Adhyaya 57

Verse 1

हि आय न [के है आम सप्तपञ्चाशत्तमो<्ध्याय: स्वयंवरमें दमयन्तीद्वारा नलका वरण

Bṛhadaśva berkata: “Kemudian, tatkala saat yang mujarab telah tiba—pada hari tithi yang suci dan pada detik yang penuh pahala—Raja Bhīma memanggil para penguasa seluruh bumi untuk menghadiri svayaṃvara.”

Verse 2

तच्छुत्वा पृथिवीपाला: सर्वे हच्छयपीडिता: । त्वरिता: समुपाजम्मुर्दमयन्तीम भीप्सव:,यह सुनकर सब भूपाल कामपीड़ित हो दमयन्तीको पानेकी इच्छासे तुरंत चल दिये

Mendengar hal itu, semua raja—disiksa demam keinginan—segera berangkat dengan tergesa-gesa, mendambakan untuk memperoleh Damayantī.

Verse 3

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्‌ | विविशुस्ते नृपा रड़ं महासिंहा इवाचलम्‌

Dihiasi tiang-tiang emas yang mempesona dan makin gemilang oleh gerbang lengkung upacara, para raja memasuki balairung—laksana singa-singa besar memasuki gua gunung yang teguh.

Verse 4

सुरभिस्रग्धरा: सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डला:,वहाँ सब भूपाल भिन्न-भिन्न आसनोंपर बैठ गये। सबने सुगन्धित फूलोंकी माला धारण कर रखी थी और सबके कानोंमें विशुद्ध मणिमय कुण्डल झिलमिला रहे थे

Di sana, semua raja mengambil tempat di singgahsana dan kerusi kehormatan masing-masing. Setiap seorang mengenakan kalungan bunga harum, dan di telinga mereka berkilau subang permata yang bersih lagi digilap rapi.

Verse 5

तां राजसमितिं पुण्यां नागैभोंगवर्तीमिव । सम्पूर्णा पुरुषव्याघ्रैव्यप्रि्गिरिगुहामिव

Bṛhadaśva berkata: “Perhimpunan diraja yang suci itu tampak penuh dengan insan gagah bak harimau—raja-raja dan wira terkemuka—sebagaimana Bhogavatī dihiasi para nāga, dan sebagaimana gua gunung sesak oleh harimau yang berkeliaran.”

Verse 6

तत्र सम पीना दृश्यन्ते बाहव: परिघोपमा: । आकारवर्णसुश्लक्ष्णा: पञज्चशीर्षा इवोरगा:

Di sana kelihatan lengan para raja—tebal dan bulat sekata, laksana belantan besi. Licin dan elok pada bentuk serta warna, tampak seperti ular berkepala lima, menandakan kuasa diraja dan bahaya terpendam yang mengiringi keperkasaan perang.

Verse 7

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासाक्षिभ्रुवाणि च । मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि

Bṛhadaśva berkata: “Wajah para raja bersinar—dihiasi garis rambut yang indah serta dianugerahi hidung, mata dan kening yang elok—seperti bintang-bintang bersinar di langit.”

Verse 8

दमयन्ती ततो रजझ्ुूं प्रविवेश शुभानना । मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च,तदनन्तर अपनी प्रभासे राजाओंके नयनोंको लुभाती और चित्तको चुराती हुई सुन्दर मुखवाली दमयन्तीने रंगभूमिमें प्रवेश किया

Kemudian Damayantī, wanita bermuka jelita, memasuki gelanggang. Dengan sinar kecantikannya dia memukau para raja—seakan merampas pandangan dan hati mereka—hingga seluruh perhatian dan hasrat tertumpu kepadanya.

Verse 9

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्‌ । तत्र तत्रैव सक्ता5भूज्न चचाल च पश्यताम्‌

Bṛhadaśva berkata: Pandangan para raja yang berjiwa agung jatuh pada anggota tubuhnya; dan di mana sahaja seseorang memandang Damayantī, di situlah matanya terpaku, tidak mampu beralih, meskipun mereka terus memerhatikannya.

Verse 10

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुषान्‌ पज्चतुल्याकृतीनिह

Bṛhadaśva berkata: Kemudian, ketika nama-nama para raja sedang diumumkan, wahai Bhārata, Damayantī puteri Bhīma memandang ke hadapan dan melihat di situ lima orang lelaki yang serupa rupa sepenuhnya.

