Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग प्रह्लादा सुरसत्तम । येन नः कलिमध्ये तु दर्शितो भगवान्हरिः

ऋषी म्हणाले— साधु, साधु! हे महाभाग प्रह्लाद, हे सुरश्रेष्ठ! तुझ्यामुळे कलियुगाच्या मध्यातही आम्हांस भगवान हरिचे दर्शन झाले.

Verse 2

त्वन्मुखक्षीरसिंधूत्था कथेयममृतोपमा । कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर्मुनीनां न प्रजायते । कथयस्व महाबाहो तीर्थयात्रां सुविस्तराम्

तुझ्या मुखातून क्षीरसागरातून उद्भवलेल्या या कथेला अमृताची उपमा आहे. कानांनी पित असतानाही मुनींना तृप्ती होत नाही. हे महाबाहो, तीर्थयात्रेचे अतिविस्तर वर्णन कर.

Verse 3

अस्माभिस्तत्र गंतव्यं वहते यत्र गोमती । तिष्ठते यत्र भगवांश्चक्रतीर्थावलोककः

आपण त्या स्थानी जावे, जिथे गोमती वाहते आणि जिथे चक्रतीर्थाचे अवलोकन करणारे भगवान निवास करतात।

Verse 4

भवाब्धौ पतितांस्तात उद्धरस्व भवार्णवात् । तीर्थयात्राविधानं च कथयस्व महामते

हे प्रिय, भवसागरात पडलेल्यांचा उद्धार कर; त्यांना संसारसमुद्रातून तार. आणि हे महामते, तीर्थयात्रेची विधीही सांग.

Verse 5

प्रह्लाद उवाच । गत्वा तु गोमतीतीरे प्रणमेद्दंडवच्च ताम् । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च कृत्वा च करयोः कुशान्

प्रह्लाद म्हणाला—गोमतीच्या तीरावर जाऊन तिला दंडवत् प्रणाम करावा. मग हातपाय धुऊन हातात कुश धारण करावा.

Verse 6

गृहीत्वा तु फलं शुभ्रमक्षतैश्च समन्वितम् । प्राङ्मुखः प्रयतो भूत्वा दद्यादर्घ्यं विधानतः

मग शुद्ध फळ व अक्षता घेऊन, पूर्वाभिमुख होऊन संयमित मनाने विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 7

ब्रह्मलोकात्समायाते वसिष्ठतनये शुभे । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं ददाम्यर्घ्यं तु गोमति

हे वसिष्ठाची शुभ कन्या, ब्रह्मलोकातून आलेली—हे गोमती! सर्व पापांच्या शुद्धीसाठी मी तुला हे अर्घ्य अर्पण करीत आहे।

Verse 8

वसिष्ठतनये देवि सुरवंद्ये यशस्विनि । त्रैलोक्यवंदिते देवि पापं मे हर गोमति

हे देवी! वसिष्ठतनये, सुरवंद्ये, यशस्विनी; त्रैलोक्यवंदिते गोमती, माझे पाप हरून घे।

Verse 9

इत्युच्चार्य्य द्विजश्रेष्ठा मृदमालभ्य पाणिना । विष्णुं संस्मृत्य मनसा मंत्रमेतमुदीरयेत्

असे उच्चारून, हे द्विजश्रेष्ठा! हाताने मृत्तिका स्पर्श करावा; मनाने विष्णूचे स्मरण करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 10

अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना

हे वसुंधरे! अश्वांनी तुडविलेली, रथांनी तुडविलेली, विष्णूच्या चरणांनी स्पर्शिलेली; तू वराहाने, शतबाहु कृष्णाने, उद्धरली गेलीस।

Verse 11

मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । त्वया हतेन पापेन पूतः संवत्सरं भवेत्

हे पवित्र मृत्तिके! माझ्याकडून पूर्वी साचलेले जे पाप आहे ते हर. तुझ्यामुळे नष्ट झालेल्या पापाने मनुष्य एक वर्ष शुद्ध होतो।

Verse 12

इत्येवं मृदमालिप्य स्नानं कुर्य्याद्यथाविधि । आपो अस्मानिति स्नात्वा शृणुध्वं यत्फलं लभेत्

अशा प्रकारे मृदा अंगाला लावून विधिपूर्वक स्नान करावे. ‘आपोऽस्मान्…’ असे पठण करत स्नान करून, आता कोणते फळ मिळते ते ऐका।

Verse 13

कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे । स्नानमात्रेण तत्पुण्यं गोमत्यां कृष्णसन्निधौ

