Adhyaya 10
भীমेन युधिष्ठिरस्य त्यागवृत्तेः प्रतिषेधः (Bhīma’s Rebuttal of Yudhiṣṭhira’s Renunciatory Inclination)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Kingship and Governance)
In this adhyāya, Bhīma confronts Yudhiṣṭhira’s softened resolve and critiques what he characterizes as an unsteady, text-bound (anuvāka-hatā) understanding that fails to perceive tattvārtha (the practical truth of duty). He argues that excessive forbearance and compassion, when misapplied to kṣatriya obligations, can undermine rightful governance. Bhīma frames the war’s outcome as the removal of political obstructers (paripanthin) and urges Yudhiṣṭhira to enjoy and administer the earth “by dharma,” i.e., through lawful kingship. He employs a chain of analogies—digging a well without water, climbing for honey but dying before tasting, traveling far with hope yet returning disappointed—to portray the futility of abandoning the attained kingdom after immense cost. The discourse then turns to a critique of renunciation-as-escape: Bhīma contends that mere external ascetic markers or withdrawal do not yield siddhi, and that the world is sustained by action (karma). The chapter culminates in a clear karmic thesis: accomplishment is not achieved through akarma (non-action); therefore, disciplined action aligned with role-duty is required.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शोक में डूबे युधिष्ठिर के मन में राजधर्म से विरक्ति और संन्यास का आकर्षण उठता है; उसी क्षण भीमसेन तीखे वचनों से उसे ‘कर्तव्य’ की ओर खींच लाते हैं। → भीम युधिष्ठिर की राजधर्म-निन्दा और आलस्य-प्रवृत्ति पर प्रहार करते हैं—धृतराष्ट्र-पुत्रों के विनाश के बाद यदि राजा ही हाथ खींच ले तो प्रजा, व्यवस्था और धर्म का क्या होगा? वे क्षत्रिय-मार्ग की कठोरता बताते हैं जहाँ करुणा-क्षमा भी सीमा में बँधी है, अन्यथा राज्य-धर्म ढह जाता है। → भीम का निर्णायक तर्क: ‘अकर्म से सिद्धि नहीं’—यदि संन्यास मात्र से राजाओं को सिद्धि मिलती, तो पर्वत और वृक्ष (जो नित्य-निरुपद्रव, अपरिग्रह, ब्रह्मचर्यवत् स्थिर हैं) सबसे पहले सिद्ध हो जाते। जगत् अपने-अपने कर्मों से चलता है; इसलिए त्याग नहीं, कर्म ही अनिवार्य है। → भीम ‘सूक्ष्मदर्शी’ दृष्टि से कहते हैं कि बिना आपत्काल के त्याग का आग्रह धर्म-व्यतिक्रम बन सकता है; राजन् को अपने स्वधर्म—राज्य-पालन, प्रजा-रक्षा, व्यवस्था-स्थापन—में लौटना चाहिए। → युधिष्ठिर के भीतर वैराग्य और राजकर्तव्य का द्वंद्व अभी पूरी तरह शांत नहीं होता—अगले संवाद में यह प्रश्न उठता है कि ‘त्याग’ और ‘कर्म’ का समन्वय किस प्रकार हो।
Shlokas
Verse 1
दशमो< ध्याय: भीमसेनका राजाके लिये संन्यासका विरोध करते हुए अपने कर्तव्यके ही पालनपर जोर देना भीम उवाच श्रोत्रियस्थेव ते राजन् मन्दकस्याविपक्चित: । अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी,भीमसेन बोले--राजन्! जैसे मन्द और अर्थज्ञानसे शून्य श्रोत्रियकी बुद्धि केवल मन्त्रपाठद्वारा मारी जाती है, उसी प्रकार आपकी बुद्धि भी तात््विक अर्थको देखने या समझनेवाली नहीं है
ဘီမက ပြော၏—«အို မင်းကြီး၊ အဓိပ္ပါယ်ကို မသိမမြင်သေးသော မရင့်ကျက်သည့် ‘သရောတရိယ’ ၏ စိတ်သည် မန္တရားကို ရွတ်ဖတ်ခြင်းသာဖြင့်ပင် ထိခိုက်ကျဆုံးသကဲ့သို့၊ မင်း၏ ဉာဏ်လည်း စကားလုံးများကြောင့် ဖိနှိပ်ခံရပြီး အကြောင်းအရာ၏ တတ္တဝါကို တကယ်မြင်နိုင်သော ဉာဏ်မဟုတ်»။
Verse 2
आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयत: । विनाशे धार्तराष्ट्राणां कि फलं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! यदि राजधर्मकी निन््दा करते हुए आपने आलस्यपूर्ण जीवन बितानेका ही निश्चय किया था तो धृतराष्ट्रके पुत्रोंका विनाश करानेसे क्या फल मिला?