Verse 11

तान्‌ समीक्ष्य ततः सर्वान्‌ निर्विशेषाकृतीन्‌ स्थितान्‌ । संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्‌

Setelah meneliti mereka semua yang berdiri di situ dengan rupa yang tidak dapat dibezakan, puteri Vidarbha diliputi keraguan; dan kerana kebimbangan itu, baginda tidak dapat mengenali Raja Nala.

Verse 12

यं यं हि ददृशे तेषां तं त॑ मेने नल॑ नृपम्‌ । सा चिन्तयन्ती बुद्धयाथ तर्कयामास भाविनी

Sesiapa sahaja yang dipandangnya antara mereka, orang itulah disangkanya Raja Nala. Lalu puteri yang berhati mulia itu, dengan kebijaksanaannya, mula menimbang dan berhujah dalam batin—mencari kebenaran di tengah rupa yang memperdaya.

Verse 13

कथं हि देवाज्जानीयां कथं विद्यां नल॑ नृपम्‌ । एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदु:खिता

Bṛhadaśva berkata: “Bagaimanakah aku hendak mengenali para dewa, dan bagaimanakah aku hendak mengenali Raja Nala?” Demikianlah, setelah berulang kali merenung, puteri Vidarbha, Damayantī, ditenggelami dukacita yang amat—terhimpit antara takzim kepada yang ilahi dan kesetiaan teguh kepada insan pilihannya.

Verse 14

श्रुतानि देवलिड्रानि तर्कयामास भारत । देवानां यानि लिड्डानि स्थविरेभ्य: श्रुतानि मे

Bṛhadaśva berkata: “Wahai Bhārata, dia merenung tentang tanda-tanda ketuhanan yang pernah didengarnya. ‘Tanda-tanda untuk mengenali para dewa—yang diajarkan kepadaku oleh orang-orang tua—tidak kulihat pada seorang pun daripada lima lelaki ini yang duduk di atas tanah.’ Setelah menimbang dengan pelbagai cara dan berfikir berulang kali, dia memutuskan bahawa pada saat itu, tindakan yang paling wajar ialah berlindung kepada para dewa.”

Verse 15

तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्थापि न लक्षये । सा विनिश्ित्य बहुधा विचार्य च पुन: पुनः:

“Walaupun mereka berada di sini, berdiri di atas tanah, aku tidak dapat melihat walau satu pun tanda itu pada tempatnya. Maka setelah membuat ketetapan, aku memikirkannya dengan pelbagai cara—berulang kali.”

Verse 16

वाचा च मनसा चैव नमस्कार प्रयुज्य सा

Bṛhadaśva berkata: “Dengan kata-kata dan juga dengan hati, dia mempersembahkan salam hormat.”

Verse 17

देवेभ्य: प्रा्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्‌ । हंसानां वचन श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः । पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे

Dengan kedua telapak tangan dirapatkan sebagai sembah kepada para dewa, sambil menggigil, dia berkata: “Setelah mendengar kata-kata angsa, sebagaimana Nala, raja Niṣadha, telah kupilih untukku—demi kebenaran ikrar dan kesetiaan itu, semoga para dewa kini menunjukkan dia kepadaku.”

Verse 18

तत्पश्चात्‌ मन एवं वाणीद्वारा देवताओंको नमस्कार करके दोनों हाथ जोड़कर काँपती हुई वह इस प्रकार बोली--'मैंने हंसोंकी बात सुनकर निषधनरेश नलका पतिरूपमें वरण कर लिया है। इस सत्यके प्रभावसे देवतालोग स्वयं ही मुझे राजा नलकी पहचान करा दें ।।

Bṛhadaśva berkata: Sesudah itu, dia menundukkan hati dan kata-katanya kepada para dewa; dengan kedua tangan dirapatkan, sambil menggigil, dia berkata: “Setelah mendengar kata-kata angsa, aku telah memilih Nala, raja Niṣadha, sebagai suamiku. Dengan kuasa kebenaran ini, semoga para dewa sendiri membuatku mengenali Raja Nala yang sejati. Jika aku tidak pernah menyimpang—dengan fikiran mahupun dengan kata-kata—daripada kelakuan yang benar, maka demi kebenaran itu, semoga para makhluk ilahi menunjukkan kepadaku Nala itu juga.”

