Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो धीमानादरात्कुंभजन्मनः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः

सूत म्हणाले—कुंभजन्मा (अगस्त्य) मुनिंचे बुद्धिमत्तापूर्ण वचन असे ऐकून, कृष्णद्वैपायन (व्यास) मुनींनी आदराने मधुर वचन सांगितले.

Verse 2

व्यास उवाच । भगवन्नद्भुतमिदं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा त्वत्तो मम मनः परमानंदमाययौ

व्यास म्हणाले—हे भगवन्! हे तीर्थमाहात्म्य अद्भुत व उत्तम आहे. ते तुमच्याकडून ऐकून माझे मन परम आनंदाने भरून गेले आहे.

Verse 3

अन्यत्तीर्थवरं ब्रूहि तत्त्वेन मम शृण्वतः । न तृप्तिरस्ति मनसः शृण्वतो मम सुव्रत

हे सुव्रत! मी ऐकत आहे; तू तत्त्वतः आणखी एका श्रेष्ठ तीर्थाचे वर्णन कर. ऐकत असतानाही माझ्या मनाला तृप्ती होत नाही.

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदनुत्तमम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं सर्वपापहरं सदा

अगस्त्य म्हणाले—हे विप्र, ऐक; मी आणखी एका अनुपम तीर्थाचे वर्णन करतो. ते ‘स्वर्गद्वार’ म्हणून प्रसिद्ध असून सदैव सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 5

स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं विस्तराद्वक्तुमीश्वरः । नहि कश्चिदतो वत्स संक्षेपाच्छृणु सुव्रत

स्वर्गद्वाराचे माहात्म्य विस्ताराने सांगणे तर जणू ईश्वरसमर्थ्याचे काम; म्हणून वत्सा, हे सुव्रत—संक्षेपाने ऐक.

Verse 6

सहस्रधारामारभ्य पूर्वतः सरयूजले । षट्त्रिंशदधिका प्रोक्ता धनुषां षट्शती मितिः

सहस्रधारेपासून आरंभ करून सरयूच्या जलात पूर्वेकडे याची माप सहाशे छत्तीस धनुष्ये अशी सांगितली आहे.

Verse 7

स्वर्गद्वारस्य विस्तारः पुराणज्ञैर्विशारदैः । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

स्वर्गद्वाराचा विस्तार पुराणज्ञ व निपुणांनी सांगितला आहे; स्वर्गद्वारासारखे तीर्थ ना कधी झाले, ना पुढे होईल.

Verse 8

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नासत्यं मम भाषितम् । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं नास्ति ब्रह्माण्डगोलके

सत्य, सत्य, पुनः सत्य; माझे वचन असत्य नाही. संपूर्ण ब्रह्मांडमंडळात स्वर्गद्वारासारखे तीर्थ नाही.

Verse 9

हित्वा दिव्यानि भौमानि तीर्थानि सकलान्यपि । प्रातरागत्य तिष्ठन्ति तत्र संश्रित्य सुव्रत

हे सुव्रत! सर्व दिव्य व भौम तीर्थेही त्यागून ते प्रातःकाळी तेथे येतात आणि त्या स्थानी आश्रय घेऊन राहतात.

Verse 10

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं प्रातः स्नानं विशेषतः । सर्वतीर्थावगाहस्य फलमात्मन ईप्सता

म्हणून येथे विशेषतः प्रातःस्नान करावे—ज्याला स्वतःस सर्व तीर्थस्नानाचे फळ इच्छित आहे.

Verse 11

त्यजंति प्राणिनः प्राणान्स्वर्गद्वारांतरे द्विज । प्रयांति परमं स्थानं विष्णोस्ते नात्र संशयः

हे द्विज! जे प्राणी स्वर्गद्वाराच्या अंतर्भागी प्राणत्याग करतात, ते विष्णूच्या परम धामास जातात—यात संशय नाही.