ဘီမက ပြော၏—«ဘာရတတို့အနက် အထွတ်အမြတ်တော်မူသောသူ၊ မင်းအနေဖြင့် မင်းဓမ္မကို အပြစ်တင်ကာ မနာလိုမကျေနပ်လျက် ပျင်းရိသောဘဝကိုသာ နေမည်ဟု အစကတည်းက ဆုံးဖြတ်ထားခဲ့လျှင်၊ ဒြုတရာရှ္ဋ္ရ၏ သားတို့ကို ပျက်စီးစေခြင်းမှ ဘာအကျိုး ရခဲ့သနည်း။ နောက်တစ်ဖန် မင်းဓမ္မကို မထမ်းဆောင်တော့မည်ဆိုလျှင် ထိုပျက်စီးမှုသည် ဘာသော ဓမ္မရေးရာ ရည်ရွယ်ချက် ရှိသနည်း။»
Verse 3
क्षमानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते । क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे,क्षत्रियोचित मार्गपर चलनेवाले पुरुषके हृदयमें अपने भाईपर भी क्षमा, दया, करुणा और कोमलताका भाव नहीं रह जाता; फिर आपके हृदयमें यह सब क्यों है?
ဘီမက ပြော၏—«စစ်သူရဲ၏ လမ်းကို လိုက်နာသူအတွက် ခွင့်လွှတ်ခြင်း၊ မေတ္တာကရုဏာ၊ သနားကြင်နာခြင်း၊ နူးညံ့သည့် မရက်စက်မှုတို့ မရှိတတ်—ကိုယ့်ဆွေမျိုးအပေါ်တောင်ပင်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မင်း၏ နှလုံးသားထဲတွင် အဘယ်ကြောင့် ဤခံစားချက်များ ပေါ်ထွန်းနေသနည်း?»
Verse 4
यदीमां भवतो बुद्धि विद्याम वयमीदृशीम् । शस्त्र नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन,यदि हम पहले ही जान लेते कि आपका विचार इस तरहका है तो हम हथियार नहीं उठाते और न किसीका वध ही करते
ဘီမက ပြောသည်။ «သင်၏ စီရင်ဆုံးဖြတ်မှုနှင့် ဉာဏ်အမြင်သည် ဤသို့ဖြစ်ကြောင်းကို အစောကတည်းက သိခဲ့လျှင်၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် လက်နက်ကို မည်သည့်အခါမျှ မကိုင်ယူခဲ့ဘဲ၊ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမျှ မသတ်ခဲ့ပါလိမ့်မည်»။
Verse 5
भैक्ष्ममेवाचरिष्याम शरीरस्याविमोक्षणात् । न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम्,हम भी आपकी ही तरह शरीर छूटनेतक भीख माँगकर ही जीवन-निर्वाह करते। फिर तो राजाओंमें यह भयंकर युद्ध होता ही नहीं
ဘီမက ပြောသည်။ «ကျွန်ုပ်တို့လည်း သင်ကဲ့သို့ပင် ကိုယ်ခန္ဓာက လွတ်ကင်းသွားသည့်အချိန်တိုင်အောင် ဆွမ်းခံတောင်းစားခြင်းဖြင့်သာ အသက်မွေးမည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခဲ့လျှင် မင်းတို့အကြား ဤကြမ်းကြုတ်သော စစ်ပွဲသည် မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါလိမ့်မည်»။
Verse 6
प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदु: । स्थावरं जड़म॑ चैव सर्व प्राणस्य भोजनम्,विद्वान् पुरुष कहते हैं कि यह सब कुछ प्राणका अन्न है, स्थावर और जड़म सारा जगत् प्राणका भोजन है
ဘီမက ပြောသည်။ «ပညာရှိတို့က ဤအရာအားလုံးသည် ပရာဏ (အသက်ရှုသက်) ၏ အစာဖြစ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ လောကရှိ အရာအားလုံး—မလှုပ်မရှားသောအရာဖြစ်စေ၊ အသက်မဲ့သောအရာဖြစ်စေ—နောက်ဆုံးတွင် ပရာဏ၏ အာဟာရဖြစ်လာသည်»။
Verse 7
