Adhyaya 23

Verse 1

गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्य् उक्तवान् द्विज यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् ततः

गोष्ठात श्यालाने द्विज गार्ग्याला ‘षण्ड’ असे म्हणून उपहास केला; आणि यदूंच्या समोरच सर्व यादव हसू लागले.

Verse 2

ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम्

मग क्रोधाने आविष्ट होऊन तो दक्षिणापथास गेला; पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने त्याने असे घोर तप केले की ते त्याच्या विरोधकांस यदुचक्रासारखे भयावह ठरले।

Verse 3

आराधयन् महादेवं सो ऽयश्चूर्णम् अभक्षयत् ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः

महादेवाची आराधना करीत तो लोखंडाची भुकटी खाऊन तप करीत राहिला; बाराव्या वर्षी हर प्रसन्न होऊन त्याला वरदान दिले।

Verse 4

सभाजयाम् आस च तं यवनेशो ह्य् अनात्मजः तद्योषित्संगमाच् चास्य पुत्रो ऽभूद् अलिसंनिभः

यवनांचा अधिपती—तो त्याचा स्वतःचा वंशज नसतानाही—त्याचा यथोचित सन्मान करू लागला; त्या स्त्रीच्या संगतीतून त्याला भुंग्यासारखा श्याम, तेजस्वी पुत्र झाला।

Verse 5

तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम्

यवनाधिपतीने कालयवन नावाच्या त्याला आपल्या राज्यावर अभिषेक करून सिंहासनावर बसवले; आणि वज्राच्या टोकासारखी कठोर छाती असलेला तो वनात निघून गेला।

Verse 6

स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् पप्रच्छ नारदस् तस्मै कथयाम् आस यादवान्

परंतु तो आपल्या पराक्रमाच्या मदाने उन्मत्त होऊन पृथ्वीवरील बलवान राजांना विचारू लागला; तेव्हा नारदांनी त्याला यादवांचा वंशवृत्तांत सांगितला।

Verse 7

म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः गजाश्वरथसंपन्नैश् चकार परमोद्यमम्

हत्ती-घोडे व रथांनी सज्ज अशा म्लेच्छांच्या कोट्यवधी सैन्याने वेढला असतानाही, त्याने युद्धासाठी परम व अखंड प्रयत्न आरंभिला।

Verse 8

प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम्

आणि हे मैत्रेय, तो दिवसेंदिवस न थांबता, अखंड गतीने पुढे सरकत राहिला; यादवांवर क्रोधाने पेटून मथुरा नगरीकडे निघाला।

Verse 9

कृष्णो ऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति

कृष्णानेही विचार केला: “यादवांचे बळ क्षीण झाले आहे; आणि रणात यवनाच्या माध्यमातून मागध माझ्या आवाक्यात येईल—त्याचा सामना करून त्याला पराभूत करता येईल।”

Verse 10

मागधेन बलं क्षीणं स कालयवनो बली हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा

मागधाचे बळ क्षीण झाले आहे; आणि तो बलवान् कालयवन—संहारक—येऊन ठेपला आहे. अशा रीतीने यदूंवर आपत्ती दुहेरी झाली।

Verse 11

तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अरिदुर्जयम् स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णिपुंगवाः

म्हणून मी यदूंसाठी असा दुर्ग उभारीन की जो शत्रूंना अजिंक्य असेल; जिथे स्त्रियाही युद्ध करू शकतील—मग वृष्णींचे श्रेष्ठ वीर तर किती अधिक!

Verse 12

मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस् त्व् अरयो ऽधिकाः

मी मत्त, प्रमत्त, झोपलेलो किंवा नगराबाहेर गेलो तरी—दुष्ट व अति-उद्धट शत्रूंनी यादवांचा अपमान व पराभव करण्याचा धाडस करू नये।

Verse 13

इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे

असा विचार करून गोविंदाने महोदधीकडे बारा योजन जागेची याचना केली; आणि त्या मिळालेल्या विस्तारावर त्याने द्वारका पुरीची स्थापना केली।

Verse 14

महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् प्राकारगृहसंबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम्

ती नगरी विशाल उद्यानांनी व उंच तटबंदीने युक्त, शेकडो तळ्यांनी शोभित; प्राकार व गृहांनी दाट—जणू इंद्राची अमरावतीच।

Verse 15

मथुरावासिनो लोकांस् तत्रानीय जनार्दनः आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ

जनार्दनाने मथुरावासी लोकांना तेथे सुरक्षित स्थानी आणले; आणि कालयवन जवळ येताच तो स्वतः मथुरेला गेला—भक्तांचे रक्षण व्हावे म्हणून संकट स्वतःवर घेण्यासाठी।