Verse 12

मुक्तिद्वारमिदं पश्य स्वर्गप्राप्तिकरं नृणाम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं तस्मात्तीर्थमनुत्तमम्

हे पाहा हे ‘मुक्तिद्वार’, जे मनुष्यांना स्वर्गप्राप्ती करून देते. हे ‘स्वर्गद्वार’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; म्हणून हे तीर्थ अनुत्तम आहे.

Verse 13

स्वर्गद्वारं सुदुष्प्राप्यं देवैरपि न संशयः । यद्यत्कामयते तत्र तत्तदाप्नोति मानवः

स्वर्गद्वार अत्यंत दुर्मिळ आहे—देवांनाही, यात संशय नाही। तेथे मनुष्य जे जे इच्छितो, तेच निश्चयाने प्राप्त करतो।

Verse 14

स्वर्गद्वारे परा सिद्धिः स्वर्गद्वारे परा गतिः । जप्तं दत्तं हुतं दृष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । ध्यानमध्ययनं सर्वं दानं भवति चाक्षयम्

स्वर्गद्वारी परम सिद्धी आहे, स्वर्गद्वारी परम गती आहे। जप, दान, होम, दर्शन-पूजन, तप आणि केलेली कर्मे—ध्यान, अध्ययन व सर्व दान तेथे अक्षय होते।

Verse 15

जन्मांतरसहस्रेण यत्पापं पूर्वसंचितम् । स्वर्गद्वारप्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

हजारो जन्मांतरी साचलेले जे पूर्वसंचित पाप, स्वर्गद्वारात प्रवेश करणाऱ्याचे ते सर्व नष्ट होऊन क्षय पावते।

Verse 16

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । कृमिम्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच वर्णसंकर; आणि कृमी, म्लेच्छ व इतर विविध पापयोनित जन्मलेले—

Verse 17

कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ताः स्वर्गद्वारे शृणु द्विज

कीटक, पिपीलिका (मुंग्या) तसेच इतर मृग-पक्षीही—जे स्वर्गद्वारी काळाने निधन पावतात; ऐक, हे द्विज।

Verse 18

कौमोदकीकराः सर्वे पक्षिणो गरुडध्वजाः । शुभे विष्णुपुरे विष्णुर्जायते तत्र मानवाः

सर्वजण कौमोदकी गदेचे धारक होतात, आणि पक्षीही गरुडध्वजाच्या चिन्हाने चिह्नित होतात। त्या शुभ विष्णुपुरीत मनुष्य विष्णुस्वभाव व विष्णुभाग्य घेऊन जन्माला येतात।

Verse 19

अकामो वा सकामो वा अपि तीर्थगतोपि वा । स्वर्गद्वारे त्यजन्प्राणान्विष्णुलोके महीयते

निष्काम असो वा सकाम असो—फक्त तीर्थास आलेला असला तरी—जो स्वर्गद्वारी प्राणत्याग करतो, तो विष्णुलोकात मानाने गौरविला जातो।

Verse 20

मुनयो देवताः सिद्धाः साध्या यक्षा मरुद्गणाः । यज्ञोपवीतमात्रेण विभागं चक्रिरे तु ये

मुनी, देवता, सिद्ध, साध्य, यक्ष आणि मरुद्गण—ज्यांनी केवळ यज्ञोपवीत (जानवे) याच आधारावर भेद-विभाग केला—

Verse 21

मध्याह्नेऽत्र प्रकुर्वंति सान्निध्यं देवतागणाः । तस्मात्तत्र प्रकुर्वंति मध्याह्ने स्नानमादरात्

येथे मध्याह्नी देवतागण विशेष सान्निध्य प्रकट करतात। म्हणून या स्थानी मध्याह्नस्नान श्रद्धेने करावे।

Verse 22

कुर्वंत्यनशनं ये तु स्वर्गद्वारे जितेंद्रियाः । प्रयांति परमं स्थानं ये च मासोपवासिनः

जे जितेंद्रिय होऊन स्वर्गद्वारी अनशन करतात, आणि जे मासोपवास (एक महिन्याचा उपवास) पाळतात—ते परम धामास प्राप्त होतात।

