Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava bertanya: Wahai Tuhan, Penguasa alam semesta, berapakah unsur (tattva) ciptaan yang dihitung oleh para resi? Aku telah mendengar daripada-Mu sendiri tentang sembilan, sebelas, lima dan tiga—jumlahnya dua puluh lapan. Namun ada yang menyebut dua puluh enam, ada pula dua puluh lima; ada yang mengatakan tujuh, sembilan, enam, empat atau sebelas; dan ada juga yang menyebut tujuh belas, enam belas atau tiga belas. Apakah maksud setiap resi sehingga mereka mengira unsur-unsur itu dengan cara yang berbeza? Wahai Yang Maha Kekal, mohon jelaskan kepadaku.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava bertanya: Wahai Tuhan, Penguasa alam semesta, berapakah unsur (tattva) ciptaan yang dihitung oleh para resi? Aku telah mendengar daripada-Mu sendiri tentang sembilan, sebelas, lima dan tiga—jumlahnya dua puluh lapan. Namun ada yang menyebut dua puluh enam, ada pula dua puluh lima; ada yang mengatakan tujuh, sembilan, enam, empat atau sebelas; dan ada juga yang menyebut tujuh belas, enam belas atau tiga belas. Apakah maksud setiap resi sehingga mereka mengira unsur-unsur itu dengan cara yang berbeza? Wahai Yang Maha Kekal, mohon jelaskan kepadaku.

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava berkata: Wahai Tuhan semesta, para resi menghitung tattva berapa banyak? Aku mendengar daripada-Mu: sembilan, sebelas, lima dan tiga—jumlahnya dua puluh lapan. Namun ada yang menyebut dua puluh enam, ada yang dua puluh lima; ada yang tujuh, sembilan, enam, empat, atau sebelas; bahkan ada yang tujuh belas, enam belas, atau tiga belas. Mohon jelaskan kepada kami, apakah maksud yang berbeza sehingga mereka menyatakan bilangan itu secara berlainan.

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

Tuhan Kṛṣṇa menjawab: Oleh kerana semua unsur material hadir di mana-mana, maka wajar para brāhmaṇa terpelajar menganalisisnya dengan cara yang berbeza-beza. Semua ahli falsafah itu berbicara di bawah naungan kuasa mistik māyā-Ku; sebab itu mereka dapat mengatakan apa sahaja tanpa bercanggah dengan kebenaran.

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

Ini bukan seperti yang engkau katakan; sebagaimana Aku berfirman, demikianlah hakikatnya. Pertikaian analisis para ahli falsafah digerakkan oleh tenaga-Ku yang tidak tertundukkan.

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

Melalui percampuran tenaga-tenaga-Ku, pelbagai pendapat timbul dalam kalangan yang berbicara. Namun bagi mereka yang meneguhkan buddhi pada-Ku dan menundukkan indera, perbezaan persepsi lenyap, lalu punca perdebatan pun terhapus.

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

Wahai yang terbaik antara manusia, kerana unsur halus dan kasar saling meresap, para ahli falsafah mengira bilangan unsur asas materi dengan cara berbeza, menurut kehendak masing-masing.

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

Bahkan dalam satu unsur pun, unsur-unsur lain kelihatan telah meresap ke dalamnya. Sama ada dalam sebab yang terdahulu atau dalam hasil yang terzahir kemudian, semua unsur hadir dalam setiap unsur.

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

Oleh itu, siapa pun antara para pemikir ini yang berbicara, sama ada mereka memasukkan unsur materi ke dalam sebab halus yang terdahulu atau ke dalam hasil yang terzahir kemudian, Aku menerima kesimpulan mereka sebagai berwibawa, kerana bagi setiap teori sentiasa ada penjelasan yang logik.

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

Kerana jiwa yang sejak tanpa awal diselubungi avidyā tidak mampu mencapai penyedaran diri dengan usahanya sendiri, maka diperlukan pribadi lain yang mengetahui Kebenaran Mutlak dan dapat menganugerahkan pengetahuan itu.