कुरुक्षेत्री राहुग्रस्त सूर्यकाळी जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य गोमतीत श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात केवळ स्नानाने प्राप्त होते।

Verse 14

भक्त्या स्नात्वा तु तत्रैवं कुर्यात्कर्म यथोदितम् । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च तर्पयेद्भावसंयुतः

तेथे भक्तीने स्नान करून, जसे सांगितले आहे तसे कर्म करावे; आणि भावयुक्त होऊन देव, पितर व मनुष्य यांना तर्पण द्यावे।

Verse 15

ये च रौरवसंस्था हि ये च कीटत्वमागताः । गोमतीनीरदानेन मुक्तिं यांति न संशयः

जे रौरव नरकात आहेत आणि जे कीटयोनीस गेले आहेत—तेही गोमतीच्या जलदानाने मुक्ती पावतात; यात संशय नाही।

Verse 16

विनाप्यक्षतदर्भैर्वा विना भावनया तथा । वारिमात्रेण गोमत्यां गयाश्राद्धफलं लभेत्

अक्षत व दर्भ नसतानाही, तसेच विशेष भावनाविना—गोमतीत केवळ जलमात्राने गयाश्राद्धाचे फळ मिळते।

Verse 17

ततश्च विप्रानाहूय वेदज्ञांस्तीरसंश्रयान् । विश्वेदेवादि संपूज्य पितॄणां श्राद्धमाचरेत्

नंतर तीर्थतटी राहणारे वेदज्ञ ब्राह्मण बोलावून, विश्वेदेव आदींचे विधिपूर्वक पूजन करून पितरांचे श्राद्ध करावे।

Verse 18

श्रद्धया परया युक्तः श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दक्षिणां च ततो दद्यात्सुवर्णं रजतं तथा

परम श्रद्धेने युक्त होऊन विधिपूर्वक श्राद्ध करून, नंतर दक्षिणा द्यावी—सुवर्ण व रजतही।

Verse 20

दद्याद्विप्रं समभ्यर्च्य वस्त्रालंकारभूषणैः । सप्तधान्ययुतां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति

वस्त्र, अलंकार व भूषणांनी ब्राह्मणाचा सन्मानपूर्वक पूजन करून, सप्तधान्ययुक्त दान द्यावे व म्हणावे—“विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवो।”

Verse 21

आसीमांतं विसृज्यैतान्ब्राह्मणान्नियतेंद्रियः । दीनांधकृपणेभ्यश्च दानं दद्यात्स्वशक्तितः

या ब्राह्मणांना सीमापर्यंत निरोप देऊन, इंद्रिये संयमित ठेवावीत; आणि दीन, अंध व दरिद्री जनांना स्वशक्तीनुसार दान द्यावे।

Verse 22

गोमती गोमयस्नानं गोदानं गोपिचन्दनम् । दर्शनं गोपिनाथस्य गकाराः पंच दुर्लभाः

गोमती, गोमय-स्नान, गोदान, गोपीचंदन आणि गोपीनाथाचे दर्शन—‘ग’काराने सुरू होणारे हे पाच दुर्मिळ आहेत।

Verse 23

तस्माच्चैव प्रकर्तव्यं गोदानं गोमतीतटे । एवं कृत्वा द्विजश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः

म्हणून गोमतीच्या तीरावर निश्चयाने गोदान करावे. हे द्विजश्रेष्ठ! असे केल्याने मनुष्य कृतकृत्य होतो।

Verse 24

ये गता नरकं घोरं ये च प्रेतत्वमागताः । पूर्वकर्मविपाकेन स्थावरत्वं गताश्च ये

जे भयंकर नरकात गेले आहेत, जे प्रेतत्वास प्राप्त झाले आहेत, आणि पूर्वकर्माच्या विपाकाने जे स्थावर-योनीत (वनस्पती इत्यादी) गेले आहेत—

Verse 25

पितृपक्षे च ये केचिन्मातृपक्षे कुलोद्भवाः । सर्वे ते मुक्तिमायांति गोमत्या दर्शनात्कलौ

पितृपक्षात व मातृपक्षात कुलात उत्पन्न झालेले जे जे पितर आहेत, ते सर्व कलियुगात गोमतीचे पावन दर्शनमात्रानेच मुक्ती पावतात.

Verse 26

कृतं श्राद्धं नरैर्यैस्तु गोमत्यां भूसुरोत्तमाः । हयमेधस्य यज्ञस्य फलमायांत्यसंशयम्

हे भूसुरोत्तम! जे नर गोमतीत श्राद्ध करतात, ते निःसंशय अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतात.