Verse 23

अन्नदानरता ते च रत्नदा भूमिदा नराः । गोवस्त्रदाश्च विप्रेभ्यो यांति ते भवनं हरेः

जे अन्नदानात तत्पर आहेत, जे रत्न व भूमी दान करतात, आणि जे ब्राह्मणांना गोवस्त्रदान करतात—ते श्रीहरीच्या धामास जातात।

Verse 24

यत्र सिद्धा महात्मानो मुनयः पितरस्तथा । स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे स्वर्गद्वारं ततः स्मृतम्

जिथे सिद्धजन, महात्मे, मुनी आणि पितर—हे सर्व स्वर्गास जातात; म्हणून ते स्थान ‘स्वर्गद्वार’ असे स्मरणात आहे।

Verse 25

चतुर्द्धा च तनुं कृत्वा देवदेवो हरिः स्वयम् । अत्र वै रमते नित्यं भ्रातृभिः सह राघवः

देवदेव श्रीहरी स्वतः चार रूपे धारण करून येथे नित्य रमतो—राघव आपल्या बंधूंंसह।

Verse 26

ब्रह्मलोकं परित्यज्य चतुर्वक्त्रः सनातनः । अत्रैव रमते नित्यं देवैः सह पितामहः

ब्रह्मलोकही सोडून सनातन चतुर्मुख पितामह ब्रह्मा देवांसह येथेच नित्य रमतो।

Verse 27

कैलासनिलयावासी शिवस्तत्रैव संस्थितः

कैलासवासी भगवान शिवही तेथेच त्या स्थानी प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 28

मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः । स्वर्गद्वारं समासाद्य स सर्वो व्रजति क्षयम्

मेरु-मंदराएवढा पापकर्माचा ढिगही स्वर्गद्वारास पोहोचताच सर्वथा नष्ट होतो।

Verse 29

या गतिर्ज्ञानतपसां या गतिर्यज्ञयाजिनाम् । स्वर्गद्वारे मृतानां तु सा गतिर्विहिता शुभा

ज्ञान-तपात निष्ठ असणाऱ्यांना व यज्ञ करणाऱ्यांना जी शुभ गति मिळते, तीच स्वर्गद्वारी देहत्याग करणाऱ्यांसही विधिलिखित आहे।

Verse 30

ऋषिदेवासुरगणैर्जपहोमपरायणैः । यतिभिर्मोक्षकामैश्च स्वर्गद्वारो निषेव्यते

जप-होमात तत्पर ऋषि, देव व असुरगण तसेच मोक्षकामी यती स्वर्गद्वाराचे सेवन-सेवा करीत असतात।

Verse 31

षष्टिवर्षसहस्राणि काशीवासेषु यत्फलम् । तत्फलं निमिषार्द्धेन कलौ दाशरथीं पुरीम्

काशीत साठ हजार वर्षे वास केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ कलियुगात दाशरथी अयोध्यापुरीचा आश्रय घेताच अर्ध्या निमिषात मिळते।

Verse 32

या गतिर्योगयुक्तानां वाराणस्यां तनुत्यजाम् । सा गतिः स्नानमात्रेण सरय्वां हरिवासरे

वाराणसीत देहत्याग करणाऱ्या योगयुक्तांना जी परम गति मिळते, तीच गति हरिवासरी सरयू-स्नानमात्राने प्राप्त होते।

Verse 33

स्वर्गद्वारे मृतः कश्चिन्नरकं नैव पश्यति । केशवानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम्

स्वर्गद्वारी जो कोणी मरण पावतो, तो नरक कधीच पाहात नाही। केशवाच्या कृपेने सर्वजण परम गतीस जातात।

Verse 34

भूलोके चांतरिक्षे च दिवि तीर्थानि यानि वै । अतीत्य वर्तते तानि तीर्थान्येतद्द्विजोत्तम

भूलोक, अंतरिक्ष व स्वर्गात जी तीर्थे आहेत, हे तीर्थ त्यांना सर्वांना मागे टाकून श्रेष्ठ आहे, हे द्विजोत्तमा।

Verse 35

विष्णुभक्तिं समासाद्य रमन्ते तु सुनिश्चिताः । संहृत्य शक्तितः कामं विषयेषु हि संस्थितम्

विष्णुभक्ती प्राप्त करून दृढनिश्चयी जन आनंदित होतात; ते शक्तीप्रमाणे विषयांत रुतलेली कामना आवरतात.