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

Menurut pengetahuan dalam guṇa sattva, tiada perbezaan kualitatif walau sedikit antara jīva dan Penguasa Tertinggi; membayangkan perbezaan itu hanyalah spekulasi sia-sia, dan pengetahuan itu sendiri ialah guṇa prakṛti.

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

Prakṛti pada asalnya wujud sebagai keseimbangan tiga guṇa, yang hanya milik alam, bukan milik ātman yang transenden. Tiga guṇa—sattva, rajas dan tamas—menjadi sebab penciptaan, pemeliharaan dan peleburan alam semesta ini.

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

Di dunia ini, sattva dikenal sebagai pengetahuan, rajas sebagai kerja berbuah, dan tamas sebagai kebodohan. Waktu dipahami sebagai interaksi guṇa yang bergolak, dan keseluruhan kecenderungan fungsional terwujud sebagai sūtra purba, iaitu mahat-tattva.

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

Aku telah menghuraikan sembilan unsur asas: jiwa penikmat (puruṣa), prakṛti, manifestasi purba prakṛti iaitu mahat-tattva, ahaṅkāra (ego palsu), ākāśa (eter), vāyu (udara), agni (api), āpaḥ (air), dan pṛthvī (tanah).

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

Wahai Uddhava! Mendengar, sentuhan, penglihatan, bau dan rasa ialah lima indera pengetahuan. Pertuturan, tangan, alat kelamin, dubur dan kaki ialah lima indera tindakan. Fikiran termasuk kedua-duanya.

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

Bunyi, sentuhan, rasa, bau dan rupa ialah objek indera pengetahuan. Pergerakan, pertuturan, perkumuhan dan pertukangan/pembuatan ialah fungsi indera tindakan.

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

Pada permulaan penciptaan, prakriti, melalui tiga guna—sattva, rajas dan tamas—mengambil bentuk sebagai sebab halus dan perwujudan kasar alam semesta. Purusha Tertinggi, Paramatma yang tidak termanifest, tidak memasuki pergaulan itu; Dia hanya memandang.

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

Apabila unsur-unsur material yang diketuai oleh mahat-tattva berubah, mereka menerima potensi khusus daripada pandangan Tuhan Tertinggi. Lalu, dihimpunkan oleh kekuatan prakriti, mereka membentuk telur semesta (brahmanda).

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

Menurut sebahagian ahli falsafah, terdapat tujuh unsur: lima unsur kasar—tanah, air, api, udara dan eter—bersama atma yang sedar serta Paramatma, asas bagi kedua-duanya. Menurut teori ini, tubuh, indera, prana dan segala fenomena material terhasil daripada tujuh unsur tersebut.

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

Sesetengah ahli falsafah menyatakan ada enam unsur—lima mahābhūta dan unsur keenam ialah Tuhan Yang Maha Tinggi, Bhagavān. Tuhan itu, dengan unsur yang terpancar daripada Diri-Nya, mencipta alam semesta ini lalu sendiri memasuki ke dalamnya.

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

Sesetengah ahli falsafah mengemukakan empat unsur: daripada Ātman terpancar tejas (api), air dan anna (makanan/bumi). Setelah wujud, unsur-unsur ini melahirkan penzahiran kosmos, tempat segala ciptaan material berlaku.

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

Ada yang mengira tujuh belas unsur: lima mahābhūta, lima tanmātra (objek persepsi), lima indria, minda (manas), dan jiwa; maka jiwa diingati sebagai unsur ketujuh belas.

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

Demikian juga, dalam kiraan enam belas, jiwa itu sendiri disebut sebagai minda. Dan jika dihitung lima unsur, lima indria, minda, jiwa individu serta Purusha Tertinggi, maka ada tiga belas unsur.

