मायया बाधितव्य: साध्वाचार: साधुना प्रत्युपेय:,जो मनुष्य जिसके साथ जैसा बर्ताव करे, उसके साथ भी उसे वैसा ही बर्ताव करना चाहिये; यह धर्म (न्याय) है। कपटपूर्ण आचरण करनेवालेको वैसे ही आचरणके द्वारा दबाना उचित है और सदाचारीको सदव्यवहारके द्वारा ही अपनाना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လူတစ်ယောက်က သင့်အပေါ် ဘယ်လိုပြုမူသလဲ၊ သင်လည်း ထိုသူအပေါ် ထိုနည်းတူ ပြန်လည်ပြုမူရမည်—ဤသည်မှာ တရားဓမ္မ (တရားမျှတမှုနှင့် သင့်လျော်သော ဆက်ဆံရေး) ဖြစ်သည်။ လှည့်စားသော အကျင့်ကို လှည့်စားမှုဖြင့်ပင် တားဆီးသင့်ပြီး၊ သီလရှိသူ၏ အကျင့်ကိုတော့ သီလဖြင့်ပင် တုံ့ပြန်ကာ လက်ခံသင့်သည်»။
Verse 108
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें माता-पिता और गुरुका माहात्म्यविषयक एक सौ आठवाँ अध्याय पूरा हआ
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပರ್ವ၌၊ ရာဇဓမ္မအနုရှာသနပર્વအတွင်း မိခင်၊ ဖခင်နှင့် ဆရာ၏ မဟာတန်ခိုးနှင့် သန့်ရှင်းမြတ်နိုးမှုကို ဖော်ပြသော အခန်းတစ်ရာရှစ်မြောက် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအကျင့်သီလဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်ပိုင်းကို ကဗျာဆန်သော အဆုံးသတ်စာဖြင့် တရားဝင် အဆုံးသတ်ကြောင်း မှတ်သားထားသည်။
Verse 109
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सत्यानृतकविभागे नवाधिकशततमोड<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပರ್ವအတွင်း—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုရှာသနပર્વ၌—အမှန်နှင့် အမှားကို ခွဲခြားပြသသော အကြောင်းအရာ၌ အခန်းတစ်ရာကိုးမြောက် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသည်မှာ အခန်း၏ အဆုံးသတ်ကို မှတ်သားသည့် ကော်လိုဖွန်ဖြစ်ပြီး၊ အုပ်ချုပ်သူသည် အမှန်တရားကို ခွဲခြားထိန်းသိမ်းရမည့်အကြောင်းနှင့် မုသား၏ အန္တရာယ်နှင့် အကျိုးဆက်တို့ကို သတိပေးသော ဆွေးနွေးချက်ကို ပိတ်သိမ်းသည်။
Verse 153
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् | यदि न बतानेसे उस धनीका बचाव हो जाता हो तो किसी तरह वहाँ कुछ बोले ही नहीं; परंतु यदि बोलना अनिवार्य हो जाय और न बोलनेसे लुटेरोंके मनमें संदेह पैदा होने लगे तो वहाँ सत्य बोलनेकी अपेक्षा झूठ बोलनेमें ही कल्याण है; यही इस विषयमें विचारपूर्वक निर्णय किया गया है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ဤသို့သောအခြေအနေတွင် စဉ်းစားသုံးသပ်၍ ဆုံးဖြတ်ထားသည်မှာ အမှန်ကိုပြောခြင်းထက် မမှန်ကိုပြောခြင်းက ပို၍အကျိုးရှိသည်ဟူသောအချက်ပင် ဖြစ်သည်။ အမှန်တရားက ချမ်းသာသူတစ်ဦးကို အန္တရာယ်ထဲသို့ ထုတ်ဖော်ပေးမည်—ဥပမာ လုယက်သူတို့က ဖမ်းဆီးယူသွားမည်—ဆိုလျှင်၊ ထို့ပြင် မပြောဘဲနေခြင်းက သံသယကို ဖြစ်စေသဖြင့် မဖြစ်နိုင်လျှင်၊ ကာကွယ်ရန်အတွက် ပြောသော မမှန်စကားကို ဓမ္မအရ ပိုကောင်းသောလမ်းဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 186
अनुकक््त्वा तत्र ठद्वाच्यं सर्वे तेडनृूतवादिन: । जो कर्जदारको अपने अधीन करके उससे शारीरिक सेवा कराकर धन वसूल करना चाहता है, उसके दावेको सही साबित करनेके लिये यदि कुछ लोगोंको गवाही देनी पड़े और वे गवाह अपनी गवाहीमें कहने योग्य सत्य बातको न कहें तो वे सब-के-सब मिथ्यावादी होते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ထိုအခြေအနေတွင် သက်သေခံရမည့်သူတို့က ပြောသင့်သော အမှန်တရားကို မပြောလျှင်၊ သူတို့အားလုံးသည် လိမ်ညာသူများ ဖြစ်သွားသည်။ အကြွေးပြန်ယူခြင်းကဲ့သို့သောကိစ္စ—အထူးသဖြင့် အကြွေးရှင်က အကြွေးခံကို အုပ်ချုပ်နှိမ်နင်းကာ ကိုယ်ခန္ဓာလုပ်အားဖြင့် ပြန်ဆပ်စေလိုသည့်အခါ—သက်သေတစ်ဦးက သက်သေခံရာတွင် ပြောနိုင်သင့်သော အမှန်ကို ဖုံးကွယ်ထားလျှင် မမှန်စကား၏ အပြစ်ကို ခံရသည်။