Verse 36

शक्तितः सर्वतो युक्त्वा शक्तिस्तपसि संस्थिता । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

शक्ती सर्व प्रकारे योजून त्यांची शक्ती तपात स्थिर होते; कोट्यवधी कल्पांतही त्यांना पुनरावृत्ती होत नाही.

Verse 37

हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेच्छस्त्रशतैरपि । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

शेकडो शस्त्रांनी जखमी होत असला तरी जो विद्वान येथे वास करतो, तो त्या परम स्थानास जातो; तेथे गेल्यावर तो शोक करत नाही.

Verse 38

स्वर्गद्वारे वियुज्येत स याति परमां गतिम् । उत्तरं दक्षिणं वापि अयनं न विकल्पयेत्

स्वर्गद्वारी देहत्याग केला असता तो परम गतीस पोहोचतो. उत्तरायण वा दक्षिणायन असा भेद तेथे करावा लागत नाही.

Verse 39

सर्वस्तेषां शुभः कालः स्वर्गद्वारं श्रयंति ये । स्नानमात्रेण पापानि विलयं यांति देहिनाम्

जे स्वर्गद्वाराचा आश्रय घेतात त्यांच्यासाठी सर्व काळ शुभच असतो. केवळ स्नानमात्राने देहधाऱ्यांची पापे नष्ट होतात.

Verse 40

यावत्पापानि देहेन ये कुर्वंति जनाः क्षितौ । अयोध्या परमं स्थानं तेषामीरितमादरात्

या भूमीवर लोक देहाने कितीही पापे करोत, त्यांच्यासाठी अयोध्याच परम स्थान आहे असे आदराने सांगितले आहे.

Verse 41

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पंचदश्यां विशेषतः । तस्य सांवत्सरी यात्रा देवैश्चन्द्रहरेः स्मृता

ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल पक्षातील विशेषतः पौर्णिमेला चंद्रहरिची सांवत्सरी यात्रा स्मरली जाते—असे देवांनीही सांगितले आहे.

Verse 42

तस्मिन्नुद्यापनं चन्द्रसहस्रं व्रतयोगिभिः । कार्यं प्रयत्नतो विप्र सर्वयज्ञफलाधिकम्

त्या प्रसंगी, हे विप्र, व्रतनिष्ठ साधकांनी प्रयत्नपूर्वक चंद्रसहस्र-व्रताचे उद्यापन करावे; त्याचे फळ सर्व यज्ञफळांपेक्षा अधिक आहे.

Verse 43

तस्मिन्कृते महापापक्षयात्स्वर्गो भवेन्नृणाम्

ते विधिपूर्वक केल्यास, महापापांचा क्षय होऊन मनुष्यांना स्वर्गप्राप्ती होते।

Verse 44

श्रीव्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन तस्य चन्द्रहरेः शुभाम् । उत्पत्तिं च तथा चंद्रव्रतस्योद्यापने विधिम्

श्रीव्यास म्हणाले— हे भगवन्, त्या चंद्रहरिची शुभ उत्पत्ती आणि चंद्रव्रताच्या उद्यापनाची विधी तत्त्वतः सांगा।

Verse 45

अगस्त्य उवाच । अयोध्यानिलयं विष्णुं नत्वा शीतांशुरुत्सुकः । आगच्छत्तीर्थमाहात्म्यं साक्षात्कर्तुं सुधानिधिः । अत्रागत्य च चन्द्रोऽथ तीर्थयात्रां चकार सः