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

Dalam kiraan sebelas terdapat jiwa, unsur-unsur kasar dan indria. Lapan unsur kasar dan halus bersama Purusha (Tuhan Tertinggi) menjadikan sembilan, menurut sebahagian pihak.

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

Demikian para resi agung telah menganalisis unsur-unsur kebendaan dengan pelbagai cara. Semua pandangan mereka wajar kerana dihuraikan dengan logik yang kukuh; kecemerlangan falsafah demikian memang diharapkan daripada orang berilmu sejati.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

Śrī Uddhava berkata: Wahai Kṛṣṇa, walaupun prakṛti dan puruṣa (jīva) berbeza pada hakikatnya, namun kerana saling bergantung dan seolah-olah bersemayam dalam satu sama lain, perbezaan itu tidak kelihatan. Jiwa tampak berada dalam alam, dan alam dalam jiwa.

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

Wahai Puṇḍarīkākṣa, wahai Tuhan Yang Maha Mengetahui, mohon singkirkanlah keraguan besar di hatiku dengan sabda-Mu sendiri yang menzahirkan kemahiran berhujah.

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

Pengetahuan para jīva timbul hanya daripada-Mu, dan dengan kekuatan-Mu juga pengetahuan itu dirampas di dunia ini. Sesungguhnya, tiada siapa selain Engkau yang memahami hakikat ātmamāyā-Mu.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

Tuhan Yang Maha Esa berfirman: Wahai yang terbaik di antara manusia, perbezaan antara prakṛti dan puruṣa itu jelas. Ciptaan yang nyata ini sentiasa berubah, kerana berasaskan pergolakan dan percampuran guṇa-guṇa alam.

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

Wahai Uddhava yang dikasihi, tenaga kebendaan-Ku yang terdiri daripada tiga guna dan berfungsi melaluinya menzahirkan kepelbagaian ciptaan serta pelbagai kesedaran untuk mempersepsinya. Hasil nyata perubahan material difahami dalam tiga aspek: adhyātmik, adhidaivik dan adhibhautik.

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

Penglihatan, bentuk yang terlihat, dan bayangan matahari dalam bukaan mata saling menyingkapkan; namun matahari asal di langit terserlah dengan sendirinya. Demikian juga Paramātmā, punca asal segala makhluk dan terpisah daripada semuanya, bertindak melalui cahaya pengalaman transenden-Nya sendiri sebagai sumber tertinggi bagi segala yang saling termanifestasi.

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

Demikian juga organ deria—kulit, telinga, mata, lidah dan hidung—serta fungsi tubuh halus—kesedaran terikat, minda, intelek dan ego palsu—semuanya boleh dianalisis menurut perbezaan tiga serangkai: deria, objek persepsi dan dewa penaung.

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

Apabila tiga guna alam digoncang, perubahan yang terhasil muncul sebagai unsur ego palsu dalam tiga fasa—kebaikan (vaikārika), nafsu/rajas (aindriya) dan kejahilan (tāmasa). Terbit daripada mahat-tattva yang berasal daripada pradhāna yang tidak termanifest, ego palsu inilah punca segala ilusi material dan dualiti.

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

Perdebatan spekulatif para ahli falsafah—“dunia ini nyata”, “tidak, tidak nyata”—berpunca daripada pengetahuan yang tidak lengkap tentang Jiwa Tertinggi dan hanya bertujuan memahami dualiti material. Walaupun sia-sia, mereka yang memalingkan perhatian daripada-Ku, Diri sejati mereka, tidak mampu meninggalkannya.

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

Śrī Uddhava berkata: Wahai Tuhan Yang Maha Agung, akal mereka yang terikat pada karma berbuah telah berpaling daripada-Mu. Jelaskan bagaimana mereka, melalui perbuatan sendiri, menerima tubuh yang tinggi dan rendah lalu meninggalkannya.

