Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

Transliteration

kātyāyanyāśca tīrthasya śāṃḍilyāstīrthamuttamam | pativratātvayuktāyāstathānyattatra saṃsthitam

Translation

Dan di sana ada tīrtha Kātyāyanī, serta tīrtha yang paling utama milik Śāṇḍilyā; demikian juga, ada satu lagi tempat suci yang ditegakkan bagi wanita yang berpegang pada dharma kesetiaan kepada suami (pativratā).

Word by Word

• कात्यायन्याः: of Kātyāyanī
• कात्यायन्याः: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कात्यायनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तीर्थस्य: of the sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थस्य: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• शांडिल्याः: of Śāṇḍilyā
• शांडिल्याः: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शाण्डिल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; नाम (proper noun)

• तीर्थम्: a sacred place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन

• उत्तमम्: excellent / supreme
• उत्तमम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies तीर्थम्)

• पतिव्रतात्वयुक्तायाः: of (her) who is endowed with wifely fidelity
• पतिव्रतात्वयुक्तायाः: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: पति + व्रता + त्व + युक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: समासः: पतिव्रता-त्व (भाव-प्रत्यय) + युक्त (युक्त = √युज् क्त); षष्ठी-तत्पुरुष/उपपद-समासार्थः (पतिव्रतात्वेन युक्ता); स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of her)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus/likewise)

• अन्यत्: another (one)
• अन्यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण/सर्वनामवत् (another)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• संस्थितम्: situated / established
• संस्थितम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: संस्थित (कृदन्त; √स्था धातु)
• Form: भूतकृत्-प्रत्ययान्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपसर्ग: सम्; past participle (situated/established)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kātyāyanī-tīrtha; Śāṇḍilyā-tīrtha; Pativratā-sthāna (unnamed)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sacred complex with signifying markers: one pond/shrine for Kātyāyanī, another for Śāṇḍilyā, and a third spot where women offer lamps and flowers for marital harmony and dharma.

Characters & Entities

• Kātyāyanī
• Śāṇḍilyā
• Tīrtha
• Pativratā-dharma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa sacralizes dharmic ideals by anchoring them in geography—tīrthas become living memorials of virtue and instruction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kātyāyanī-tīrtha, Śāṇḍilyā-tīrtha, and another tīrtha connected with pativratā-dharma, all located “there” in the narrative setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not explicit in this verse, but the tīrtha framing implies pilgrimage observances such as snāna and reverential worship.