Verse 27

गंगास्नानेन यत्पुण्यं प्रयागे परिकीर्त्तितम् । तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां श्राद्धकृन्नरः

प्रयागात गंगास्नानाने जे पुण्य सांगितले आहे, तेच पुण्य गोमतीत श्राद्ध करणारा नर प्राप्त करतो.

Verse 28

विष्णुलोकं हि गच्छंति पितरस्तत्कुलोद्भवाः । अनेकजन्मसाहस्रं पापं याति न संशयः

निःसंशय त्या कुलात उत्पन्न पितर विष्णुलोकास जातात, आणि अनेक सहस्र जन्मांचे पाप नष्ट होते—यात शंका नाही.

Verse 29

सुवर्णशृंगसहितां राजतखुरभूषिताम् । रत्नपुच्छां वस्त्रयुतां ताम्रपृष्ठां सवत्सकाम्

सुवर्णशिंगांनी युक्त, रौप्यखुरांनी भूषित, रत्नांनी अलंकृत शेपूट असलेली, वस्त्रांनी युक्त, ताम्रपृष्ठावरण धारण केलेली—वासरासह अशी गाय दान करावी।

Verse 30

यो नरः कार्त्तिके स्नानं गोमत्यां कुरुते द्विजाः । प्रसन्नो भगवांस्तस्य लक्ष्म्या सह न संशयः

हे द्विजांनो! जो पुरुष कार्त्तिक मासात गोमतीत स्नान करतो, त्याच्यावर भगवान् लक्ष्मीसहित प्रसन्न होतात—यात संशय नाही।

Verse 31

प्रत्यहं हुतं भोक्तारं तर्पयेत्सुसमाहितः । प्रत्यहं षड्रसं देयं भोजनं च द्विजातये

दररोज मन एकाग्र ठेवून हवन-भोक्त्यास तृप्त करावे; आणि दररोज षड्रसयुक्त भोजन तसेच द्विजात्यास अन्नदान करावे।

Verse 32

पूजयेत्कृष्णदेवं च प्रत्यहं भक्तितत्परः । येन केनापि विप्रेन्द्राः स्थातव्यं नियमेन तु

भक्तीत तत्पर होऊन दररोज श्रीकृष्णदेवाची पूजा करावी। हे विप्रेन्द्रांनो! ज्या कोणत्याही प्रकारे शक्य होईल, नियमात स्थिर राहिलेच पाहिजे।

Verse 33

ब्राह्मणानुज्ञया तत्र गृह्णीयान्नियमान्नरः । संपूर्णे कार्त्तिके मासि संप्राप्ते बोधवासरे

तेथे ब्राह्मणांच्या अनुमतीने पुरुषाने नियम स्वीकारावेत। कार्त्तिक मास पूर्ण झाल्यावर आणि बोधवासर येताच (व्रताचा समापनकाळ येतो)।

Verse 34

पंचामृतेन देवेशं स्नापयेत्तीर्थवारिणा । श्रीखण्डं कुंकुमोन्मिश्रं मृगनाभिसमन्वितम् । विलेपयेच्च देवेशं भक्त्या दामोदरं हरिम्

पंचामृत व तीर्थजलाने देवेश्वरास स्नान घालावे। कुंकुममिश्रित, कस्तुरीयुक्त श्रीखंड-चंदनाचा लेप भक्तिभावाने दामोदर हरि देवेश्वरास लावावा।

Verse 35

कुसुमैर्वारिसंभूतैस्तुलस्या करवीरकैः । तद्देशसंभवैः पुष्पैः पूजयेद्गरुडध्वजम्

जलोत्पन्न फुले, तुळस, करवीर (कण्हेर) तसेच त्या पवित्र प्रदेशात उगवलेल्या पुष्पांनी गरुडध्वज विष्णूची पूजा करावी।

Verse 36

नैवेद्यं रुचिरं दद्याद्वि ष्णुर्मे प्रीयतामिति । गीतवाद्यादिनृत्येन तथा पुस्तकवाचनैः

‘विष्णू माझ्यावर प्रसन्न होवोत’ असे म्हणत रुचकर नैवेद्य अर्पण करावा; तसेच गीत, वाद्य, नृत्य आणि पवित्र ग्रंथवाचनानेही सेवा करावी।

Verse 37

रात्रौ जागरणं कार्य्यं स्तोत्रैर्नानाविधैरपि । आहूय ब्राह्मणान्भक्त्या भोजयेच्च स्वशक्तितः

