Adhyaya 21
Bab ini menghimpunkan bahan berteraskan dharma tentang pengawalan keturunan dan kelayakan perkahwinan. Wacana dibuka dengan suara Vyāsa, lalu bergerak melalui senarai yang padat: (1) nama-nama dewa dan śakti yang terkait dengan suasana, termasuk pelbagai Dewi serta bentuk-bentuknya yang beraneka. Seterusnya dihuraikan data teknikal gotra–pravara dengan contoh pravara yang sama atau berbeza, dan ditegaskan larangan perkahwinan dalam gotra/pravara yang sama serta beberapa kategori kerabat sebelah ibu. Bab ini menerangkan akibat sosial–ritual bagi perkahwinan terlarang (hilang taraf brāhmaṇya; anak dianggap merosot martabat sosial), dan menetapkan jalan penebusan (prāyaścitta), khususnya nazar Cāndrāyaṇa, bagi mereka yang telah terlanjur mengikat perkahwinan demikian. Teks turut memetik atau menggemakan autoriti dharma-legal klasik seperti Kātyāyana, Yājñavalkya, dan Gautama untuk menentukan darjah pemisahan yang dibenarkan melalui garis ibu dan bapa. Ia juga menambah kategori etika rumah tangga—seperti keutamaan perkahwinan antara abang/adik dan pengelasan keadaan “punarbhū”. Secara keseluruhan, fungsinya bersifat arkib dan peraturan: memelihara set aturan pembentukan keluarga yang selaras dengan dharma serta pemulihan apabila norma dilanggar.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तया चोत्पादिता राजञ्छरीरा त्कुलदेवताः
Vyāsa bersabda: Wahai Raja, daripada tubuhnya juga lahir para Kula-devī, iaitu dewi-dewi pelindung keturunan.
Verse 2
गात्रा ९ शांता १० शेषदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३
Mereka disenaraikan sebagai: Gātrā (9), Śāntā (10), Śeṣa-devī (11), Vārāhī (12), dan Bhadrayoginī (13).
Verse 3
तारणी १८ वन कानंदा १९ चामुंडा २० च सुरेश्वरी २१
Juga: Tāraṇī (18), Vana-kānandā (19), Cāmuṇḍā (20), dan Sureśvarī (21).
Verse 4
दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः । उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवरण्यथ देवताः
Demikianlah seorang lagi dinamai Dāra-bhaṭṭārikā (22). Kemudian setiap seorang daripada mereka menzahirkan diri lagi seratus kali ganda; di sana lahirlah śakti-śakti yang suci lagi membawa berkat, beraneka rupa. Mulai selepas ini, akan aku huraikan menurut tertib tentang para dewi yang prabara—yakni yang paling utama—dalam kalangan mereka.
Verse 5
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ मांडव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्यायनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भारद्वाज २१ सामान्यप्रवर १ पैमग्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायनसकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसाः २ समानप्रवरः ४ औपमन्युलोगाक्षस २ समानप्रवराः
Di sini diberikan suatu katalog pelbagai set pravara (salasilah para ṛṣi leluhur) yang berkaitan dengan gotra tertentu—seperti kelompok Āṅgirasa–Bārhaspatya–Bhāradvāja dan lain-lain—berserta bilangan serta cabang-cabangnya. Penghitungan ini menjadi rujukan menurut dharma untuk menentukan persamaan atau perbezaan pravara dan gotra dalam hal perkahwinan yang sah.
Verse 6
त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्
Hendaklah ditolak sebagai pengantin: gadis yang sama pravara dan sama gotra; juga yang merupakan sapinda melalui pihak ibu; yang menghidap penyakit yang tidak dapat diubati; yang belum matang tubuhnya (belum tumbuh bulu badan); yang pernah berkahwin; serta anak perempuan lelaki yang tidak mempunyai anak lelaki, walaupun dia putih berseri dan menarik.
Verse 7
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्
Di mana dalam pravara terdapat walau satu nama ṛṣi yang sama, maka setakat itu dianggap sama gotra—kecuali bagi kelompok Bhṛgu dan Aṅgiras, yang mempunyai pembezaan khas menurut tradisi.
Verse 8
भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी ७ धनमर्द्दनी
Dan (nama-nama Devī) ialah: Bhadrakālī (5), Māheśī (6), Siṃhorī (7), dan Dhanamardanī.
