Adhyaya 16

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भ‍व: ॥ १ ॥

Śrī Uddhava berkata: Wahai Tuhanku, Engkaulah Brahman Tertinggi itu sendiri, tanpa awal dan tanpa akhir, tidak dibatasi oleh apa pun. Engkaulah pelindung, pemelihara, pemusnah, dan punca kemunculan segala yang wujud.

Verse 2

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥

Wahai Bhagavān, bahawa Engkau bersemayam dalam ciptaan yang tinggi dan rendah sukar difahami oleh mereka yang berhati kotor; namun para brāhmaṇa yang mengetahui kesimpulan Veda menyembah-Mu dengan sebenar-benarnya.

Verse 3

येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥

Mohon beritahu aku tentang kesempurnaan yang dicapai para resi agung dengan menyembah-Mu dengan bhakti; dan jelaskan juga bentuk-bentuk-Mu yang mereka puja.

Verse 4

गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥

Wahai Jiwa segala makhluk, pemelihara semua, Engkau bergerak secara tersembunyi di tengah makhluk-makhluk. Engkau melihat mereka, namun kerana terpesona oleh-Mu, mereka tidak dapat melihat Engkau.

Verse 5

या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्‍‍घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥

Wahai Tuhan Yang Maha Berkuasa, mohon jelaskan kepadaku segala vibhuti dan potensi-Mu yang tidak terbilang, yang Engkau zahirkan di bumi, di syurga, di alam bawah dan di seluruh arah. Aku menunduk sujud pada kaki teratai-Mu, tempat naungan semua tirtha suci.

Verse 6

श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्न‍ं प्रश्न‍‍विदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥

Sri Bhagavan berfirman: Wahai yang terbaik dalam kalangan yang tahu cara bertanya, memang demikian; dahulu pun Aku pernah ditanya soalan yang sama. Di medan Kurukshetra yang membawa kebinasaan, Arjuna yang ingin bertempur dengan para pesaingnya telah menanyakan soalan ini kepada-Ku.

Verse 7

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥

Di medan Kurukshetra, Arjuna menganggap membunuh kaum kerabat adalah perbuatan tercela dan adharma, didorong hanya oleh keinginan memperoleh kerajaan. Maka dia menarik diri daripada pertempuran, berfikir, “Akulah pembunuhnya; mereka akan binasa.” Demikian Arjuna dilanda kesedaran duniawi.

Verse 8

स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥

Pada waktu itu Aku menyedarkan Arjuna, sang harimau di antara manusia, dengan hujah yang tepat. Lalu di hadapan medan perang, dia mengajukan pertanyaan kepada-Ku sebagaimana engkau bertanya sekarang.

Verse 9

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भ‍वाप्यय: ॥ ९ ॥

Wahai Uddhava yang dikasihi, Aku ialah Paramatma bagi semua makhluk; maka secara semula jadi Aku adalah sahabat sejati dan penguasa tertinggi mereka. Sebagai Pencipta, Pemelihara dan Pelebur segala yang wujud, Aku tidak berbeza daripada mereka.

Verse 10

अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥

Aku ialah tujuan tertinggi bagi para pencari kemajuan; dalam kalangan yang mengawal diri Aku ialah Kala (waktu). Dalam guna Aku ialah keseimbangan, dan pada orang saleh Aku ialah kebajikan semula jadi.

Verse 11

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥

Dalam kalangan yang memiliki sifat, Aku ialah sutra asas Prakriti; dalam kalangan yang agung, Aku ialah Mahat-tattva. Dalam yang halus, Aku ialah jīva; dan dalam yang sukar ditundukkan, Aku ialah minda.

Verse 12

हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्‍त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥

Dalam Veda, Aku ialah guru asalnya, Hiraṇyagarbha (Brahmā); dalam mantra, Aku ialah praṇava ‘Oṁ’ tiga suku kata. Dalam huruf, Aku ialah ‘a’, dan dalam metrum suci, Aku ialah Gāyatrī.

Verse 13

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥

Dalam kalangan para dewa, Aku ialah Indra; dalam kalangan Vasu, Aku ialah Havyavāh (Agni). Dalam kalangan Āditya, Aku ialah Viṣṇu; dan dalam kalangan Rudra, Aku ialah Nīlalohita (Śiva).

Verse 14

ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥

Dalam kalangan Brahmarṣi, Aku ialah Bhṛgu; dalam kalangan Rājarṣi, Aku ialah Manu. Dalam kalangan Devarṣi, Aku ialah Nārada; dan dalam kalangan lembu, Aku ialah Kāmadhenu.

Verse 15

सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥

Dalam kalangan siddha Aku ialah Kapila, dan dalam kalangan burung Aku ialah Suparṇa Garuḍa. Dalam kalangan Prajāpati Aku ialah Dakṣa, dan dalam kalangan Pitṛ Aku ialah Aryamā.