Verse 16

बहिर् आवसिते सैन्ये मथुराया निरायुधः निर्जगाम स गोविन्दो ददृशे यवनेश्वरम्

सेना बाहेर तळ ठोकून असताना गोविंद निःशस्त्र मथुरेतून बाहेर पडला आणि यवनाधिपतीला पाहिले।

Verse 17

स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः

त्याला वासुदेव म्हणून ओळखून, बाहुबळाने प्रसिद्ध राजा बाहु त्याच्या मागे गेला—ज्याला महायोग्यांच्या एकाग्र चित्तालाही प्राप्त करता येत नाही।

Verse 18

तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः

त्याने पाठलाग केल्यावर श्रीकृष्णही एका विशाल गुहेत प्रवेशले; तेथे महावीर्य नरेश्वर राजा मुचुकुंद शयन करत होता।

Verse 19

सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् पादेन ताडयाम् आस मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः

तो यवनही आत शिरला; शय्येवर पडलेला पुरुष पाहून, दुष्टबुद्धीने त्याला कृष्ण समजून पायाने लाथा मारू लागला।

Verse 20

दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश् च तत्क्षणात्

त्याने केवळ नजर टाकताच तो यवन त्याच्या (राजाच्या) क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या अग्निने जळून उठला; हे मैत्रेय, त्याक्षणीच तो भस्म झाला।

Verse 21

स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् निद्रार्तः सुमहत् कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान्

तो देव-आसुर युद्धात गेला आणि महासुरांना जिंकून, निद्राने व्याकुळ होऊन, देवांकडून वर म्हणून अतिदीर्घ काळाची निद्रा मागून घेतली।

Verse 22

प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति

देवांनी असे सांगितले आहे—तू गाढ निद्रेत असताना जो कोणी तुला जागे करण्याचा प्रयत्न करील, तो तुझ्याच देहातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने तत्क्षणी भस्म होईल।

Verse 23

एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् कस् त्वम् इत्य् आह सो ऽप्य् आह जातो ऽहं शशिनः कुले वसुदेवस्य तनयो यदोर् वंशसमुद्भवः

अशा रीतीने त्या पाप्याला भस्म करून, पाहणाऱ्याने मधुसूदनाला पाहिले व विचारले, “तू कोण?” ते म्हणाले, “मी चंद्रवंशात जन्मलो—वसुदेवाचा पुत्र, यदुवंशातून उद्भवलेला।”

Verse 24

मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत्

तेथेच मुचुकुंदानेही त्या क्षणी वृद्ध गर्गांनी सांगितलेले वचन आठवले।

Verse 25

संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वर

स्मरण करून आणि सर्वस्व, सर्वेश्वर हरिला साष्टांग प्रणाम करून तो म्हणाला, “आता आपण मला ज्ञात झाला आहात; आपण विष्णूंचा अंश आहात, हे परमेश्वर।”

Verse 26

पुरा गर्गेण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदोर् वंशे भविष्यति

पूर्वी गर्गांनी सांगितले होते की अठ्ठाविसाव्या युगचक्रात, द्वापराच्या शेवटी, हरिचा जन्म यदुवंशात होईल।

Verse 27

स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानाम् उपकारकृत्

निःसंशय तू येथे आला आहेस; तू मर्त्यांचा उपकारकर्ता, त्यांच्या हित-कल्याणाचा दाता आहेस।

Verse 28

तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव तथा हि सजलाम्भोदनादधीरतरं तव वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता

खरोखर तुझे तेज इतके महान आहे की मी ते सहन करू शकत नाही. तुझे वचन जलभरलेल्या मेघगर्जनेपेक्षा अधिक गंभीर व प्रचंड आहे; तुझ्या पावलांच्या दाबाने पृथ्वीही नतमस्तक होते।

Verse 29

देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः न सेहुर् मम तेजस् ते त्वत्तेजो न सहाम्य् अहम्

देव-असुरांच्या महायुद्धात दैत्यसेनेचे महाबली माझे तेज सहन करू शकले नाहीत; पण मीही तुझे तेज सहन करू शकत नाही—तुझी शक्ती माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे।

Verse 30

संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर् हर ममाशुभम्

संसाराच्या भोवऱ्यात पडलेल्या जीवासाठी तूच एकमेव परम आश्रय आहेस. हे शरणागतांचे दुःखहर्ता, प्रसन्न हो; माझे अशुभ व पाप दूर कर।

Verse 31

त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस् त्वं वनानि च मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस् त्वं तथा मनः

तूच समुद्र आणि पर्वतरांगा आहेस; तूच नद्या आणि वने आहेस. तूच पृथ्वी, आकाश, वायू; तूच जल आणि अग्नी—आणि मनही तूच आहेस।

Verse 32

बुद्धिर् अव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस् त्वं तथा पुमान् पुंसः परतरं यच् च व्याप्य् अजन्मविकल्पवत्

तूच बुद्धी, तूच अव्याकृत; तूच प्राण आणि प्राणेश्वर आहेस. तू पुरुष आहेस आणि पुरुषापलीकडील परतत्त्वही; सर्वव्यापी, अजन्मा, विकल्प-भेदरहित स्थित आहेस.