Verse 19

यथा देवै: स मे भर्ता विहितो निषधाधिप: । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि देवताओंने उन निषधनरेश नलको ही मेरा पति निश्चित किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता-लोग मुझे उनन्‍्हींको बतला दें

Bṛhadaśva berkata: “Jika para dewa sendiri telah menetapkan bahawa penguasa Niṣadha itulah suamiku, maka demi kebenaran itu, semoga para dewa menunjukkan kepadaku orang itu juga.”

Verse 20

यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि मैंने नलकी आराधनाके लिये ही यह व्रत आरम्भ किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता मुझे उनन्‍्हींको बतला दें

Bṛhadaśva berkata: “Jika aku memulakan nazar ini semata-mata untuk memuliakan dan berkhidmat kepada Nala, maka demi kebenaran itu, semoga para dewa menunjukkan kepadaku dia juga (Nala).”

Verse 21

स्वं चैव रूप॑ कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वरा: । यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोक॑ नराधिपम्‌,“महेश्वर लोकपालगण अपना रूप प्रकट कर दें, जिससे मैं पुण्यश्लोक महाराज नलको पहचान सकूँ”

Bṛhadaśva berkata: “Biarlah para penjaga alam semesta dan para Maheśvara menzahirkan rupa mereka yang sebenar, supaya aku dapat mengenali dengan tepat Raja Nala, pemerintah Niṣadha yang masyhur lagi berbudi.”

Verse 22

निशम्य दमयन्त्यास्तत्‌ करुणं प्रतिदेवितम्‌ । निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे

Bṛhadaśva berkata: Setelah mendengar ratapan Damayantī yang memilukan, dan melihat tekadnya yang terakhir, teguh tidak berganjak—cinta yang benar dan tulus kepada raja Niṣadha—maka kuasa ilahi membangkitkan dalam dirinya kekuatan batin yang sejati, sehingga ia dapat mengenal tanda-tanda yang membezakan para dewa.

Verse 23

मनोविशुद्ि बुद्धिं च भक्ति रागं च नैषधे | यथोक्तं चक्रिरे देवा: सामर्थ्य लिड्रधारणे

Bṛhadaśva berkata: Melihat pada Damayantī, puteri Niṣadha, kejernihan hati, ketajaman budi, bakti yang teguh, serta kasih yang mendalam (kepada Nala), para dewa menumbuhkan dalam dirinya kemampuan yang telah disebutkan: kuasa untuk mengenal dan berpegang pada tanda-tanda yang membezakan yang ilahi. Maka ia pun dapat menilai dengan benar dan tetap setia pada dharma kesetiaan.

Verse 24

सापश्यद्‌ विबुधान्‌ सर्वानस्वेदान्‌ स्तब्धलोचनान्‌ | हृषितस्रग्रजोहीनान्‌ स्थितानस्पृशत: क्षितिम्‌

Bṛhadaśva berkata: Dia melihat semua dewa—tanpa peluh, pandangan tidak berkelip. Kalungan bunga mereka tetap segar dan mekar, tidak pernah layu; tiada debu melekat. Walau duduk di singgahsana yang gemilang, kaki mereka tidak menyentuh bumi.

Verse 25

ध्स्ट पक हा छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रज:स्वेदसमन्वित: । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचित:

Bṛhadaśva berkata: “Dalam kalangan lima itu, hanya seorang lelaki yang mempunyai bayang-bayang. Kalungan bunganya telah layu; debu dan titisan peluh melekat pada tubuhnya. Dia duduk menyentuh bumi, dan kelipan matanya menyingkap dirinya. Dengan tanda-tanda inilah Damayantī mengenali Nala, raja Niṣadha.”

Verse 26

सा समीक्ष्य तु तान्‌ देवान्‌ पुण्यश्लोक॑ च भारत | नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव

Wahai Bhārata, setelah menatap sekali lagi para dewa itu dan Nala yang bergelar Puṇyaśloka, Bhīmī (Damayantī) memilih raja Niṣadha menurut dharma—menegaskan pilihan yang benar dan beretika meskipun di hadapannya hadir para dewa dan godaan mereka.

Verse 27

विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना । स्कन्ध देशेडसृजत्‌ तस्य स्रजं परमशो भनाम्‌

Bṛhadaśva berkata: Dengan malu yang sopan, gadis bermata bak teratai itu memegang hujung kain pakaiannya. Lalu, pada bahunya, dia mengalungkan karangan bunga yang amat indah—suatu isyarat halus penerimaan, tetap dalam batas kesantunan.