आददानस्यथ चेद् राज्यं ये केचित् परिपन्थिन: । हन्तव्यास्त इति प्राज्ञा: क्षत्रधर्मविदो विदु:,क्षत्रिय-धर्मके ज्ञाता विद्वान् पुरुष यह जानते और बताते हैं कि अपना राज्य ग्रहण करते समय जो कोई भी उसमें बाधक या विरोधी खड़े हों, उन्हें मार डालना चाहिये
ဘီမက ပြောသည်။ «မင်းတစ်ပါးက မိမိ၏ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုကို ယူဆောင်သည့်အခါ (သို့) ပြန်လည်ရယူသည့်အခါ၊ လမ်းတားသူ သို့မဟုတ် ရန်သူအဖြစ် ဆန့်ကျင်ရပ်တည်သူ မည်သူမဆိုကို၊ က္ଷတ္တရိယ ဓမ္မကို သိသော ပညာရှိတို့က သတ်သင့်သည်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 8
ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिन: । तान् हत्वा भुड्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम्,युधिष्ठिर! जो लोग हमारे राज्यके बाधक या लुटेरे थे, वे सभी अपराधी ही थे; अतः हमने उन्हें मार डाला। उन्हें मारकर धर्मतः प्राप्त हुई इस पृथ्वीका आप उपभोग कीजिये
ဘီမက ပြောသည်။ «ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ကျွန်ုပ်တို့၏ နိုင်ငံတော်ကို တားဆီးနှောင့်ယှက်သူ၊ ရန်သူဖြစ်သူတို့သည် အပြစ်ရှိသူများပင် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့က သူတို့ကို သတ်ခဲ့သည်။ သူတို့ကို သတ်ပြီးနောက်၊ ဓမ္မနှင့်အညီ တရားဝင်ရရှိလာသော ဤမြေကို သင်သည် ဓမ္မအတိုင်း ခံစားအသုံးချလော့»။
Verse 9
यथा हि पुरुष: खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् | पड़कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदे नस्तथोपमम्,जैसे कोई मनुष्य परिश्रम करके कुँआ खोदे और वहाँ जल न मिलनेपर देहमें कीचड़ लपेटे हुए वहाँसे निराश लौट आये, उसी प्रकार हमारा किया-कराया यह सारा पराक्रम व्यर्थ होना चाहता है
ဘီမက ဆို၏— «လူတစ်ယောက်သည် အလွန်ပင်ပန်းစွာ ရေတွင်းတူးသော်လည်း ရေမတွေ့ဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် ရွံ့ပုပ်ကပ်လျက် စိတ်ပျက်ကာ ပြန်လှည့်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ကျွန်ုပ်တို့၏ လုပ်ရပ်နှင့် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုတို့သည် အလဟသို့ ပြောင်းလဲသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်»။
Verse 10
यथा<55रुह्मु महावृक्षमपह्त्य ततो मधु । अप्राश्य निधन गच्छेत् कर्मेदे नस्तथोपमम्,जैसे कोई विशाल वृक्षपर आरूढ़ हो वहाँसे मधु उतार लाये परंतु उसे खानेके पूर्व ही उसकी मृत्यु हो जाय; हमारा यह प्रयत्न भी वैसा ही हो रहा है इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि भीमवाक्ये दशमो< ध्याय: ।। १० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजध्मानुशासनपर्वमें भीमसेनका वचनविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဘီမက ဆို၏— «လူတစ်ယောက်သည် သစ်ပင်ကြီးပေါ်တက်၍ ပျားရည်ကို ဆင်းယူလာနိုင်သော်လည်း မစားမီပင် သေဆုံးသွားသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ကျွန်ုပ်တို့၏ ကြိုးပမ်းမှုသည် အသီးကို ရရှိပြီးသားဖြစ်သော်လည်း မခံစားမီပင် ဖြတ်တောက်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်»။