Verse 16

मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥

Wahai Uddhava, dalam kalangan daitya ketahuilah Aku sebagai Prahlāda Mahārāja, tuan suci para asura. Dalam kalangan bintang dan herba Aku ialah Soma, Candra (bulan); dan dalam kalangan Yakṣa serta Rākṣasa Aku ialah Dhanesha, Kuvera, penguasa kekayaan.

Verse 17

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥

Dalam kalangan gajah agung Aku ialah Airāvata; dalam kalangan makhluk air Aku ialah Varuṇa, penguasa lautan. Dalam segala yang memanaskan dan menerangi Aku ialah matahari; dan dalam kalangan manusia Aku ialah raja.

Verse 18

उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥

Dalam kalangan kuda Aku ialah Uccaiḥśravā; dalam kalangan logam Aku ialah kāñcana, emas. Dalam kalangan yang menahan dan menghukum Aku ialah Yamarāja; dan dalam kalangan ular Aku ialah Vāsuki.

Verse 19

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: श‍ृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥

Wahai Uddhava yang suci, dalam kalangan raja ular Aku ialah Anantadeva; dan dalam kalangan haiwan bertanduk atau bertaring tajam Aku ialah singa, raja segala binatang. Dalam kalangan āśrama Aku ialah yang keempat, sannyāsa; dan dalam kalangan varṇa Aku ialah yang pertama, brāhmaṇa.

Verse 20

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥

Dalam kalangan tirtha dan aliran yang mengalir, Aku ialah Sungai Gangga yang menyucikan; dan dalam perairan yang tenang, Aku ialah lautan. Dalam senjata, Aku ialah busur; dan dalam kalangan pemanah, Aku ialah Śiva, pemusnah Tripura.

Verse 21

धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥

Dalam kalangan tempat kediaman, Aku ialah Gunung Meru; dan dalam kalangan tempat yang sukar ditembusi, Aku ialah Himalaya. Dalam kalangan pokok, Aku ialah aśvattha yang suci; dan dalam kalangan tumbuhan herba, Aku ialah yava—tanaman bijirin.

Verse 22

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥

Dalam kalangan pendeta, Aku ialah Vasiṣṭha Muni; dan dalam kalangan yang paling tinggi dalam budaya Weda, Aku ialah Bṛhaspati. Dalam kalangan panglima besar, Aku ialah Skanda (Kārtikeya); dan dalam kalangan perintis jalan hidup unggul, Aku ialah Bhagavān Aja—Brahmā.

Verse 23

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्‍न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥

Dalam kalangan yajña, Aku ialah brahma-yajña—pengajian Veda; dan dalam kalangan nazar, Aku ialah ahiṁsā, tanpa kekerasan. Dalam segala yang menyucikan, Aku ialah angin, api, matahari, air dan ucapan; bahkan dalam kalangan yang suci, Aku ialah Yang Mahasuci.

Verse 24

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥

Dalam kalangan yoga, Aku ialah pengendalian diri yang sempurna—samādhi, ketika jiwa terpisah sepenuhnya daripada ilusi. Dalam kalangan yang menginginkan kemenangan, Aku ialah nasihat politik yang berhemah; dalam proses pembedaan yang mahir, Aku ialah ānvīkṣikī—ilmu ātman yang membezakan roh daripada materi. Dalam kalangan ahli falsafah spekulatif, Aku ialah kepelbagaian persepsi.

Verse 25

स्‍त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥

Dalam kalangan wanita Aku ialah Śatarūpā, dan dalam kalangan lelaki Aku ialah suaminya, Svāyambhuva Manu. Dalam kalangan para muni Aku ialah Nārāyaṇa, dan dalam kalangan brahmacārī Aku ialah Sanat-kumāra.

Verse 26

धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥

Dalam prinsip-prinsip dharma Aku ialah sannyāsa (pelepasan), dan dalam segala bentuk kesejahteraan Aku ialah kesedaran akan Ātman yang kekal di dalam. Dalam rahsia Aku ialah tutur kata yang manis lagi benar serta diam; dan dalam pasangan Aku ialah Aja (Brahmā).

Verse 27

संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥

Dalam putaran masa yang sentiasa berjaga Aku ialah tahun, dan dalam musim-musim Aku ialah Madhu-Mādhava, yakni musim bunga. Dalam bulan-bulan Aku ialah Mārgaśīrṣa, dan dalam rumah bulan Aku ialah Abhijit yang bertuah.

Verse 28

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥

Dalam kalangan yuga Aku ialah Kṛta (Satya)-yuga, dan dalam kalangan resi yang teguh Aku ialah Devala dan Asita. Dalam kalangan Vyāsa yang membahagi Veda Aku ialah Kṛṣṇa Dvaipāyana Vedavyāsa, dan dalam kalangan penyair-sarjana Aku ialah Kāvya yang berjiwa (Śukrācārya).

Verse 29

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥

Dalam kalangan yang layak menyandang nama Bhagavān, Aku ialah Vāsudeva; dan dalam kalangan para bhakta, wahai Uddhava, engkaulah wakil-Ku. Dalam kalangan Kimpuruṣa Aku ialah Hanumān, dan dalam kalangan Vidyādhara Aku ialah Sudarśana.