Verse 33

शब्दादिहीनम् अजरम् अमेयं क्षयवर्जितम् अवृद्धिनाशं तद् ब्रह्म त्वम् आद्यन्तविवर्जितम्

तूच ते ब्रह्म—शब्दादी सर्व संज्ञांपलीकडे; अजर, अमेय, क्षयरहित. न वाढीने स्पर्शित, न नाशाने; आद्यंतविवर्जित परमेश्वर.

Verse 34

त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः

तुझ्यापासूनच देव आणि पितर उत्पन्न होतात; तुझ्यापासून यक्ष, गंधर्व व किन्नर प्रकटतात. तुझ्यापासून सिद्ध व अप्सरा जन्मतात; आणि तुझ्यापासूनच मनुष्य, पशु व पक्षीही उत्पन्न होतात.

Verse 36

अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किंचित् त्वया विना

अमूर्त असो वा मूर्त; स्थूल असो वा अतिसूक्ष्म—हे जगत्कर्त्या, ते सर्व तूच आहेस. तुझ्याविना काहीच नाही.

Verse 37

मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित्

हे भगवन्, या संसारचक्रात मी सतत भटकत राहिलो; त्रितापांनी पीडित होऊन मला कधीही निर्वृती—खरी शांती—मिळाली नाही.

Verse 38

दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशया मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय चाभवन्

हे नाथ! दुःखालाच सुख समजून, मृगजळात पाण्याची आशा करणाऱ्यासारखा मी त्या भोगांचा पाठलाग करून त्यांना धरले; पण तेच माझ्या दाहक शोकाचे इंधन झाले।

Verse 39

राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो

हे प्रभो! राज्य व भूमी, सैन्यबल व कोश; मित्रपक्ष व पुत्र; पत्नी व सेवकजन—आणि शब्दादी विषयभोग: हे सर्व ऐश्वर्य-भाग्याभोवतीच जमतात, आणि देहधाऱ्याची बाह्य संपत्ती म्हणून मोजले जातात।

Verse 40

सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय परिणामे तद् एवेश तापात्मकम् अभून् मम

सुख मिळेल या बुद्धीने मी हे सर्व अविनाशी आहे असे समजून धरले; पण हे ईशा, परिणाम उलगडताच तेच माझ्यासाठी केवळ दाहक दुःख झाले।

Verse 41

देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच् शाश्वती कुत्र निर्वृतिः

हे नाथ! देवलोकाची गती मिळवूनही देवगणसुद्धा माझ्याकडून साहाय्य मागू लागले; मग जगातील कोणत्याही लोकात शाश्वत निवृत्ती कुठे आहे?

Verse 42

त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः

हे परमेश्वरा, सर्व जगतांचा उद्गम-आधार! तुझी आराधना न करता शाश्वत निवृत्ती व परम तृप्ती कोणाकडून मिळेल?

Verse 43

त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकम् अवाप्य तापान् पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः

हे प्रभो! तुझ्या मायेनें मोहग्रस्त झालेले नर जन्म‑मृत्यू‑जरा इत्यादी तापांत पडतात; ते दाहक दुःख भोगून यमराजाचे भयाण मुख पाहतात।

Verse 44

ततो निजक्रियासूतिनरकेष्व् अतिदारुणम् प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस् तव

त्यानंतर, हे स्वतःचे खरे स्वरूप न जाणणाऱ्या! नर आपल्या कर्मांनी घडलेल्या नरकांत जन्म घेऊन अत्यंत दारुण दुःख भोगतात।

Verse 45

अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया ममत्वगर्वगर्तान्तर् भ्रमामि परमेश्वर

हे परमेश्वर! मी अत्यंत विषयासक्त आहे; तुझ्या मायेनें मोहित होऊन ममत्व व गर्वाच्या गर्तात भटकत राहतो।

Verse 46

सो ऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः

म्हणून संसाराच्या श्रम‑परितापाने दग्ध झालेले माझे चित्त घेऊन, हे अपार ईश्वर, स्तुत्य प्रभो, मी तुझ्या शरण आलो आहे। ज्यापलीकडे काही नाही असे परम पद—निर्वाणात परिणत ते धाम, जिथे भवाचा प्रवाह शांत होतो—त्याची मला अभिलाषा आहे।