अगस्त्य म्हणाले— अयोध्येत वसणाऱ्या विष्णूला नमस्कार करून, तीर्थमाहात्म्य प्रत्यक्ष पाहण्यास उत्सुक असा अमृतनिधी चंद्र येथे आला; आणि येऊन त्याने तीर्थयात्रा केली।

Verse 46

क्रमेण विधिपूर्वं च नानाश्चर्यसमन्वितः । समाराध्य ततो विष्णुं तपसा दुश्चरेण वै

मग तो क्रमाने विधिपूर्वक, अनेक आश्चर्यांनी युक्त होऊन, अत्यंत दुश्चर तपाने विष्णूची आराधना करू लागला।

Verse 47

तत्प्रसादं समासाद्य स्वाभिधानपुरस्सरम् । हरिं संस्थापयामास तेन चंद्रहरिः स्मृतः

त्याची कृपा मिळवून त्याने आपल्या नावास अग्रस्थानी ठेवून हरिची स्थापना केली; म्हणून तो ‘चंद्रहरि’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 48

वासुदेवप्रसादेन तत्स्थानं जातमद्भुतम् । तद्धि गुह्यतमं स्थानं वासुदेवस्य सुव्रत

वासुदेवाच्या प्रसादाने ते स्थान खरोखरच अद्भुत झाले. हे सुव्रत! ते वासुदेवाचे परम गुह्य व परम पावन धाम आहे.

Verse 49

सर्वेषामिव भूतानां भर्तुर्मोक्षस्य सर्वदा । अस्मिन्सिद्धाः सदा विप्र गोविंदव्रतमास्थिताः

हे विप्र! येथे सिद्धजन सदा वास करतात आणि ते नेहमी गोविंद-व्रताचे पालन करीत स्थित असतात—गोविंद हा सर्व प्राण्यांचा मोक्षदाता स्वामी आहे.

Verse 50

नानालिंगधरा नित्यं विष्णुलोकाभिकांक्षिणः । अभ्यस्यंति परं योगं मुक्तात्मानो जितेंद्रियाः

नाना प्रकारची लिंगचिन्हे धारण करणारे, सदैव विष्णुलोकाची आकांक्षा बाळगणारे, मुक्तात्मा व जितेंद्रिय जन निरंतर परम योगाचा अभ्यास करतात.

Verse 51

यथा धर्ममवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् । दानं व्रतं तथा होमः सर्वमक्षयतां व्रजेत

जसा येथे धर्म प्राप्त होतो, तसा अन्यत्र कुठेही होत नाही. येथे केलेले दान, व्रत आणि होम—सर्वांचे पुण्य अक्षय होते.

Verse 52

सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते प्राणिनां सदा । तस्मादत्र विधातव्यं प्राणिभिर्यत्नतः क्रमात् । दानादिकं विप्रपूजा दंपत्योश्च विशेषतः

येथे प्राण्यांना सदैव सर्व काम्य फळांची प्राप्ती होते. म्हणून प्राण्यांनी यत्नपूर्वक विधीक्रमाने दानादी कर्म करावे आणि विशेषतः विप्रपूजा करावी—विशेष करून पती-पत्नीने एकत्र.

Verse 53

सर्वयज्ञाधिकफलं सर्वतीर्थावगाहनम् । सर्वदेवावलोकस्य यत्पुण्यं जायते नृणाम्

सर्व यज्ञांपेक्षा अधिक फळ, सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने होणारे पुण्य, तसेच सर्व देवांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्यांना जे पुण्य उत्पन्न होते—

Verse 54

तत्सर्वं जायते पुण्यं प्राणिनामस्य दर्शनात् । तस्मादेतन्महाक्षेत्रं पुराणादिषु गीयते

ते सर्व पुण्य प्राण्यांना या (पवित्र क्षेत्राच्या) केवळ दर्शनानेच प्राप्त होते. म्हणून हे महाक्षेत्र पुराणादि शास्त्रांत गाईले गेले आहे.

