Adhyaya 3: Nārada’s Account of a Former Birth and a Hymn to Nārāyaṇa
Nāradasya Pūrvajanma-kathanaṃ tathā Nārāyaṇa-stavaḥ
Theological-Hymnology and Purāṇic Genealogy (Sage-Origin Narrative)
वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात प्रियव्रत नारदांना त्यांच्या पूर्वजन्मातील आचरणाविषयी विचारतो. नारद आत्मकथन करतात—अवन्तीमध्ये ते ‘सारस्वत’ नावाचे विद्वान ब्राह्मण होते; गृहधर्म त्यागून सारस्वत (पुष्कर) सरोवराजवळ तपश्चर्या व जप साधना केली. दीर्घ भक्तीने त्यांनी विष्णु/नारायणाचा स्तव केला; त्यात विश्वरूप, युगानुसार रूपे आणि वर्णाश्रम-व्यवस्थेची उत्पत्ती वर्णिली आहे. प्रसन्न होऊन भगवान त्यांना कल्पकल्पांत टिकणारी भूमिका देतात, ‘नारद’ नामाची व्युत्पत्ती सांगतात, ब्रह्माच्या सर्जन-दिवशी त्यांच्या पुनर्जन्माचे स्थान ठरवतात आणि विष्णु-केंद्रित शिस्तीचा उपदेश करतात।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 3
Verse 1
प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीत् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ॥ ३.१ ॥
प्रियव्रत म्हणाला: हे भगवन्! अन्य जन्मी जे आचरण/वृत्तांत घडले ते सर्व सांगा. हे देवर्षी! माझ्या मनात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे.
Verse 2
नारद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं शृणु जन्मान्तरं मम ॥ ३.२ ॥
नारद म्हणाले—हे राजेंद्र! त्या वेदसरात स्नान करून आणि सावित्रीचे वचन ऐकून, त्याच क्षणी मला माझ्या हजार जन्मांचे स्मरण झाले. माझे पूर्वजन्म ऐका.
Verse 3
अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३.३ ॥
हे राजन्! अवंतीपुर नावाचे एक नगर आहे. तेथे पूर्वी मी श्रेष्ठ द्विज होतो; माझे पूर्वनाव ‘सारस्वत’ होते आणि मी वेद व वेदांगांत पारंगत होतो.
Verse 4
बहुभृत्यपरिवारो बहुधान्यश्च पार्थिवः । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ॥ ३.४ ॥
कृत (सत्य) युग नावाच्या दुसऱ्या युगात तो राजा अनेक सेवक-परिवाराने वेढलेला, विपुल धान्यसंपन्न आणि अत्यंत बुद्धिमान होता.
Verse 5
ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसङ्कल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ॥ ३.५ ॥
मग मी एकांतात विचार केला—“याचा मी काय करू? हे सर्व द्वंद्वांनी बांधलेले आहे. हे पुत्रांकडे सोपवून मी निघून जाईन.” तपासाठी दृढ संकल्प करून तो लवकरच सारस्वत सरोवराकडे गेला.
Verse 6
एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ॥ ३.६ ॥
अशा प्रकारे विचार करून मी कर्मकांडानुसार केशवाची उपासना केली. श्राद्धांनी पितर व देव पूजिले जातात, आणि यज्ञांनी इतर लोकही तृप्त होतात.
Verse 7
ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ॥ ३.७ ॥
मग हे राजन्, तपासाठी दृढमन होऊन मी निघालो आणि सारस्वत नावाच्या त्या सरोवरास गेलो, जे पुष्कर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 8
तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ॥ ३.८ ॥
तेथे जाऊन मी भक्तिभावाने विष्णू—पुरातन, परमपुरुष, शिवस्वरूप—याची आराधना केली आणि नारायणात्मक जप केला.
Verse 9
ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवान् तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ ३.९ ॥
हे राजन्, ब्रह्माच्या परम पाराने युक्त असा सर्वोच्च स्तव जपत असता, तेव्हा भगवान् माझ्यावर प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाले.
