Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

śūnyacatvara-veśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇa-devatām |

klānta-durbala-duḥkhārtāṃ nātyākīrṇa-mahāpathām || (2.42.23)

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan |

vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || (2.42.24)

Melihat seluruh kota demikian, baginda hanya mengenang Rāma; sambil meratap baginda pun memasuki istana, laksana matahari masuk ke balik awan.

महाह्रदम्a great lake/tank
महाह्रदम्:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootमहा-ह्रद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः/नपुंसकलिङ्गः (प्रयोगे नपुंसकं), द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (महान् ह्रदः)
इवlike
इव:
Upamāna-marker (उपमा-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानार्थक-अव्ययम्
अक्षोभ्यम्unagitated
अक्षोभ्यम्:
Upamāna (उपमान)
TypeAdjective
Rootअ-क्षोभ्य (प्रातिपदिक; √क्षुभ्)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (unperturbed)
सुपर्णेनby Suparna (Garuda)
सुपर्णेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootसुपर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
हृतोरगम्from which the serpent has been snatched away
हृतोरगम्:
Upamāna (उपमान)
TypeAdjective
Rootहृत-उरग (प्रातिपदिक; √हृ)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (हृतः उरगः यस्मात्/यत्र) — उपमान-वर्णनम्
रामेणby/with Rama
रामेण:
Apādāna/Hetu (वियोग-हेतु)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
रहितम्devoid of
रहितम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootरहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; अत्र वेश्म विशेषणम् (devoid of)
वेश्मthe palace/house
वेश्म:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवेश्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
वैदेह्याwith/by Vaidehi (Sita)
वैदेह्या:
Apādāna/Hetu (वियोग-हेतु)
TypeNoun
Rootवैदेही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
लक्ष्मणेनwith/by Lakshmana
लक्ष्मणेन:
Apādāna/Hetu (वियोग-हेतु)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

There the mansions and squares on the highways were all deserted. The temples and marketplaces were closed. The people were weak, fatigued and tormented with grief. The highways were not much crowded. Having seen such a sight of the city on all sides, lamenting and brooding over Rama, Dasaratha entered his palace like the Sun plunging into a cloud.

D
Daśaratha
A
Ayodhyā
R
Rāma

FAQs

Even in duplicated transmission, the ethical point remains: adharma in governance produces collective suffering; dharma sustains civic vitality.

The source repeats the prior description while numbering it as a separate verse entry (a formatting/recensional presentation).

Rāma’s implicit virtue is underscored by the city’s reaction—his absence itself becomes the measure of loss.