Verse 193
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
ဘိဿမ သင်ကြားသည်—အမှန်ပြောခြင်းသည် အဓိကတာဝန်ဖြစ်သော်လည်း ဓမ္မသည် ရှားပါး၍ ကန့်သတ်ထားသော ခြွင်းချက်အချို့ကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုသည်။ တရားမျှတသောရည်ရွယ်ချက်အတွက် ဥစ္စာကိုကာကွယ်ရမည့်အခါ၊ ဓမ္မအပေါ်တည်သော အခြားသူ၏အကျိုးစီးပွား အန္တရာယ်ရှိလာသည့်အခါ၊ အထူးသဖြင့် အသက်အန္တရာယ်ကြုံချိန်၊ မင်္ဂလာအခါ၊ အခြားသူ၏ပစ္စည်းဥစ္စာနှင့် ဓမ္မ၏သမာဓိကို ကာကွယ်ရမည့်အခါတို့တွင် မမှန်စကားကို ပြောခွင့်ရှိနိုင်သည်။ ဤသည်မှာ လှည့်ဖြားရန် လွတ်လပ်ခွင့်မဟုတ်ဘဲ အသက်နှင့် ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းခြင်းက စာသားအတိုင်း အမှန်တရားထက် အလေးချိန်ပိုသည့် အလွန်ကန့်သတ်ထားသော ခွင့်ပြုချက်သာ ဖြစ်သည်။
Verse 213
दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्थानं समाश्रित: । जो कोई धर्मसाधक मनुष्य धार्मिक आचारसे भ्रष्ट हो पापमार्गका आश्रय ले, उसे अवश्य दण्डके द्वारा मारना चाहिये
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ထိုလမ်းကို လိုက်သွားသူ၊ ဓမ္မကို လေ့ကျင့်သူဖြစ်လျက်နှင့် တရားသဘောကောင်းမွန်မှုမှ လွဲချော်ကာ အပြစ်လမ်းကို အားကိုးသူကို ထိန်းချုပ်ရမည်၊ လိုအပ်လျှင် ဥပဒေအရ ဒဏ်ခတ်ခြင်းဖြင့် ဖယ်ရှားပစ်ရမည်။ အဓိကအချက်မှာ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာအမှားတစ်ခုအဖြစ်သာ မမြင်ဘဲ လူမှုစည်းကမ်းကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော စိတ်ဓာတ်ပျက်စီးမှုကို အများပြည်သူအန္တရာယ်ကြီးအဖြစ် သဘောထားခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 233
धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चय: । जो दुष्ट धर्ममार्गसे भ्रष्ट होकर आसुरी प्रवृत्तिमें लगा रहता है और स्वधर्मका परित्याग करके पापसे जीविका चलाना चाहता है, कपटसे जीवन-निर्वाह करनेवाले उस पापात्माको सभी उपायोंसे मार डालना चाहिये; क्योंकि सभी पापात्माओंका यही विचार रहता है कि जैसे बने, वैसे धनको लूट-खसोट कर रख लिया जाय
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—“ဤလောက၌ အပြစ်သားအားလုံး၏ တည်ငြိမ်သော ယုံကြည်ချက်မှာ တစ်ခုပဲရှိသည်—‘ဥစ္စာ၊ ဥစ္စာပဲ’ ဟူသည်။” ဓမ္မဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်တွင် ဤကဗျာသည် ဓမ္မကို ဖုံးလွှမ်းကာ ပစ္စည်းအကျိုးအမြတ်ကိုသာ စံနှုန်းတစ်ခုအဖြစ် ထားသည့် ပုပ်ပျက်သော စိတ်ဓာတ်ကို ညွှန်ပြပြီး အမှားလုပ်ခြင်းကိုတောင် တရားသလို ထင်မြင်စေသည့် အန္တရာယ်ကို ဖော်ပြသည်။
Frequently Asked Questions
How a dharma-resolved person should speak when truth-telling could cause harm or enable wrongdoing, and when non-truthful speech could prevent injury or protect legitimate interests.
Truth is praised as a high norm, but dharma is adjudicated through discrimination: speech should align with non-injury and social sustaining; rigid literalism is inadequate in ethically inverted situations.
Yes: dharma is defined functionally—what is connected with ahiṃsā and what upholds (dhāraṇā) beings and society—implying that ethical speech is evaluated by protective and stabilizing outcomes.