Verse 55

उद्यापनविधिश्चात्र नृभिर्द्विजपुरस्सरम् । अग्रे चंद्रहरेश्चन्द्र सहस्रव्रतसंज्ञकः

येथे व्रताचे उद्यापन करण्याची विधीही सांगितली आहे; ती लोकांनी द्विजांना अग्रस्थानी ठेवून करावी. प्रथम चंद्रदेवांच्या प्रीत्यर्थ ‘चंद्र-सहस्र व्रत’ नावाचा व्रतविधी आहे.

Verse 56

गते वर्षद्वये सार्द्धे पंचपक्षे दिनद्वये । दिवसस्याऽष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः

जेव्हा अडीच वर्षे निघून जातात आणि त्यासोबत पाच पक्ष व दोन दिवसही जोडले जातात, तेव्हा दिवसाच्या आठव्या भागी एक अधिमास येतो.

Verse 57

त्र्यधिके वा अशीत्यब्दे चतुर्मासयुते ततः । भवेच्चन्द्रसहस्रं तु तावज्जीवति यो नरः । उद्यापनं प्रकर्त्तव्यं तेन यात्रा प्रयत्नतः

किंवा त्र्याऐंशी वर्षे आणि आणखी चार महिने पूर्ण झाल्यावर ‘चंद्र-सहस्र’ पूर्ण होते—जर मनुष्य तेवढा जगला तर. मग त्याने प्रयत्नपूर्वक यात्रा करून उद्यापन करावे.

Verse 58

यत्पुण्यं परमं प्रोक्तं सततं यज्ञयाजिनाम् । सत्यवादिषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं हेमदायिनि । तत्पुण्यं लभते विप्र सहस्राब्दस्य जीविभिः

यज्ञ करणाऱ्या याजकांचे जे परम व नित्य पुण्य सांगितले आहे, सत्य बोलणाऱ्यांचे जे पुण्य आहे, आणि सुवर्णदान करणाऱ्याचे जे पुण्य—ते सर्व पुण्य, हे विप्र, सहस्राब्द-व्रत पाळून जीवन जगणाऱ्यांना प्राप्त होते।

Verse 59

सर्वसौख्यप्रदं तादृक्पुण्यव्रतमिहोच्यते

असे पुण्यव्रत येथे सर्व सुख देणारे असे सांगितले आहे।

Verse 60

चतुर्दश्यां शुचिः स्नात्वा दन्तधावनपूर्वकम् । चरितब्रह्मचर्य्यश्च जितवाक्कायमानसः । पौर्णमास्यां तथा कृत्वा चंद्रपूजां च कारयेत्

चतुर्दशीला शुचिर्भूत होऊन, दंतधावन करून स्नान करावे; ब्रह्मचर्य पाळून वाणी, देह व मन यांवर संयम ठेवावा। नंतर पौर्णिमेलाही तसेच करून चंद्रदेवाची पूजा करावी।

Verse 61

पूर्वं च मातरः पूज्या गौर्यादिकक्रमेण च । ऋत्विजः पूजयेद्भक्त्या वृद्धिश्राद्धपुरस्सरम्

प्रथम गौरी इत्यादी क्रमाने दिव्य मातृदेवतांची पूजा करावी. नंतर वृद्धिश्राद्ध पूर्वक, भक्तिभावाने ऋत्विजांचा (पुरोहितांचा) सत्कार करावा।

Verse 62

प्रयतैः प्रतिमा कार्या चंद्रमंडलसन्निभा । सहस्रसंख्या ह्यथवा तदर्द्धं वा तदर्द्धकम् । निजवित्तानुमानेन तदर्धेन तदर्द्धिकम्

शुद्धता व काळजीपूर्वक चंद्रमंडलासारखी प्रतिमा करावी. तिची संख्या सहस्र असावी, किंवा त्याचे अर्धे, किंवा त्याच्याही अर्धे—स्वतःच्या वित्तानुसार; आणि गरज पडल्यास सामर्थ्यानुसार आणखी कमीही करावी।