Verse 30

रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥

Antara permata Aku ialah padmarāga (delima merah), dan antara yang indah Aku ialah cawan/kelopak teratai. Antara segala jenis rumput Aku ialah kuśa yang suci, dan antara persembahan Aku ialah ghee serta bahan-bahan yang diperoleh daripada lembu.

Verse 31

व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥

Dalam kalangan yang berusaha gigih Aku ialah Lakṣmī, yakni tuah dan kemakmuran; dalam kalangan penipu Aku ialah perjudian. Dalam kalangan yang tabah Aku ialah kemaafan; dan dalam kalangan yang bersattva Aku ialah sifat-sifat sattva mereka.

Verse 32

ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥

Dalam kalangan yang kuat Aku ialah ojas dan saha—kekuatan jasmani dan rohani; dan ketahuilah bahawa kegiatan para bhakta-Ku, kaum Sātvata, yakni amalan bhakti, adalah Aku. Kaum Sātvata menyembah-Ku dalam sembilan wujud; antaranya Aku ialah wujud asal dan utama, Vāsudeva.

Verse 33

विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥

Dalam kalangan Gandharva Aku ialah Viśvāvasu, dan dalam kalangan Apsarā Aku ialah Pūrvacitti. Dalam kalangan gunung-ganang Aku ialah keteguhan, dan pada bumi Aku ialah hakikat aroma yang harum.

Verse 34

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥

Dalam air Aku ialah rasa yang paling utama, manisnya cita; dan antara yang gemilang Aku ialah Vibhāvasu, sang matahari. Aku ialah sinar matahari, bulan dan bintang-bintang, dan Aku ialah bunyi transenden yang bergetar di angkasa.

Verse 35

ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥

Dalam kalangan yang berpegang pada budaya brahmana, Aku ialah Bali Mahārāja putera Virocana; dan dalam kalangan wira, Aku ialah Arjuna. Sesungguhnya penciptaan, pemeliharaan dan peleburan semua makhluk hidup juga adalah Aku.

Verse 36

गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥

Aku ialah fungsi lima indera tindakan—kaki (bergerak), pertuturan, pembuangan, tangan (mengambil), dan organ seks—serta fungsi lima indera pengetahuan—sentuhan, penglihatan, rasa, pendengaran, dan bau. Aku juga ialah daya yang membuat setiap indera mengalami objeknya yang tersendiri.

Verse 37

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥

Aku ialah rupa, rasa, aroma, sentuhan dan bunyi; ego palsu; mahat-tattva; bumi, air, api, angin dan langit; jiwa; alam material yang tidak termanifest; tiga guna—kebaikan, nafsu dan kejahilan—serta Tuhan Yang Transendental. Semua ini, bersama pengetahuan tentang ciri-ciri masing-masing dan keyakinan teguh yang lahir daripadanya, semuanya adalah Aku.

Verse 38

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्व‍‍चित् ॥ ३८ ॥

Sebagai Tuhan Yang Maha Tinggi, Aku ialah asas bagi jiwa, bagi guna-guna alam dan bagi mahat-tattva. Maka Aku adalah segala-galanya, dan tanpa Aku tiada apa pun dapat wujud.

Verse 39

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥

Walaupun dalam jangka masa tertentu Aku dapat menghitung semua atom alam semesta, Aku tetap tidak dapat menghitung segala kemuliaan (vibhūti) Aku yang Kunyatakan dalam alam semesta yang tidak terbilang banyaknya.

Verse 40

तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥

Di mana pun ada kekuatan, keindahan, kemasyhuran, kemewahan, rasa malu yang suci, pelepasan, tuah, nasib baik, keberanian, ketabahan atau ilmu rohani—semuanya hanyalah peluasan kemuliaan-Ku.

Verse 41

एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्‍क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥

Semua vibhuti rohani-Ku ini telah Aku jelaskan kepadamu secara ringkas; dan ciri-ciri material ciptaan-Ku yang luar biasa itu juga hanyalah perubahan minda, yang ditakrifkan dengan pelbagai kata mengikut keadaan.

Verse 42

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥

Oleh itu, kawal pertuturan, tundukkan minda, taklukkan prāṇa (nafas hayat), atur pancaindera; dan dengan buddhi yang disucikan, kendalikan dirimu oleh dirimu sendiri—maka engkau tidak akan jatuh lagi ke jalan kewujudan material.

Verse 43

यो वै वाङ्‍मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥

Seorang pertapa yang tidak mengawal sepenuhnya kata-kata dan mindanya dengan buddhi yang unggul akan mendapati nazar, tapa dan sedekahnya mengalir pergi seperti air dari tempayan tanah liat yang belum dibakar.

Verse 44

तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भ‍‍क्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

Oleh itu, orang yang berserah kepada-Ku hendaklah mengawal pertuturan, minda dan prāṇa; kemudian dengan buddhi yang dipenuhi bhakti kasih kepada-Ku, dia akan menyempurnakan misi hidup sepenuhnya.