Verse 28

ततो हाहेति सहसा मुक्त: शब्दो नराधिपै:,फिर तो दूसरे राजाओंके मुखसे सहसा 'हाहाकार'-का शब्द निकल पड़ा

Kemudian, serta-merta dari mulut raja-raja yang lain meledak seruan “Hā! Hā!”—luahan spontan cemas dan dukacita atas apa yang baru mereka saksikan.

Verse 29

देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साथ्विति भारत । विस्मितैरीरित: शब्द: प्रशंसद्धिर्नलं नृूपम्‌,भारत! देवता और महर्षि वहाँ साधुवाद देने लगे। सबने विस्मित होकर राजा नलकी प्रशंसा करते हुए इनके सौभाग्यको सराहा

Bṛhadaśva berkata: “Di sana, para dewa dan resi agung berseru, ‘Syabas! Syabas, wahai Bhārata!’ Dengan penuh takjub, mereka mengangkat suara pujian, memuliakan Raja Nala.”

Verse 30

दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । आश्वासयद्‌ वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना,कुरुनन्दन! वीरसेनकुमार नलने उललसित हृदयसे सुन्दरी दमयन्तीको आश्वासन देते हुए कहा--

Bṛhadaśva berkata: “Wahai keturunan Kuru, Raja Nala, putera Vīrasena, dengan hati yang terangkat oleh sukacita, menuturkan kata-kata penenteram kepada Damayantī yang elok anggota tubuhnya.”

Verse 31

यत्‌ त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ । तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेवं ते वचने रतम्‌

Bṛhadaśva berkata: “Wahai wanita yang membawa tuah, kerana engkau memilih seorang lelaki sepertiku di hadapan para dewa, maka ketahuilah aku sebagai suamimu; dan ketahuilah juga—aku akan setia menunaikan segala kata dan perintahmu.”

Verse 32

यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तावत्‌ त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

Bṛhadaśva berkata: “Wahai wanita dengan senyuman yang suci dan lembut, selama nafas masih menyokong tubuhku ini, selama itulah aku akan tetap setia kepadamu. Inilah kebenaran yang kuikrarkan kepadamu.”

Verse 33

दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताज्जलि: । तौ परस्परत: प्रीतौ दृष्टवा त्वग्निपुरोगमान्‌

Damayantī, dengan kedua telapak tangan dirapatkan sebagai tanda hormat, menyambut mereka dengan kata-kata yang manis dan beradab. Melihat kedua-duanya saling berkenan dan bersukacita, lalu dia memandang ke arah mereka yang sedang melangkah dengan Agni di hadapan—suatu alamat baik yang meneguhkan kesepakatan mereka dan kebenaran tindak-tanduk itu.

Verse 34

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजस:

Bṛhadaśva berkata: Ketika raja Niṣadha, Nala, telah dipilih oleh puteri Bhīma, Damayantī, maka para Penjaga Alam (Lokapāla) yang perkasa—besar kekuatannya—hadir di sana sebagai saksi atas pilihan itu.

Verse 35

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्‌

Bṛhadaśva berkata: “Dalam korban suci (yajña) ada penyaksian yang nyata di hadapan mata; dan ada pula takdir yang paling unggul lagi membawa berkat, yang dicapai melaluinya.”

Verse 36

अग्निरात्मभवं प्रादाद्‌ यत्र वाउछति नैषथ:

Bṛhadaśva berkata: “Di tempat itulah Agni mengurniakan sesuatu yang lahir daripada inti dirinya sendiri—tepat di tempat Naiṣadha (Nala) sedang merindu dan mendambakan.”

Verse 37

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्‌ धर्मे च परमां स्थितिम्‌,यमराजने यह कहा कि “राजा नलकी बनायी हुई रसोईमें उत्तमोत्तम रस एवं स्वाद उपलब्ध होगा और धर्ममें इनकी दृढ़ निष्ठा बनी रहेगी”

Bṛhadaśva berkata: “Yama mengurniakan kepadanya keunggulan pada rasa dan kelazatan makanan, serta keteguhan tertinggi dalam dharma—agar di dapur Raja Nala tersedia cita rasa yang paling halus, dan kesetiaannya pada kebenaran tetap tidak tergoyahkan.”