Verse 11
यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुष: पतन् | स निराशो निवर्तेत कर्मतन्नस्तथोपमम्,जैसे कोई मनुष्य मनमें कोई आशा लेकर बहुत बड़ा मार्ग तै करे और वहाँ पहुँचनेपर निराश लौटे, हमारा यह कार्य भी उसी तरह निष्फल हो रहा है
ဘီမက ဆို၏— «လူတစ်ယောက်သည် မျှော်လင့်ချက်တစ်ခုကို ထား၍ လမ်းခရီးအလွန်ရှည်ကို ခရီးထွက်သော်လည်း အဆုံးသို့ ရောက်သောအခါ စိတ်ပျက်ကာ ပြန်လှည့်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ကျွန်ုပ်တို့၏ လုပ်ငန်းသည် အကျိုးမဲ့သို့ ရောက်နေသည်»။
Verse 12
यथा शत्रून् घातयित्वा पुरुष: कुरुनन्दन । आत्मानं घातयेत् पश्चात् कर्मेदं नस्तथोपमम्,कुरुनन्दन! जैसे कोई मनुष्य शत्रुओंका वध करनेके पश्चात् अपनी भी हत्या कर डाले, हमारा यह कर्म भी वैसा ही है
ဘီမက ဆို၏— «ကူရုတို့၏ အားရစရာသူရေ (ကူရုနန္ဒန) ရေ၊ လူတစ်ယောက်သည် ရန်သူတို့ကို သတ်ဖြတ်ပြီးနောက် မိမိကိုယ်ကိုပါ သတ်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ကျွန်ုပ်တို့၏ လုပ်ရပ်သည်လည်း အောင်မြင်ပြီးနောက် ကိုယ်တိုင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်»။
Verse 13
यथान्न क्षुधितो लब्ध्वा न भुज्जीयाद् यदृच्छया । कामीव कामिनी लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथोपमम्,जैसे भूखा मनुष्य भोजन और कामी पुरुष कामिनीको पाकर दैववश उसका उपभोग न करे, हमारा यह कर्म भी वैसा ही निष्फल हो रहा है
ဘီမက ဆို၏— «ဆာလောင်သူတစ်ယောက်သည် အစားအစာကို ရရှိပြီးသားဖြစ်သော်လည်း ကံကြမ္မာကြောင့် မစားရသကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် ကာမလိုသူတစ်ယောက်သည် သဘောတူသော မိန်းမကို ရရှိပြီးသားဖြစ်သော်လည်း မခံစားရသကဲ့သို့—ထိုနည်းတူပင် ကျွန်ုပ်တို့၏ လုပ်ငန်းသည် လက်ထဲတွင် အခွင့်အရေးရှိလျက်နှင့်ပင် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်နေသည်»။
Verse 14
वयमेवात्र गहरा हि यद् वयं मन्दचेतसम् | त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोडयमिति भारत,भरतवंशी नरेश! हमलोग ही यहाँ निन्दाके पात्र हैं कि आप-जैसे अल्पबुद्धि पुरुषको बड़ा भाई समझकर आपके पीछे-पीछे चलते हैं
ဘီမက ပြောသည်— «ဤနေရာ၌ အပြစ်တင်ခံရသင့်သူတို့မှာ ကျွန်ုပ်တို့ပင် ဖြစ်၏။ စိတ်ဉာဏ်မထက်မြက်သဖြင့် ‘သူက ငါတို့၏ အစ်ကိုကြီး’ ဟု ထင်ကာ အရှင်မင်းကြီးကို နောက်လိုက်နေကြသည်၊ အို ဘာရတဝంశသား!»