रात्री विविध स्तोत्रांनी जागरण करावे; आणि भक्तिभावाने ब्राह्मणांना बोलावून आपल्या शक्तीनुसार त्यांना भोजन घालावे।

Verse 38

ततो रथस्थितं देवं पूजयेद्गरुडध्वजम् । कार्त्तिकांते च विप्रेंद्रा गोमत्युदधिसंगमे

त्यानंतर रथावर विराजमान गरुडध्वज देवाची पूजा करावी; आणि हे विप्रश्रेष्ठा, कार्तिकाच्या अखेरीस गोमती व समुद्र यांच्या संगमस्थळीही (अशीच) करावी।

Verse 39

स्नात्वा पितॄंश्च संतर्प्य पूजयेच्च जनार्द्दनम् । सुवस्त्रैर्भूषणैश्चापि समभ्यर्च्य रमापतिम् । अनुज्ञया तु विप्राणां व्रतं संपूर्णतां नयेत्

स्नान करून पितरांना तर्पण देऊन जनार्दनाचे पूजन करावे। उत्तम वस्त्रे व भूषणे अर्पून रमापतीचेही सम्यक् अर्चन करून, ब्राह्मणांच्या अनुमतीने व्रत पूर्णत्वास न्यावे।

Verse 40

एवं यः स्नाति विप्रेन्द्राः कार्त्तिके कृष्णसन्निधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

हे विप्रेंद्रांनो! जो कार्तिक मासात श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात अशा प्रकारे स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो.

Verse 41

माघस्नानं नरो भक्त्या गोमत्यां कुरुते तु यः । वैनतेयोदये नित्यं संतुष्टः सह भार्यया

जो पुरुष भक्तीने गोमतीत माघस्नान करतो—दररोज गरुडोदयास (सूर्योदयास)—आणि पत्नीसमवेत संतुष्ट राहतो, तो प्रशंसित व्रताचे फल प्राप्त करतो.

Verse 42

तिला हिरण्यसहिता देया ब्राह्मणसत्तमे । मोदका गुडसंमिश्राः प्रत्यहं दक्षिणान्विताः

हे ब्राह्मणसत्तमा! तिळांसह सुवर्ण दान द्यावे. तसेच दररोज गूळमिश्रित मोदक योग्य दक्षिणेसह द्यावेत.

Verse 43

तिलैराज्याप्लुतैर्होमः कर्त्तव्यः प्रत्यहं नरैः । होमार्थं सेवयेद्वह्निं न शीतार्थं कदाचन

मनुष्यांनी दररोज तुपात भिजवलेल्या तिळांनी होम करावा. अग्नीची सेवा होमासाठी करावी; केवळ थंडी घालविण्यासाठी कधीही करू नये.

Verse 44

गोमत्यां स्नाति यो भक्त्या माघं माधववल्लभम् । समाप्तौ रक्तवस्त्राणि कञ्चुकोष्णीषमेव च

जो भक्तिभावाने गोमतीत माधवप्रिय माघमासभर स्नान करतो, त्याने व्रतसमाप्तीला लाल वस्त्रे, कंचुक (अंगरखा) आणि उष्णीष (पगडी) दान करावे।

Verse 45

दद्यादुपानहौ भक्त्या कुंकुमं च विशेषतः । कम्बलं तैलपक्वं च विष्णुर्मे प्रीयतामिति

भक्तीने पादत्राणे दान करावीत आणि विशेषतः कुंकुम (केशर) द्यावे; कंबळ व तेलात शिजवलेले अन्नही द्यावे, आणि म्हणावे—“विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवोत।”

Verse 46

स्वामिकार्य्यमृतानां च संग्रामे शस्त्रसंकुले । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च मृतानां या गतिः स्मृता

स्वामीच्या कार्यासाठी, शस्त्रसंकुल संग्रामात, गोरक्षणासाठी आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी जे मरण पावतात—त्यांची जी पुण्यगती शास्त्रांत सांगितली आहे—

Verse 47

माघस्नाने च सा प्रोक्ता गोमत्यां नात्र संशयः । सर्वदानफलं तस्य सर्व तीर्थफलं तथा

तीच (पुण्यगती) गोमतीत माघस्नान केल्यानेही सांगितली आहे—यात संशय नाही। त्याला सर्व दानांचे फळ आणि सर्व तीर्थांचे फळही मिळते।