Verse 10
प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ॥ ३.१० ॥
प्रियव्रत म्हणाला—हे सत्तम, ब्रह्माच्या परम पाराचे स्वरूप मला ऐकायचे आहे. हे देवर्षे, कृपापूर्वक, पूर्ण शांत बुद्धीने ते सांगावे.
Verse 11
नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ॥ ३.११ ॥
नारद म्हणाला—मी नित्य त्या विष्णूला नमस्कार करतो, जो परात्पर, अमृतस्वरूप, पुरातन, अनंतवीर्य आहे; जो परम पार, आदिपुरुष, परम आश्रय आणि सर्व परत्वांच्या पलीकडे गेलेला आहे.
Verse 12
पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ॥ ३.१२ ॥
मी ईश्वर हरिला नमस्कार करतो—तो प्राचीन, अनुपम, स्वयं पुराणस्वरूप आहे; परा-अपरा अवस्थांपलीकडे, पार नेणारा, उग्र तेजस्वी आणि गहन बुद्धींचा प्रधान आहे।
Verse 13
परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ॥ ३.१३ ॥
विशुद्ध भावाने मी नारायणाची स्तुती करतो—तो परात्परही आहे आणि परमही; तो प्रधान तत्त्व, परम आश्रय, शुद्ध व विशाल पद; परात्पराचा ईश्वर, आद्य पुरुष, पुराण पुरुष आहे।
Verse 14
पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ॥ ३.१४ ॥
पूर्वकाळी त्यांनी हे जगन्नगर जणू शून्यवत् निर्माण केले; नंतर आपल्या स्थैर्यामुळे पुरुष—जो प्रधान तत्त्व आहे—त्याचा आधार झाला। जनप्रसिद्ध, निर्मल, पुरातन नारायण माझी शरणागती असो।
Verse 15
पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ॥ ३.१५ ॥
मी सदा त्या महानुभाव विष्णूची स्तुती करतो—तो परम पार, अपार रूपांचा, पुरातन, नीतिमानांमध्ये प्रधान आहे; धैर्यवान-क्षमाशील, शांतीचा धारक, पृथ्वीचा स्वामी आणि सदैव शुभ आहे।
Verse 16
सहस्रमूर्धानमनन्तपादम् अनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ॥ ३.१६ ॥
मी परमेश्वर नारायणाची स्तुती करतो—सहस्र मस्तकांचा, अनंत पादांचा, अनेक बाहूंचा, चंद्र-सूर्य नेत्र असलेला; क्षर-अक्षर दोन्ही स्वरूप, क्षीरसागरात शयन करणारा, अमर व परात्पर।
Verse 17
त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ॥ ३.१७ ॥
मी त्या अप्रमेय नारायणाला नमस्कार करतो—जो त्रिवेदांनी गम्य आहे, त्रिविध प्रकारे एकच मूर्ती आहे, त्रिशुक्ल-शुद्धीत प्रतिष्ठित आहे, त्रिहुताशन (तीन पवित्र अग्नी) भेदरूप आहे, त्रितत्त्वांनी लक्षित आहे, त्रियुग-संबंधी आहे आणि त्रिनेत्रधारी आहे।
Verse 18
कृते शितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगॆ पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ॥ ३.१८ ॥
मी हरिला नमस्कार करतो—जो कृतयुगात श्वेत व रक्तवर्ण तनुधारी म्हणून वर्णिला आहे; त्रेतायुगात शुद्ध देहाचा प्राचीन रूप आहे; द्वापरातही तसाच; आणि कलियुगात ज्याचे स्वरूप ‘कृष्ण’ (श्याम) झाले आहे।
Verse 19
ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ॥ ३.१९ ॥
मी त्या पुरातन विश्वतनू परमेश्वराला नमस्कार करतो—ज्याने मुखातून ब्राह्मण, भुजांच्या मधून क्षत्रिय, उरुयुग्मातून वैश्य आणि पायांच्या अग्रभागातून शूद्र निर्माण केले।
Verse 20
परात्परं पारगतं प्रमेयं युधाम्पतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम्॥ ३.२० ॥