Verse 15
वयं हि बाहुबलिन: कृतविद्या मनस्विन: । क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा,हम बाहुबलसे सम्पन्न, अस्र-शस्त्रोंके विद्वान् और मनस्वी हैं तो भी असमर्थ पुरुषोंके समान एक कायर भाईकी अज्ञामें रहते हैं
ဘီမက ပြောသည်— «ကျွန်ုပ်တို့သည် လက်မောင်းအားကြီးသူများ၊ စစ်ပညာကို လေ့ကျင့်ပြီး စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာသူများ ဖြစ်ကြ၏။ သို့ရာတွင် အားနည်းသူတစ်ယောက်၏ စကားအမိန့်ကိုပင် နာခံရပ်တည်နေကြသည်—ကိုယ်တိုင်က အင်အားမရှိသူများကဲ့သို့ပင်»။
Verse 16
अगतीकगतीनस्मान् नष्टार्थानर्थसिद्धये । कथं वै नानुपश्येयुर्जना: पश्यत यादृशम्,हमलोग पहले अशरण मनुष्योंको शरण देनेवाले थे; किंतु अब हमारा ही अर्थ नष्ट हो गया है। ऐसी दशामें अर्थसिद्धिके लिये हमारा आश्रय लेनेवाले लोग हमारी इस दुर्बलतापर कैसे दृष्टि नहीं डालेंगे? बन्धुओ! मेरा कथन कैसा है? इसपर विचार करो
ဘီမက ပြောသည်— «ယခင်က ကျွန်ုပ်တို့သည် အားကိုးရာမရှိသူတို့၏ အားကိုးရာ၊ လမ်းမရှိသူတို့၏ လမ်း ဖြစ်ခဲ့ကြ၏။ သို့သော် ယခု ကျွန်ုပ်တို့၏ အင်အားနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ပင် ပျက်စီးသွားပြီ။ ဤသို့သောအခြေအနေတွင် မိမိတို့၏ အကျိုးအမြတ်အတွက် ကျွန်ုပ်တို့ကို အားကိုးလာသူများက ကျွန်ုပ်တို့၏ အားနည်းမှုကို မမြင်ဘဲ မည်သို့နေနိုင်မည်နည်း? ဆွေမျိုးတို့၊ ငါ့စကားကို စဉ်းစားကြ—သင်တို့ မည်သို့ ထင်မြင်သနည်း?»
Verse 17
आपत्काले हि संन्यास: कर्तव्य इति शिष्यते । जरयाभिपरीतेन शत्रुभिव्यसितेन वा,शास्त्रका उपदेश यह है कि आपत्तिकालमें या बुढ़ापेसे जर्जर हो जानेपर अथवा शत्रुओंद्वारा धन-सम्पत्तिसे वज्चित कर दिये जानेपर मनुष्यको संन्यास ग्रहण करना चाहिये
ဘီမက ပြောသည်— «ရှာစတြာတို့၏ သင်ကြားချက်မှာ ဗိုလ်လှန်သော အကျပ်အတည်းကာလ၌ သံန്യാസ (လောကရေးရာမှ လွတ်ကင်းသည့် ရဟန်းဘဝ) ကို ခံယူနိုင်သည်ဟူ၏။ ထို့အတူ အိုမင်းရင့်ရော်၍ ခန္ဓာကိုယ်ကျိုးနွံသွားသောအခါ၊ သို့မဟုတ် ရန်သူတို့က ဥစ္စာဓနနှင့် အားကိုးရာများကို လုယူဖျက်ဆီးသွားသောအခါလည်း သံန്യാസကို ခံယူသင့်၏»။
Verse 18
तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते । धर्मव्यतिक्रमं चैव मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिन:,अतः (जब कि हमारे ऊपर पूर्वोक्त संकट नहीं आया है) विद्वान् पुरुष ऐसे अवसरमें त्याग या संन्यासकी प्रशंसा नहीं करते हैं। सूक्ष्मदर्शी पुरुष तो ऐसे समयमें क्षत्रियके लिये संन्यास लेना उलटे धर्मका उल्लंघन मानते हैं
ထို့ကြောင့် ဤအခြေအနေတွင် ဉာဏ်တည်ငြိမ်သူတို့သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း သို့မဟုတ် သံန്യാസကို မချီးမွမ်းကြ။ အမြင်သိမ်မွေ့သူတို့ကတော့ အထူးသဖြင့် က్షတ္တရိယ၏ တာဝန်နှင့် ချည်နှောင်ထားသူအတွက် ထိုသို့သော သံန്യാസကို ဓမ္မကို ချိုးဖောက်ခြင်းဟုပင် မှတ်ယူကြသည်—အရေးကြီးသောအချိန်၌ တရားဝင်တာဝန်ကို စွန့်ပစ်သဖြင့် ဖြစ်၏။