Verse 48

माघस्नानान्नरो याति विष्णुलोकं सनातनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति समभ्यर्च्य जनार्द्दनम्

माघस्नानाने मनुष्य सनातन विष्णुलोकास जातो; आणि जनार्दनाची विधिपूर्वक आराधना करून तो सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 49

माघं यः क्षपते सर्वं गोमत्युदधिसंगमे । ब्राह्मणानुज्ञया विप्राः सर्वं संपूर्णतां व्रजेत्

हे विप्रहो, ब्राह्मणांच्या अनुमतीने जो गोमती-समुद्रसंगमावर संपूर्ण माघमास व्यतीत करतो, तो सर्व प्रकारे परिपूर्ण फलास प्राप्त होतो।

Verse 50

पापिनोऽपि द्विजश्रेष्ठा ये स्नाता गोमतीजले । यज्विनां च गतिं यांति प्रसादाच्चक्रपाणिनः

हे द्विजश्रेष्ठा, गोमतीच्या जलात स्नान करणारे पापीही चक्रपाणी भगवंताच्या कृपेने यज्विनांची (यज्ञकर्त्यांची) गती प्राप्त करतात।

Verse 51

ब्रह्मरुद्रपदादूर्ध्वं यत्पदं चक्रपाणिनः । स्नानमात्रेण गोमत्यां तत्प्रोक्तं कृष्णसंनिधौ

ब्रह्मा व रुद्र यांच्या पदांहूनही उंच असे चक्रपाणी भगवंताचे परम पद, कृष्णसन्निधीत (द्वारकेत) गोमतीत केवळ स्नानमात्राने प्राप्त होते—असे सांगितले आहे।

Verse 52

मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुघातिनि । तत्पापं समवाप्नोति यात्राभंगं करोति यः

मित्रद्रोहाचे जे पाप आणि गुरुघाताचे जे पाप, तेच पाप त्या व्यक्तीस लागते जो तीर्थयात्रेत विघ्न घालून तिचा भंग करतो।

Verse 53

ब्रह्मस्वहारिणः पापास्तथा देवस्वहारिणः । स्नानमात्रेण शुद्ध्यंति गोमत्यां नात्र संशयः

ब्रह्मस्व (ब्राह्मणधन) चोरणाऱ्यांचे पाप तसेच देवस्व (देवालयधन) चोरणाऱ्यांचे पापही—गोमतीत केवळ स्नानमात्राने शुद्ध होते; यात संशय नाही।

Verse 54

भीताऽभयप्रदानेन यत्पुण्यं लभते नरः । तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां स्नानमात्रतः

भयभीतास अभयदान केल्याने मनुष्य जे पुण्य मिळवतो, तेच पुण्य गोमतीत केवळ स्नानमात्राने प्राप्त होते।

Verse 55

भीताभय प्रदानेन पुत्रानिष्टान्न संशयः । धनकामस्तु विपुलं लभते धनमूर्जितम्

भयभीतास अभयदान केल्याने उत्तम पुत्र निःसंशय प्राप्त होतात. आणि धनाची इच्छा करणारा विपुल व स्थिर संपत्ती मिळवतो.

Verse 56

प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्गोमतीनीरसंगमे । कृतकृत्यो भवेद्विप्रा ऋणान्मुच्येत पैतृकात्

गोमतीच्या जलसंगमावर इच्छित कामना प्राप्त होतात. हे ब्राह्मणा, तो कृतकृत्य होतो आणि पैतृक ऋणातून मुक्त होतो.

Verse 57

मनसा वचसा चैव कर्मणा यदुपार्जितम् । तत्सर्वं नश्यते पापं गोमतीनीरसंगमात्

मन, वाणी आणि कर्माने जे पाप संचित झाले आहे, ते सर्व गोमतीच्या जलसंगमाने नष्ट होते.

Verse 58

पीतांबरधरो भूत्वा तथा गरुडवाहनः । वनमाली चतुर्बाहुर्दिव्यगन्धानुलेपनः । याति विष्ण्वालयं विप्रा अपुनर्भवलक्षणम्

पीतांबर धारण करून, गरुडवाहन होऊन, वनमाळेने विभूषित, चतुर्भुज व दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित होऊन—हे ब्राह्मणा—तो अपुनर्भव-लक्षण विष्णुलोकास प्राप्त होतो.

Verse 59

गोमतीस्नानमात्रेण मानवो नात्र संशयः । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुं सनातनम्

गोमतीत केवळ स्नानमात्राने—यात संशय नाही—मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सनातन विष्णूला प्राप्त होतो.