Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

śūnyacatvara-veśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇa-devatām |

klānta-durbala-duḥkhārtāṃ nātyākīrṇa-mahāpathām ||

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan |

vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam ||

Baginda memandang seluruh kota: dataran dan rumah-rumah sunyi, pasar serta kuil-kuil tertutup; rakyat letih, lemah, dan dirundung duka; jalan-jalan besar tidak lagi sesak. Melihat Ayodhya demikian berubah, hanya memikirkan Rama sambil meratap, raja memasuki istana bagaikan matahari menyelinap ke balik gugusan awan.

शून्यचत्वरवेश्मान्ताम्with courtyards and house-interiors deserted
शून्यचत्वरवेश्मान्ताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootशून्य-चत्वर-वेश्म-अन्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः (चत्वराणि वेश्मान्तानि च शून्यानि यस्याः/यत्र) — पुरीम् विशेषयति
संवृतापणदेवताम्with markets and temples closed
संवृतापणदेवताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसंवृत-आपण-देवता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (संवृताः आपणाः देवतायतनानि च यस्याः/यत्र)
क्लान्तदुर्बलदुःखार्ताम्exhausted, weak, and afflicted with grief
क्लान्तदुर्बलदुःखार्ताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्लान्त-दुर्बल-दुःख-आर्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समाहारः (क्लान्ता च दुर्बला च दुःखेन आर्ता च)
not
:
Modifier (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्ययम्
अतिoverly
अति:
Modifier (परिमाण)
TypeIndeclinable
Rootअति (अव्यय/उपसर्ग)
Formपरिमाणवाचक-अव्ययम् (degree: excessively)
आकीर्णमहापथाम्whose highways were not crowded
आकीर्णमहापथाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootआकीर्ण-महा-पथ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (महापथाः आकीर्णाः यस्याः/यत्र)
ताम्that (city)
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
अवेक्ष्यhaving seen
अवेक्ष्य:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअव-ईक्ष् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (Gerund/Absolutive), पूर्वकालिक-क्रिया (having seen)
पुरीम्the city
पुरीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
सर्वाम्entire
सर्वाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying पुरीम्)
रामम्Rama
रामम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
एवonly
एव:
Modifier (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपातः (restrictive particle: only)
अनुचिन्तयन्thinking of
अनुचिन्तयन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootअनु-चिन्त् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
विलपन्lamenting
विलपन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवि-लप् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्राविशत्entered
प्राविशत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-विश् (धातु)
Formलङ्-लकारः (Imperfect/Past), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
राजाthe king
राजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
गृहम्the house/palace
गृहम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
सूर्यःthe sun
सूर्यः:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमानम्
इवlike
इव:
Upamāna-marker (उपमा-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानार्थक-अव्ययम्
अम्बुदम्a cloud
अम्बुदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअम्बुद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः/नपुंसकलिङ्गः (प्रयोगे नपुंसकं सामान्यं), द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमेयम्

There the mansions and squares on the highways were all deserted. The temples and market-places were closed. The people were weak, fatigued and tormented with grief. The highways were not much crowded. Having seen such a sight of the city on all sides, lamenting and brooding over Rama, Dasaratha entered his palace like the Sun plunging into a cloud.

D
Daśaratha
A
Ayodhyā
R
Rāma

FAQs

Dharma is communal: when the rightful heir is exiled unjustly, the city’s normal rhythms (worship, trade, public life) falter, showing how moral rupture spreads into social life.

Ayodhyā reacts to Rāma’s departure with collective mourning; Daśaratha witnesses the city’s desolation and returns to the palace in despair.

The citizens’ devotion to Rāma is emphasized—their grief shows his moral authority and the love he commands.