Verse 19
कथं तस्मात् समुत्पन्नास्तन्निष्ठास्तदुपाश्रया: । तदेव निन्दां भाषेयुर्धाता तत्र न गहति,इसलिये जिनकी क्षात्रधर्मके लिए उत्पत्ति हुई है, जो क्षात्रधर्ममें ही तत्पर रहते हैं, तथा क्षात्रधर्मका ही आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, वे क्षत्रिय स्वयं ही उस क्षात्रधर्मकी निन््दा कैसे कर सकते हैं? इसके लिये उस विधाताकी ही निन्दा क्यों न की जाय, जिन्होंने क्षत्रियोंके लिये युद्धधर्मका विधान किया है
ဘီမက ပြောသည်— «ကွ္ဍ္ဍရဓမ္မ (kṣātra-dharma) ထဲကပင် မွေးဖွားလာသူများ၊ ထိုဓမ္မကိုပင် သစ္စာတည်မြဲစွာ လိုက်နာသူများ၊ ထိုဓမ္မကိုပင် အားကိုးကာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသူများက ထိုစစ်သူရဲဓမ္မကို ဘယ်လိုလုပ်ပြီး ကိုယ်တိုင်ပဲ အပြစ်တင်နိုင်မလဲ။ အပြစ်တင်ရမည်ဆိုလျှင် ကွ္ဍ္ဍရများအတွက် စစ်ပွဲ၏ ဥပဒေကို ချမှတ်ထားသော စီမံတော်မူသူ (Ordainer) ကိုပင် မအပြစ်တင်သင့်သလား»
Verse 20
श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकै: सम्प्रवर्तितम् । वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्,श्रीहीन, निर्धन एवं नास्तिकोंने वेदके अर्थवादवाकयों द्वारा प्रतिपादित विज्ञानका आश्रय ले सत्य-सा प्रतीत होनेवाले मिथ्या मतका प्रचार किया है (वैसे वचनोंद्वारा क्षत्रियका संन्यासमें अधिकार नहीं सिद्ध होता है)
ဘီမက ပြောသည်— «သီရိမရှိသူ၊ ငွေကြေးမရှိသူ၊ မယုံကြည်မှုကြောင့် လှုံ့ဆော်ခံရသူ အချို့က ဝေဒ၏ အဓိပ္ပာယ်ချီးမွမ်းဝါကျများ (arthavāda) ကို အခြေခံကာ ‘ပညာ’ ဟုခေါ်သောအရာကို စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ အမှန်တရားလို ထင်ရသော်လည်း အမှန်မဟုတ်—အမှန်တရားကို တုပထားသည့် လိမ်ညာမှုဖြစ်၍ မှားယွင်းသော သဘောတရားကို ပြန့်ပွားစေသည်»
Verse 21
शक््यं तु मौनमास्थाय बिशभ्रता55त्मानमात्मना । धर्मच्छञ्म समास्थाय च्यवितुं न तु जीवितुम्,धर्मका बहाना लेकर अपनेद्वारा केवल अपना पेट पालते हुए मौनी बाबा बनकर बैठ जानेसे कर्तव्यसे भ्रष्ट होना ही सम्भव है, जीवनको सार्थक बनाना नहीं
ဘီမက ပြောသည်— «တိတ်ဆိတ်မှုကို ခံယူ၍ ကိုယ့်အားကိုယ်သုံးကာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းအသက်မွေးနိုင်သည်မှာ ဖြစ်နိုင်သည်။ သို့သော် ‘ဓမ္မ’ ဟုအမည်တပ်ထားသည့် အဖုံးအကာကိုသာ အားကိုးလျှင် အကောင်းဆုံးက တာဝန်မှ လွဲချော်သွားခြင်းသာ ဖြစ်မည်—အမှန်တကယ် အသက်ရှင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဘဝကို အဓိပ္ပာယ်ရှိစေခြင်း မဟုတ်»
Verse 22