Verse 9
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चांडालं ब्राह्मण्यादेव हीयते
Jika seorang lelaki mengahwini dan hidup bersama dengan gadis yang sama gotra dan sama pravara, lalu memperoleh zuriat daripadanya, maka anak itu menjadi caṇḍāla; dan dia sendiri pun jatuh daripada martabat brahmana (hilang brahminhood).
Verse 10
कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्
Kātyāyana bersabda: Jika seorang dwija telah mengahwini wanita yang segotra dan juga sepravara, hendaklah dia melepaskannya; kemudian sesudah itu hendaklah dia melaksanakan penebusan dosa Cāndrāyaṇa.
Verse 11
उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्
Setelah menyingkirkan isteri itu demikian, hendaklah dia kemudian menanggung nafkah dan melindunginya sebagaimana seorang ibu.
Verse 12
याज्ञवल्क्यः । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पंचमात्सप्तमार्दूर्ध्वं मातृतः पितृत स्तथा
Yājñavalkya bersabda: Hendaklah seseorang mengahwini gadis yang sihat, mempunyai saudara lelaki, dan lahir daripada ārṣa-gotra (salasilah ṛṣi) yang berbeza. Perkahwinan dibenarkan selepas darjat kelima hingga darjat ketujuh, dengan kiraan pada pihak ibu dan juga pihak bapa.
Verse 13
असमानप्रवरैर्विवाह इति गौतमः । यद्येकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च । तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत्
Gautama menyatakan: perkahwinan hendaklah dengan yang berbeza pravara. Jika walau satu pravara pun bertindih dengan pravara garis gotra pihak ibu, maka pernikahan tidak boleh dilakukan; gadis itu hendaklah dianggap sebagai saudari.
Verse 14
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
Sesiapa yang memasuki perkahwinan dan memikul kewajipan api rumah tangga (agnihotra) ketika abang sulungnya masih belum berkahwin, dia dikenali sebagai parivettā; manakala abang sulung yang tertinggal itu disebut parivitti.
Verse 15
सदा पौनर्भवा कन्या वर्ज नीया कुलाधमा । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमंगला
Seorang gadis yang berulang kali menjadi “punarbhavā” (dikembalikan lalu dinikahkan semula) hendaklah sentiasa dijauhi sebagai pengantin oleh orang yang memelihara dharma keluarga. Demikian juga gadis yang telah diberikan dengan kata (janji), diterima dalam hati, atau yang telah dilangsungkan upacara pertunangan yang suci dan berkat, tidak wajar diambil oleh orang lain.
Verse 16
उदकस्पर्शिता याच याच पाणिगृहीतका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूः प्रसवा च या
Juga hendaklah dijauhi gadis yang telah dilakukan upacara sentuhan air (udaka-sparśa), atau yang tangannya telah diterima secara rasmi (pāṇigrahaṇa), atau yang telah mengelilingi api suci. Demikian pula seorang “punarbhū” dan wanita yang sudah pernah melahirkan anak.
Verse 17
योगेश्वरी १४ मोहलज्जा १५ कुलेशी १६ शकुलाचिता
“Yogeśvarī”, “Mohalajjā”, “Kuleśī” dan “Śakulācitā”—inilah nama/gelaran yang disenaraikan sebagai butir 14–17 dalam senarai tersebut.
Verse 18
अथावटंकाः कथ्यंते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मंडकीयात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १९ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया २२ मकाल्या २३ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पांवलन्डीया २९ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३९ बहुधिया ४०
Kini dinyatakan “avaṭaṃkāḥ”—iaitu senarai bernombor menurut tradisi: Gotra (1), Pātra (2), Dātra (3), Trāśayatra (4), Laḍakātra (15), Maṃḍakīyātra (16), Viḍalātra (17), Rahilā (18), Bhādila (19), Vālūā (20), Pokīyā (21), Vākīyā (22), Makālyā (23), Lāḍaā (24), Māṇavedā (25), Kālīyā (26), Tālī (27), Velīyā (28), Pāṃvalanḍīyā (29), Mūḍā (30), Pītūlā (31), Dhigamagha (32), Bhūtapādavādī (34), Hophoyā (35), Śevārdata (36), Vapāra (37), Vathāra (38), Sādhakā (39), Bahudhiyā (40)—demikian hingga butir 40 sebagaimana diturunkan.
Verse 19
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
Jika seseorang telah mengahwini anak perempuan bapa saudara sebelah ibu, atau wanita daripada gotra ibunya, atau yang mempunyai pravara yang sama, maka setelah melepaskannya hendaklah dia melaksanakan penebusan Cāndrāyaṇa.