Verse 63

ततः श्रद्धानुमानाद्वा कार्या वित्तानुमानतः । अथवा षोडश शुभा विधातव्याः प्रयत्नतः

त्यानंतर श्रद्धेच्या प्रमाणाने किंवा धन-सामर्थ्याच्या प्रमाणाने कर्म करावे; अथवा प्रयत्नपूर्वक विधीनुसार सोळा शुभ प्रतिमा/उपहारांची व्यवस्था करावी।

Verse 64

चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः । माषैः षोडशभिः कार्या प्रत्येकं प्रतिमा शुभा

नंतर आगमात सांगितलेल्या विधीनुसार चंद्रदेवाची पूजा करावी। प्रत्येक शुभ प्रतिमा सोळा माष (माप) प्रमाणे करावी।

Verse 65

सोममंत्रेण होमस्तु कार्यो वित्तानुमानतः । प्रतिमास्थापनं कुर्यात्सोममंत्रमुदीरयेत्

धन-सामर्थ्यानुसार सोममंत्राने होम करावा। नंतर प्रतिमेची स्थापना करावी आणि स्थापनेवेळी सोममंत्र उच्चारावा।

Verse 66

सोमोत्पत्तिं सोमसूक्तं पाठयेच्च प्रयत्नतः । चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः

प्रयत्नपूर्वक सोमाची उत्पत्तीची कथा व सोमसूक्ताचे पठण करावे. नंतर आगमोक्त विधीनुसार चंद्रपूजा करावी।

Verse 67

चंद्रन्यासं कलान्यासं कारयेन्मंडले जलम् । एकादशेंद्रियन्यासं तथैव विधिपूर्वकम्

चंद्रन्यास व कलान्यास करावा आणि मंडलातील जलाचे संस्कार करावेत. तसेच विधिपूर्वक अकरा इंद्रियांचा न्यासही करावा।

Verse 68

चंद्रबिंबनिभं कार्य्यं मंडलं शुभतंडुलैः । मध्ये च कलशः स्थाप्यो गव्येन पयसाप्लुतः

चंद्रबिंबासारखे शुभ तांदुळांनी मंडळ करावे। त्याच्या मध्यभागी गायीच्या दुधाने परिपूर्ण कलश स्थापावा।

Verse 69

चतुरस्रेषु संपूर्णान्कलशान्स्थापयेद्बहिः । मंडले चंद्रपूजा च कर्तव्या नामभिः क्रमात्

बाहेर चारही दिशांना पूर्ण भरलेले कलश स्थापावेत। मग मंडलात क्रमाने नामोच्चार करून चंद्रपूजा करावी।

Verse 70

चंद्राय विधवे नित्यं नमः कुमुदबंधवे

विधाता चंद्राला नित्य नमस्कार; कुमुदाचा बंधू असलेल्या चंद्राला नमस्कार।

Verse 71

सुधांशवे च सोमाय ओषधीशाय वै नमः । नमोऽब्जाय मृगांकाय कलानां निधये नमः

अमृतकिरण चंद्राला नमस्कार, सोमाला नमस्कार, औषधींच्या अधिपतीला नमस्कार। कमलासारख्या शीतल मृगांकधारी, कलांचा निधी याला नमस्कार।

Verse 72

नमो नक्षत्रनाथाय शर्वरीपतये नमः । जैवातृकाय सततं द्विजराजाय वै नमः

नक्षत्रनाथाला नमस्कार, रात्रिपतीला नमस्कार। जीवनदायक जैवातृकाला सदैव नमस्कार; द्विजराज चंद्राला नमस्कार।

Verse 73

एवं षोडशभिश्चंद्रः स्तोतव्यो नामभिः क्रमात्

अशा रीतीने चंद्रदेवाची सोळा नावांनी क्रमाने स्तुती करावी।

Verse 74

ततो वै प्रयतो दद्याद्विधिवन्मंत्रपूर्वकम् । शंखतोयं समादाय सपुष्पं फलचंदनम्

मग संयमी होऊन विधिपूर्वक मंत्रपूर्वक अर्पण करावे—शंखातील जल घेऊन, पुष्प, फळ व चंदनासहित।