शक््यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् । अबिक्षता पुत्रपौत्रान् देवर्षीनतिथीन् पितृन्,जो पुत्रों और पौत्रोंके पालनमें असमर्थ हो, देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंको तृप्त न कर सकता हो और अतिथियोंको भोजन देनेकी भी शक्ति न रखता हो, ऐसा मनुष्य ही अकेला जंगलोंमें रहकर सुखसे जीवन बिता सकता है (आप-जैसे शक्तिशाली पुरुषोंका यह काम नहीं है)
ဘီမက ပြောသည်— «တောအုပ်ထဲတွင် တစ်ယောက်တည်း နေရ၍ သက်သာစွာ အသက်ရှင်နိုင်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သည်—သို့သော် သားသမီး၊ မြေးမြစ်တို့ကို မထောက်ပံ့နိုင်သူ၊ နတ်များ၊ ရှင်ရသီများနှင့် ဘိုးဘွားပိတೃများကို မပူဇော်မဖြည့်ဆည်းနိုင်သူ၊ ဧည့်သည်ကို အစာကျွေးရန်တောင် အင်အားမရှိသူအတွက်သာ ဖြစ်သည်။ သင်ကဲ့သို့ စွမ်းအားရှိသော ယောကျ်ားအတွက် ထိုတောဝင်ဘဝသည် မသင့်တော်»
Verse 23
नेमे मृगा: स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिण: । अथान्येन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न तं जना:,सदा ही वनमें रहनेपर भी न तो ये मृग स्वर्गलोकपर अधिकार पा सके हैं, न सूअर और पक्षी ही। पुण्यकी प्राप्ति तो अन्य प्रकारसे ही बतलायी गयी है। श्रेष्ठ पुरुष केवल वनवासको ही पुण्यकारक नहीं मानते
ဘီမက ပြောသည်— «ဤတောက မုဆိုးတိရစ္ဆာန်များလည်း မကောင်းကင်ကို အနိုင်ယူထားသူ မဟုတ်၊ ဝက်တောလည်း မဟုတ်၊ ငှက်များလည်း မဟုတ်။ ကုသိုလ်ပုဏ္ဏာကို ရရှိခြင်းသည် အခြားနည်းလမ်းများဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပညာရှိတို့က ဆိုကြသည်။ မြတ်သောသူတို့သည် တောထဲနေခြင်းတစ်ခုတည်းကိုပင် ပုဏ္ဏာဖြစ်စေသည်ဟု မယူဆကြ»
Verse 24
यदि संन्यासतः सिद्धि राजा कश्चिदवाप्रुयात् पर्वताश्ष द्रुमाश्वैव क्षिप्रं सिद्धिमवाप्रुयु:,यदि कोई राजा संन्याससे सिद्धि प्राप्त कर ले, तब तो पर्वत और वृक्ष बहुत जल्दी सिद्धि पा सकते हैं
ဘီမက ပြောသည်— «အပြင်ပန်းအားဖြင့်သာ သံန്യാസ (လောကစွန့်ခြင်း) ကို ခံယူရုံနဲ့ မင်းတစ်ပါးက စိတ်ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ ပြည့်စုံမှု (သိဒ္ဓိ) ကို ရနိုင်မယ်ဆိုရင်၊ တောင်တန်းတွေ၊ သစ်ပင်တွေတောင်လည်း အလျင်အမြန် ပြည့်စုံမှုကို ရသင့်တယ်»။
Verse 25
एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवा: । अपरिग्रहवन्तश्न सततं ब्रह्मचारिण:,क्योंकि ये नित्य संन्यासी, उपद्रवशून्य, परिग्रहरहित तथा निरन्तर ब्रह्मचर्यका पालन करनेवाले देखे जाते हैं
အကြောင်းမူကား ထိုသူတို့ကို အမြဲတမ်း သံန്യാസရှင်များအဖြစ်—အန္တရာယ်မပြု၊ အနှောင့်အယှက်ကင်း—ပိုင်ဆိုင်မှုမရှိဘဲ နေထိုင်၍ ဘြဟ္မစရိယ (သန့်ရှင်းစည်းကမ်း) ကို အစဉ်တစိုက် စောင့်ထိန်းနေကြသည်ဟု မြင်တွေ့ရသည်။
Verse 26
अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्रुते । तस्मात् कर्मव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मण:,यदि अपने भाग्यमें दूसरोंके कर्मोसे प्राप्त हुई सिद्धि नहीं आती, तब तो सभीको कर्म ही करना चाहिये। अकर्मण्य पुरुषको कभी कोई सिद्धि नहीं मिलती