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

Wahai Govinda, jelaskanlah kepadaku; bagi mereka yang tiada kesedaran rohani, hal ini amat sukar difahami. Di dunia ini, orang yang diperdaya oleh māyā—bahkan yang dianggap berilmu—umumnya tidak menyedari hakikat ini.

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

Tuhan Kṛṣṇa berfirman: Fikiran material manusia dibentuk oleh reaksi karma. Bersama lima indera, ia berpindah dari satu tubuh ke tubuh lain; ātman, walau berbeza, tetap mengikutinya.

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

Fikiran yang terikat pada jalinan karma sentiasa merenung objek-objek indera, yang dilihat dan yang didengar daripada Weda. Maka ia tampak seolah-olah muncul dan lenyap bersama objeknya, lalu daya ingatan pun merosot.

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

Kerana tenggelam dalam objek-objek indera, makhluk hidup tidak lagi mengingati identiti lamanya. Lupa sepenuhnya akan identiti tubuh sebelumnya, atas apa jua sebab, itulah yang dinamakan ‘kematian’.

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

Wahai Uddhava yang amat pemurah, apa yang disebut ‘kelahiran’ hanyalah pengenalan diri sepenuhnya dengan tubuh baharu. Seseorang menerima tubuh baharu itu sebagaimana dia menerima pengalaman mimpi atau khayalan sebagai kenyataan.

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

Sebagaimana orang yang sedang bermimpi atau berangan-angan tidak mengingati mimpi-mimpi terdahulu, demikian juga jiwa dalam tubuh sekarang, walaupun telah wujud sebelumnya, menyangka dirinya baru sahaja muncul.

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

Kerana minda—tempat bernaungnya pancaindera—telah mencipta pengenalan diri dengan tubuh, maka dalam kenyataan atman pun tampak seolah-olah wujud kepelbagaian tiga tingkat: tinggi, sederhana dan rendah. Demikianlah diri menimbulkan dualiti luar dan dalam, seperti seorang lelaki melahirkan anak yang buruk.

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

Wahai Uddhava yang dikasihi, tubuh-tubuh material sentiasa dicipta dan dimusnahkan oleh kuasa waktu yang kelajuannya tidak dapat dikesan. Namun kerana waktu itu halus, tiada siapa melihatnya.

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

Seperti nyalaan pelita, arus sungai, atau buah pada pokok yang melalui tahap-tahap perubahan, demikian juga semua tubuh material mengalami perubahan usia dan keadaan.

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

Seperti nyala pelita yang terdiri daripada sinar yang tidak terbilang, sentiasa lahir, berubah dan lenyap, namun orang yang akalnya terkhayal melihatnya seketika lalu berkata palsu, “Inilah cahaya pelita.” Seperti sungai yang mengalir: air yang sentiasa baharu berlalu dan pergi jauh, namun orang bodoh memandang satu titik lalu berkata, “Inilah air sungai.” Demikian juga, walaupun tubuh jasmani sentiasa berubah, mereka yang mensia-siakan hidup menyangka setiap tahap tubuh itulah identiti sebenar diri.

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

Jiwa sebenarnya tidak lahir daripada benih karma dirinya, dan kerana ia abadi, ia juga tidak mati. Oleh khayalan, makhluk hidup tampak seolah-olah lahir dan mati, sebagaimana api yang bergantung pada kayu tampak mula menyala lalu padam.

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

Persenyawaan, kehamilan, kelahiran, bayi, kanak-kanak, remaja, usia pertengahan, tua, dan kematian—itulah sembilan tahap tubuh.

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

Keadaan tubuh yang tinggi atau rendah ini hanyalah rekaan angan-angan. Kerana kejahilan akibat pergaulan dengan guna material, jiwa menganggapnya sebagai diri; kadang-kadang orang yang bertuah mampu meninggalkan rekaan mental itu.

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

Daripada kematian bapa atau datuk, seseorang boleh mengagak kematiannya sendiri; dan daripada kelahiran anak lelakinya, dia boleh memahami keadaan kelahirannya sendiri. Orang yang memahami secara nyata penciptaan dan kemusnahan tubuh jasmani tidak lagi terikat oleh dualiti ini.