मी त्या अप्रमेय नारायणाला नमस्कार करतो—जो परात्पर, पारगामी आहे; प्रमेय असूनही स्वरूपतः अपरिमेय आहे; युद्धांचा अधिपती आहे; कार्यप्रवृत्तीत कृष्णरूप आहे; आणि ज्याच्या उचललेल्या हातांत गदा, खड्ग व ढाल आहेत।
Verse 21
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवान्श्च ॥ ३.२१ ॥
अशी स्तुती झाल्यावर देवश्रेष्ठ प्रसन्न झाले; मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यांनी मला वारंवार म्हटले—“वर माग.” तेव्हा मीही त्याच्याच देहात लय (आत्मविलय) व्हावा अशी इच्छा केली।
Verse 22
इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसारस्वाक्षयामिमाम् ॥ ३.२२ ॥
माझे वचन ऐकून देवांचा सनातन देव म्हणाला—हे विप्र, मी तुला संसाराची अविनाशी मूलप्रकृती सांगतो।
Verse 23
ब्रह्मणो युगसहस्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ॥ ३.२३ ॥
ब्रह्माचा कालमान एक सहस्र युगांचा आहे; त्यातूनच तुझा उद्भव होतो. तसेच तुझे नावही होईल आणि त्याचा योग्य उपयोग (प्रयोजन) ठरविला जाईल।
Verse 24
नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ॥ ३.२४ ॥
‘नार’ म्हणजे ‘पानीय जल’ असे म्हटले आहे. तू पितरांना नेहमी जल-तर्पण देतोस, म्हणून तुझे नाव ‘नारद’ असे होईल।
Verse 25
एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ॥ ३.२५ ॥
असे बोलून देव त्वरित वर जाऊन अदृश्य झाला. तेव्हा मीही त्या वेळी देह त्यागून, काळाच्या प्रवाहात व तपस्येने पुढे प्रवृत्त झालो।
Verse 26
ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदुत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ॥ ३.२६ ॥
हे पार्थिव, ब्रह्माच्या अंगात लय पावून आणि पुन्हा उत्पत्ती प्राप्त करून, (ब्रह्माच्या) दिवशी तो दहा पुत्रांसह पुनः सृष्ट झाला।
Verse 27
दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ॥ ३.२७ ॥
अव्यक्तातून जन्मलेल्या देव ब्रह्म्याच्या ‘दिवसा’चा जो आरंभ आहे, तोच देवांपासून आरंभ होणाऱ्या सर्व प्राण्यांच्या सृष्टीचा आरंभ आहे—यात संशय नाही।
Verse 28
सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ॥ ३.२८ ॥
प्रभुशक्तीच्या स्वभावधर्मातून हीच सर्व जगताची सृष्टी आहे. हे पार्थिवा! तू ज्या ‘प्राकृत’ (भौतिक) जन्माविषयी मला विचारतोस, तो हाच आहे।
Verse 29
तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ॥ ३.२९ ॥
म्हणून, हे नृपा! नारायणाचे ध्यान करून मी परम पदाला पोहोचलो. म्हणूनच, हे राजेंद्र! तूही विष्णुपरायण, पूर्णतः विष्णुभक्त हो।
Inside Adhyaya 3
How it unfolds
- Where it opens
Within the wider Varāha–Pṛthivī instructional frame, a secondary courtly-sage exchange is introduced: Priyavrata inquires into Nārada’s prior conduct and the basis of his trans-cosmic authority, prompting a pūrvajanma-smṛti (former-birth recollection).
- Central event
Nārada narrates his former birth as the learned brāhmaṇa Sārasvata in Avanti, his renunciation of household obligations, and his relocation to the Sārasvata-saras (identified with Puṣkara/vedasaras), where he performs sustained tapas and Nārāyaṇa-japa culminating in a formal stava to Viṣṇu as cosmic body, yuga-forms, and source of social order.