ဘီမက ပြောသည်— «ကိုယ့်အပိုင်းအခြားကံကြမ္မာအတွင်းမှာ အခြားသူတို့ရဲ့ လုပ်ရပ်ကြောင့် အောင်မြင်မှု (သိဒ္ဓိ) ရတယ်လို့ မကြားရဘူးဆိုရင်၊ ကိုယ်တိုင် လုပ်ဆောင်ရမယ်။ မလုပ်ဆောင်သူအတွက်တော့ ဘယ်တော့မှ ပြည့်စုံမှု မရှိဘူး»။
Verse 27
औदका: सृष्टयश्चैव जन्तव: सिद्धिमाप्रुयु: । तेषामात्मैव भर्तव्यो नान्य: कश्नन विद्यते,(यदि अपने शरीरमात्रका भरण-पोषण करनेसे सिद्धि मिलती हो, तब तो) जलमें रहनेवाले जीवों तथा स्थावर प्राणियोंको भी सिद्धि प्राप्त कर लेनी चाहिये: क्योंकि उन्हें केवल अपना ही भरण-पोषण करना रहता है। उनके पास दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जिसके भरण-पोषणका भार वे उठाते हों
ဘီမက ပြောသည်— «ကိုယ့်ကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းကျွေးမွေးရုံနဲ့ပဲ ပြည့်စုံမှု (သိဒ္ဓိ) ရမယ်ဆိုရင်၊ ရေထဲနေသတ္တဝါတွေ၊ မလှုပ်ရှားနိုင်တဲ့ သတ္တဝါတွေတောင်လည်း သေချာပေါက် ပြည့်စုံမှုကို ရသင့်တယ်။ သူတို့မှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုပဲ ထောက်ပံ့ရတာရှိပြီး၊ ထောက်ပံ့ရမယ့် အခြားသူ မရှိဘူး»။
Verse 28
अवेक्षस्व यथा स्वै: स्वै: कर्मभिव्यापृतं जगत् । तस्मात् कर्मव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मण:,देखिये और विचार कीजिये कि सारा संसार किस तरह अपने कर्मोमें लगा हुआ है; अत: आपको भी क्षत्रियोचित कर्तव्यका ही पालन करना चाहिये। जो कर्मोंको छोड़ बैठता है, उसे कभी सिद्धि नहीं मिलती
ကမ္ဘာလောကတစ်ခုလုံးက ကိုယ့်ကိုယ်ပိုင် လုပ်ငန်းကံ (ကမ္မ) တွေနဲ့ ဘယ်လိုပဲ အလုပ်ရှုပ်နေကြသလဲဆိုတာကို သေချာကြည့်ပြီး စဉ်းစားပါ။ ထို့ကြောင့် လုပ်ဆောင်မှု—သင့်တော်သော တာဝန်—ကို မဖြစ်မနေ ဆောင်ရွက်ရမည်။ အလုပ်ကို စွန့်ပစ်သူအတွက်တော့ ပြည့်စုံမှု သို့မဟုတ် အောင်မြင်မှု မရှိနိုင်။
Frequently Asked Questions
Whether a ruler, burdened by remorse after a destructive conflict, may ethically withdraw into renunciation—or must assume kingship as a duty to restore order and prevent political instability.
The chapter advances a karma-centered ethic: external renunciation without responsibility is inadequate; role-appropriate action, regulated by dharma, is necessary for both societal welfare and personal integrity.
Yes: by asserting “nāsti siddhirakarmaṇaḥ” (no accomplishment through non-action), the chapter positions mokṣa-discourse as compatible with disciplined duty, warning against dharma-chadma (ethical disguise) that imitates renunciation while evading obligation.