Verse 38

अपां पतिरपां भावं यत्र वाउ्छति नैषध: । स्रजश्नोत्तमगन्धाद्या: सर्वे च मिथुन ददुः

Bṛhadaśva berkata: “Varuṇa, penguasa segala air, mengurniakan kepada Naiṣadha (Nala) anugerah ini: air akan muncul di mana sahaja yang diinginkannya. Baginda juga menyatakan bahawa kalungan bunga Nala akan sentiasa dipenuhi haruman yang paling unggul. Demikianlah, setiap dewa mengurniakan dua anugerah kepadanya.”

Verse 39

वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गता: । पार्थिवाश्चानु भूयास्य विवाहं विस्मयान्विता:

Bṛhadaśva berkata: “Setelah demikian mengurniakan anugerah, para dewa itu pun berangkat ke syurga. Dan raja-raja di bumi, setelah menyaksikan perkahwinan itu, dipenuhi rasa takjub.”

Verse 40

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीम: प्रीतो महामना:

Bṛhadaśva berkata: “Apabila para raja telah berangkat, Bhīma—berjiwa luhur dan amat gembira—tetap tinggal dalam kepuasan, seolah-olah tertib kembali pulih setelah perhimpunan para penguasa itu bersurai.”

Verse 41

उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वर:

Bṛhadaśva berkata: “Tinggallah di sana menurut kehendakmu; raja Naiṣadha—yang terbaik antara manusia—akan bertindak sebagaimana sepatutnya.”

Verse 42

भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम्‌ | मनुष्योंमें श्रेष्ठ निषधनरेश नल अपनी इच्छाके अनुसार कुछ दिनोंतक ससुरालमें रहे, फिर विदर्भनरेश भीमकी आज्ञा ले (दमयन्तीसहित) अपनी राजधानीको चले गये ।।

Dengan izin Bhīma, Nala—raja Niṣadha, yang dihitung antara manusia terbaik—berangkat ke kotanya sendiri. Setelah tinggal beberapa hari di rumah mertuanya menurut kehendaknya, ia pun memohon diri kepada Bhīma, penguasa Vidarbha, lalu bertolak ke ibu kotanya bersama Damayantī. Demikianlah raja yang termasyhur dan berbudi itu, setelah memperoleh permata di antara wanita, pulang dengan tertib dan penuh rasa terhutang budi, memuliakan ikatan kekeluargaan serta persetujuan yang diberikan.

Verse 43

अतीव मुदितो राजा भ्राजमानों5शुमानिव

Bṛhadaśva berkata: Raja itu amat bersukacita, lalu bersinar—laksana Matahari yang gemilang—kegembiraan dan cahayanya tampak nyata.

Verse 44

अरज्जयत्‌ प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्‌ | राजा नल सूर्यके समान प्रकाशित होते थे। वीरवर नल अत्यन्त प्रसन्न रहकर अपनी प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए उसे प्रसन्न रखते थे || ४३ $ ।।

Bṛhadaśva berkata: Raja Nala yang gagah membuat rakyatnya tenteram, melindungi mereka dengan berpegang pada dharma. Nala bersinar seperti Matahari. Sentiasa ceria, pahlawan terbaik itu memerintah rakyatnya menurut dharma dan dengan demikian menggembirakan mereka. Baginda juga melaksanakan korban Aśvamedha, seperti Yayāti putera Nāhuṣa.

Verse 45

अन्यैश्न बहुभिर्धीमान्‌ क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: | उन बुद्धिमान्‌ नरेशने नहुषनन्दन ययातिकी भाँति अश्वमेध तथा पर्याप्त दक्षिणावाले दूसरे बहुत-से यज्ञोंका भी अनुष्ठान किया || ४४ ई || पुनश्चन रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च

Bṛhadaśva berkata: Raja yang bijaksana itu—wahai keturunan Nahuṣa—seperti Yayāti, melaksanakan Aśvamedha dan juga banyak korban suci yang lain, masing-masing disempurnakan dengan pemberian daksina yang melimpah. Sesudah itu, baginda kembali menikmati rimba dan dusun yang permai.