Verse 75

नमस्ते मासमासांते जायमान पुनःपुनः । गृहाणार्घ्यं शशांक त्वं रोहिण्या सहितो मम

प्रत्येक मासाच्या शेवटी पुनःपुनः प्रकट होणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार। हे शशांक! रोहिणीसहित माझे हे अर्घ्य स्वीकारा।

Verse 76

एवं संपूज्य विधिवच्छशिनं प्रणतो भवेत् । षोडशान्ये च कलशा दुग्धपूर्णाः सरत्नकाः

अशा प्रकारे विधिपूर्वक शशीची पूजा करून नम्र होऊन प्रणाम करावा। तसेच दूधाने भरलेले व रत्नयुक्त असे सोळा अन्य कलश (तयार करावेत)।

Verse 77

सवस्त्राच्छादनाः शांत्यै दातव्यास्ते द्विजन्मने । अभिषेकं ततः कुर्यात्पायसेन जलेन तु

शांतीसाठी ते कलश वस्त्र-आच्छादनासहित द्विजाला दान द्यावेत. त्यानंतर पायस व जल यांनी अभिषेक करावा।

Verse 78

ऋत्विजां मनसस्तुष्टिः कार्या वित्तानुमानतः । ब्राह्मणं भोजयेत्तत्र सकुटुंबं विशेषतः

यथाशक्ती धनानुसार ऋत्विजांचे (पुरोहितांचे) मन संतुष्ट करावे. तेथे विशेषतः ब्राह्मणांना कुटुंबासह भोजन घालावे.

Verse 79

पूजनीयौ प्रयत्नेन वस्त्रैश्च द्विजदंपती । कर्तव्यं च ततो भूरिदक्षिणादानमुत्तमम्

द्विज दांपत्याचा प्रयत्नपूर्वक वस्त्रांनीही सन्मान करून पूजन करावे. त्यानंतर उत्तम व भरपूर दक्षिणा-दान करावे.

Verse 80

प्रतिमाश्च प्रदातव्या द्विजेभ्यो धेनुपूर्विकाः । सुवर्णं रजतं वस्त्रं तथान्नं च विशेषतः । दातव्यं चंद्रसुप्रीत्यै हर्षादेवं द्विजन्मने

द्विजांना प्रतिमाही द्याव्यात, आणि त्यापूर्वी गोदान करावे. सुवर्ण, रजत, वस्त्र तसेच विशेषतः अन्नदान करावे. चंद्रदेवांच्या परम प्रीत्यर्थ हर्षाने असे दान द्विजाला द्यावे.

Verse 81

उपवासविधानेन दिनशेषं नयेत्सुधीः । अनंतरे च दिवसे कुर्याद्भगवदर्चनम् । बांधवैः सह भुञ्जीत नियमं च विसर्ज्जयेत्

सुधी भक्ताने उपवासविधीनुसार दिवसाचा उरलेला भाग घालवावा. पुढील दिवशी भगवंताचे अर्चन करावे; मग बांधवांसह भोजन करून नियमाचे विसर्जन (समापन) करावे.

Verse 82

एवं च कुरुते चंद्रसहस्रं व्रतमुत्तमम् । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्तेयी च गुरुतल्पगः । व्रतेनानेन शुद्धात्मा चंद्रलोकं व्रजेन्नरः

अशा प्रकारे ‘चंद्रसहस्र’ हे उत्तम व्रत केले जाते. या व्रताने ब्रह्महत्यारा, सुरापायी, चोर तसेच गुरु-तल्पगामीही शुद्धचित्त होऊन चंद्रलोकास जातो.

Verse 83

यादृशश्च भवेद्विप्र प्रियो नारायणस्य च । एवं करोति नियतं कृतकृत्यो भवेन्नरः

हे विप्रा! मनुष्य जसा असेल तसा असो; तो नारायणाचा प्रिय असेल आणि हा नियम नित्य निष्ठेने आचरला, तर तो कृतकृत्य होतो।