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

Orang bijaksana yang menyaksikan kelahiran pokok daripada benih dan kematiannya setelah matang, tetap sebagai saksi yang berbeza daripada pokok itu; demikian juga saksi kelahiran dan kematian tubuh jasmani terpisah daripadanya.

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

Orang yang tidak bijaksana gagal membezakan dirinya daripada prakṛti (alam kebendaan) lalu menganggapnya sebagai hakikat; melalui sentuhan dengannya dia menjadi keliru sepenuhnya dan memasuki putaran saṁsāra.

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

Jīva yang terikat, diheret mengembara oleh karma; melalui pergaulan dengan sattva ia lahir dalam kalangan ṛṣi atau para dewa; melalui rajas ia menjadi asura atau manusia; dan melalui tamas ia lahir sebagai hantu atau dalam alam haiwan.

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

Seperti seseorang meniru orang yang dilihatnya menari dan menyanyi, demikian juga ātman, walaupun bukan pelaku kegiatan material, terpikat oleh sifat-sifat buddhi lalu dipaksa menirunya.

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

Seperti pepohon yang terpantul dalam air yang bergelora tampak seolah-olah bergetar, dan seperti bumi tampak berputar apabila mata dipusingkan; demikian juga, wahai keturunan Daśārha, pengalaman kenikmatan indera yang lahir daripada khayalan minda adalah palsu—seperti pemandangan mimpi, demikianlah saṁsāra bagi ātman.

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

Wahai keturunan Daśārha! Kehidupan kebendaan jiwa dan pengalaman kenikmatan indera sebenarnya palsu. Seperti pokok kelihatan bergetar apabila terpantul pada air yang bergelora, atau bumi tampak berpusing apabila mata dipusingkan, demikianlah dunia ini bagaikan khayalan dan mimpi—sekadar ilusi.

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

Walaupun hakikatnya tiada, bagi orang yang merenung kenikmatan indera, kehidupan duniawi tidak lenyap; sebagaimana pengalaman tidak menyenangkan dalam mimpi, meski tidak nyata, tetap terasa.

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

Oleh itu, wahai Uddhava, jangan cuba menikmati kenikmatan indera dengan indera kebendaan yang tidak hakiki. Lihatlah bagaimana ilusi yang bersandar pada dualitas menghalang penyedaran diri sejati.

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

Walaupun diabaikan, dihina, diperolok atau didengki oleh orang jahat; dipukul, diikat, atau dilucutkan pekerjaannya; diludahi atau dinajiskan dengan air kencing oleh orang jahil—meski digoncang berkali-kali demikian, sesiapa yang mendambakan tujuan tertinggi hendaklah, dalam kesukaran sekalipun, menggunakan akal budi untuk mengangkat dirinya dan tetap selamat di landasan rohani.

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

Walaupun diabaikan, dihina, diperolok atau didengki oleh orang jahat; dipukul, diikat, atau dilucutkan pekerjaannya; diludahi atau dinajiskan dengan air kencing oleh orang jahil—meski digoncang berkali-kali demikian, sesiapa yang mendambakan tujuan tertinggi hendaklah, dalam kesukaran sekalipun, menggunakan akal budi untuk mengangkat dirinya dan tetap selamat di landasan rohani.

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

Śrī Uddhava berkata: Wahai yang terbaik antara para penutur, mohon jelaskan bagaimana aku dapat memahami hal ini dengan tepat.

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

Wahai Jiwa alam semesta, pembiasaan diri dalam hidup kebendaan sangat kuat; sebab itu penghinaan orang jahil sukar ditanggung bahkan oleh orang berilmu. Hanya para bhakta-Mu yang teguh dalam dharma dan khidmat penuh kasih, serta damai kerana berlindung pada kaki teratai-Mu, mampu menahannya.