Verse 46

जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामना: । इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्‍्यकाम्‌,महामना नलने दमयन्तीके गर्भसे इन्द्रसेन नामक एक पुत्र और इन्द्रसेना नामवाली एक कन्याको जन्म दिया

Bṛhadaśva berkata: Sesudah itu, Nala yang berhati mulia memperanakkan dengan Damayantī dua orang anak—Indrasena, seorang putera, dan Indrasenā, seorang puteri. Demikianlah, biarpun di tengah cubaan, kesinambungan rumah diraja serta tanggungjawab keturunan tetap terpelihara.

Verse 47

एवं स यजमानश्ष्‌ विहरंक्ष नराधिप: । ररक्ष वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप:,इस प्रकार यज्ञोंका अनुष्ठान तथा सुखपूर्वक विहार करते हुए महाराज नलने धन- धान्यसे सम्पन्न वसुन्धराका पालन किया

Demikianlah, ketika baginda melaksanakan upacara korban suci sebagai penaung dan menikmati hiburan diraja, raja segala manusia itu—tuan bagi bumi—melindungi negeri, menjadikannya melimpah dengan kekayaan dan sumber. Rangkap ini menegaskan cita-cita pemerintahan: kemakmuran tidak bertahan dengan bersenang-senang semata, tetapi dengan kewajipan ritual yang benar dan tadbir urus yang berjaga-jaga menurut dharma.

Verse 56

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकर्तृक देवदौत्यविषयक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab kelima puluh enam, mengenai kisah Nala tentang utusan ilahi, dalam episod Nala di Vana Parva bagi Mahābhārata yang suci. Kolofon penutup ini menandai tamatnya satu unit naratif dan membingkai episod tersebut sebagai teladan moral—di mana tingkah laku manusia ditimbang menurut dharma walaupun di tengah peristiwa luar biasa yang dimediasi kuasa ilahi.

Verse 57

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि दमयन्तीस्वयंवरे सप्तपजञ्चाशत्तमो<ध्याय:

Demikian berakhir bab kelima puluh tujuh dalam Vana Parva bagi Śrī Mahābhārata, dalam episod Nala, khususnya bahagian yang menghuraikan svayaṃvara Damayantī (pemilihan suami oleh dirinya sendiri).

Verse 153

शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत । भारत! उसने अपने सुने हुए देवचिह्ञोंपर भी विचार किया। वह मन-ही-मन कहने लगी 'मैंने बड़े-बूढ़े पुरुषोंसे देवताओंकी पहचान करानेवाले जो लक्षण या चिह्न सुन रखे हैं

Bṛhadaśva berkata: Dia menganggap saat yang tepat telah tiba untuk berlindung kepada para dewa. Sambil merenung dalam hati tentang tanda-tanda ketuhanan yang pernah didengarnya daripada orang tua, dia tidak melihat satu pun tanda itu pada mana-mana daripada lima lelaki yang duduk di tanah. Setelah berulang kali menimbang dan menetapkan tekad, dia menyimpulkan bahawa berpaling memohon perlindungan para dewa ialah kewajipan yang paling wajar pada ketika itu.

Verse 273

वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी । विशाल नेत्रोंवाली दमयन्तीने लजाते-लजाते नलके वस्त्रका छोर पकड़ लिया और उनके गलेमें परम सुन्दर फूलोंका हार डाल दिया। इस प्रकार वरवर्णिनी दमयन्तीने राजा नलका पतिरूपमें वरण कर लिया

Bṛhadaśva berkata: Maka Damayantī yang berwajah cerah itu memilihnya sebagai suami. Bermata besar laksana teratai, dengan malu-malu dia memegang hujung kain Nala lalu mengalungkan pada lehernya karangan bunga yang amat indah. Demikianlah Damayantī yang bersinar itu, di hadapan svayaṃvara, menerima Raja Nala sebagai tuan yang dipilihnya sendiri.

Verse 333

तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा । इसी प्रकार दमयन्तीने भी हाथ जोड़कर विनीत वचनोंद्वारा महाराज नलका अभिनन्दन किया। वे दोनों एक-दूसरेको पाकर बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने सामने अग्नि आदि देवताओंको देखकर मन-ही-मन उनकी ही शरण ली

Bṛhadaśva berkata: Pada saat itu, dalam hati mereka mencari perlindungan pada dewa-dewa itu juga. Demikian pula Damayantī, dengan tangan dirapatkan dan kata-kata yang rendah hati, menyambut Maharaja Nala. Setelah bertemu kembali, kedua-duanya dipenuhi sukacita; dan melihat di hadapan mereka para dewa seperti Agni, mereka pun dalam batin berlindung kepada yang ilahi.