- Climax resolution
Viṣṇu/Nārāyaṇa, pleased by the hymn and discipline, grants Nārada an enduring role across cosmic cycles, explains the nirukti of the name “Nārada” (linked to nāra/waters), and situates his rebirth and function within Brahmā’s creative day and the long arc of brahmaṇaḥ yuga-sahasram—ending with an explicit injunction toward viṣṇu-parāyaṇatā (Viṣṇu-centered life-practice).
Geographical context
Avantīpura (Avanti/Ujjayinī region); Sārasvata-saras (identified in-text as Puṣkara); vedasaras (a sacred lake context referenced in the recollection).
Tirtha focus
- Primary TirthaSārasvata-saras (Puṣkara lake / vedasaras)
- Associated RegionPuṣkara (Rajasthan) with narrative linkage to Avanti (Ujjayinī region)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through the Purāṇic pattern: residence at a tīrtha-lake, restraint, japa, and stava lead to divine vision, purification of conduct, and continuity of spiritual office across cycles; the chapter frames tīrtha-sevā as a catalyst for viṣṇu-bhakti rather than as a quantified merit statement.
Ritual instructions
- Primary RitualNārāyaṇa-japa with stava (hymn-recitation) undertaken in ascetic residence at a sacred lake (tīrtha).
- BenefitCultivates viṣṇu-parāyaṇatā, steadies the mind through japa-tapas, and (in the narrative exemplar) culminates in divine favor: clarified identity/purpose, trans-cosmic continuity of service, and alignment with Brahmā’s cyclical creation.
The narrative frame
- Nārada (autobiographical response within the larger Varāha–Pṛthivī setting)Priyavrata · Didactic and confessional: a sage’s self-account offered as instruction, moving from inquiry to hymn to doctrinal clarification (nirukti and cosmic chronology).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotion) with a secondary Adbhuta (wonder at cosmic form).
- Emotional ProgressionInquiry and moral scrutiny → renunciant resolve → sustained austerity and inward steadiness → expansive awe in hymnic cosmology → reassurance and purpose through divine boon → settled commitment to viṣṇu-centered discipline.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHigh: Puṣkara is a well-established pilgrimage town with accessible transport and year-round visitors; Avanti/Ujjain is likewise a major tīrtha city. The chapter’s practice-model suits quiet lakeside hours rather than crowded peak festival moments.
- Best SeasonOctober to March
- Modern Location NamePushkar Lake (Puṣkara Sarovar), Pushkar, Rajasthan; and Ujjain (Avanti), Madhya Pradesh
- Related FestivalKārtika Pūrṇimā / Puṣkara Fair (Pushkar Camel Fair period)
Frequently Asked Questions
The text advances renunciation and disciplined devotion (tapas with Nārāyaṇa-japa) as a means to transcend social dualities and reorient conduct toward restraint, continuity of learning, and service across cosmic cycles; it culminates in an explicit injunction to become viṣṇu-parāyaṇa (Viṣṇu-centered in life-practice).
No lunar tithi, vrata-calendar, or seasonal observance is specified. The chapter instead uses cosmic time markers: “brahmaṇaḥ yuga-sahasram” (a thousand yugas of Brahmā) and the creative ‘day’ of Brahmā (dinādi), placing Nārada’s rebirth within cyclical creation (sṛṣṭi) rather than ritual calendrics.
Environmental stewardship is implicit rather than programmatic: the narrative valorizes withdrawal from acquisitive household expansion, relocation to a sacred lake (saras/tīrtha), and ascetic restraint—modes that reduce extraction and emphasize reverent engagement with water-bodies and landscapes. This aligns with the Varāha–Pṛthivī frame by modeling disciplined living as supportive of terrestrial stability.
Key figures include Priyavrata (royal interlocutor) and the sage Nārada (who identifies a former identity as Sārasvata, a learned brāhmaṇa). The chapter also references Brahmā as the cosmic progenitor and includes a varṇa-emergence motif (vipra, kṣatra, viś, śūdra) as a cultural-structural schema rather than a dynastic genealogy.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.