Verse 343

प्रहृषष्टमनस: सर्वे नलायाष्टो वरान्‌ ददु: । दमयन्तीने जब नलका वरण कर लिया, तब उन सब महातेजस्वी लोकपालोंने प्रसन्नचित्त होकर नलको आठ वरदान दिये

Bṛhadaśva berkata: Setelah Damayantī memilih Nala, semua penjaga alam yang bercahaya itu bersukacita dalam hati lalu mengurniakan kepada Nala lapan anugerah.

Verse 353

नैषधाय ददौ शक्र: प्रीयमाण: शचीपति: । शचीपति इन्द्रने प्रसन्न होकर निषधराज नलको यह वर दिया कि “मैं यज्ञमें तुम्हें प्रत्यक्ष दर्शन दूँगा और अन्तमें सर्वोत्तम शुभ गति प्रदान करूँगा”

Bṛhadaśva berkata: Dengan hati yang berkenan, Śakra—Indra, suami Śacī—mengurniakan anugerah ini kepada Naiṣadha (Raja Nala): “Dalam yajña-mu Aku akan menampakkan diri kepadamu secara langsung, dan pada akhirnya Aku akan menganugerahkan kepadamu takdir mujur yang tertinggi.”

Verse 366

लोकानात्मप्रभांश्वेव ददौ तस्मै हुताशन: । हविष्यभोक्ता अग्निदेवने नलको अपने ही समान तेजस्वी लोक प्रदान किये और यह भी कहा कि 'राजा नल जहाँ चाहेंगे, वहीं मैं प्रकट हो जाऊँगा”

Bṛhadaśva berkata: Hutāśana (Agni), pemakan persembahan, mengurniakan kepadanya alam-alam yang bersinar, seumpama kemilau dirinya sendiri. Baginda juga meyakinkan Raja Nala: “Di mana pun engkau kehendaki, di situlah Aku akan menampakkan diri.”

Verse 396

दमयन्त्याश्व मुदिता: प्रतिजग्मुर्यथागतम्‌ । इस प्रकार राजा नलको वरदान देकर वे देवता-लोग स्वर्गलोकको चले गये। स्वयंवरमें आये हुए राजा भी विस्मयविमुग्ध हो नल और दमयन्तीके विवाहोत्सवका-सा अनुभव करते हुए प्रसन्नतापूर्वक जैसे आये थे

Bṛhadaśva berkata: Bergembira demi Damayantī, para dewa pun berangkat dan kembali melalui jalan yang sama seperti ketika mereka datang. Setelah mengurniakan anugerah, para dewa kembali ke syurga; dan raja-raja yang berhimpun untuk svayaṃvara itu, terpukau lagi bersukacita, berundur pulang sebagaimana mereka tiba—seolah-olah telah menyaksikan pesta perkahwinan Nala dan Damayantī yang sebenar.

Verse 403

विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । सब नरेशोंके विदा हो जानेपर महामना भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नल-दमयन्तीका शास्त्रविधिके अनुसार विवाह कराया

Bṛhadaśva berkata: Setelah semua raja berangkat pulang, Bhīma yang berhati mulia, dengan sukacita yang besar, menyempurnakan perkahwinan Nala dan Damayantī menurut ketetapan dharma dan tata upacara suci.

Verse 423

रेमे सह तया राजज्छच्येव बलवृत्रहा । राजन! पुण्यश्लोक महाराज नलने भी उस रमणीरत्नको पाकर उसके साथ उसी प्रकार विहार किया, जैसे शचीके साथ इन्द्र करते हैं

Bṛhadaśva berkata: “Wahai raja, setelah memperoleh permata wanita itu, Maharaja Nala yang termasyhur pun bersuka ria bersamanya—seperti Indra, pembunuh Vṛtra yang perkasa, bersenang-senang bersama Śacī.”

Verse 456

दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपम: । तदनन्तर देवतुल्य राजा नलने दमयन्तीके साथ रमणीय वनों और उपवनोंमें विहार किया

Bṛhadaśva berkata: Nala, yang bersinar laksana dewa, bersuka ria bersama Damayantī. Sesudah itu, sang raja—berwibawa setara para dewa—mengembara dan menikmati keindahan bersama Damayantī di rimba yang permai dan taman-taman kesenangan.