Adhyaya 5

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गोमतीं कृष्णसंश्रयाम् । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः कृष्णसायुज्यमाप्नुयात्

प्रह्लाद म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, मग श्रीकृष्णाच्या आश्रयातील गोमतीकडे जावे. तिचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पातकांपासून मुक्ती मिळते; सर्व पापांपासून निर्मुक्त होऊन भक्त श्रीकृष्णाचे सायुज्य प्राप्त करतो.

Verse 2

दुरितौघक्षयकरममंगल्यविनाशनम् । सर्वकामप्रदं नॄणां प्रणमेद्गोमतीजलम्

गोमतीच्या जलाला प्रणाम करावा; ते पापसमूहाचा क्षय करणारे, अमंगळाचा नाश करणारे आणि मनुष्यांना सर्व धर्मोचित कामना देणारे आहे.

Verse 3

महापापक्षयकरमगतीनांगतिप्रदम् । पूर्वपुण्यवशात्प्राप्तं प्रणमेद्गोमतीजलम्

गोमतीच्या जलाला प्रणाम करावा; ते महापापांचाही क्षय करणारे, निराधारांना आधार देणारे असून, पूर्वपुण्याच्या बळावरच प्राप्त होते.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । दैत्येन्द्र संशयोऽस्माकं तं त्वं छेत्तुमिहार्हसि । इयं का गोमती तत्र केनानीता महामते

ऋषी म्हणाले—हे दैत्येंद्र, आमच्या मनात संशय आहे; तो तुम्ही येथे छेदावा. तेथे ही गोमती कोण आहे, आणि तिला कोणी आणले, हे महामते?

Verse 5

केन कार्यवशेनेह संप्राप्ता वरुणालयम् । सर्वं भागवतश्रेष्ठ ह्येतद्विस्तरतो वद

कोणत्या कार्यामुळे ती येथे वरुणालयात आली? हे भागवतश्रेष्ठा, हे सर्व आम्हाला विस्ताराने सांगा.

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । एकार्णवे पुरा भूते नष्टे स्थावर जंगमे । तदा ब्रह्मा समभवद्विष्णोर्नाभिसरोरुहात्

प्रह्लाद म्हणाला—पूर्वी एकच महाप्रलय-सागर उरला आणि स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले, तेव्हा विष्णूच्या नाभिकमळातून ब्रह्मदेव प्रकट झाले।

Verse 7

आदिष्टः प्रभुणा ब्रह्मा सृजस्व विविधाः प्रजाः । इति धाता समादिष्टो हरिणा सृष्टि कारणे

प्रभूंनी ब्रह्मदेवांना आज्ञा केली—“विविध प्रजा निर्माण कर.” अशा रीतीने सृष्टीकार्याकरिता हरिने धात्यास आदेश दिला।

Verse 8

उक्त्वा बाढमिति ब्रह्मा ततः सृष्टौ मनो दधे । ससर्ज मानसात्सद्यः सनकाद्यान्कुमारकान् । उवाच वचनं ब्रह्मा प्रजाः सृजत पुत्रकाः

“बाढम्” असे म्हणून ब्रह्मदेवांनी सृष्टीकडे मन वळविले। त्यांनी मानसातून तत्क्षणी सनकादि कुमार निर्माण केले व म्हणाले—“पुत्रांनो, प्रजा सृजा.”

Verse 9

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ते कृतांजलयोऽब्रुवन् । भगवन्भगवद्रूपं द्रष्टुकामा वयं प्रभो

ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून ते हात जोडून म्हणाले—“भगवन्, प्रभो! आम्हांस भगवंताचे रूप पाहावयाचे आहे.”

Verse 10

न बन्धमनुवर्त्तामः सृष्टिरूपं दुरासदम् । इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे सनकाद्या कुमारकाः

ते म्हणाले—“सृष्टीरूप जे दुर्धर बंधन आहे, आम्ही त्याचे अनुसरण करणार नाही.” असे म्हणून सनकादि सर्व कुमार निघून गेले।

Verse 11

पश्चिमां दिशमास्थाय तीरे नदनदीपतेः । तेजोमयस्य रूपस्य द्रष्टुकामा महात्मनः । तस्मिन्मानसमाधाय तेपिरे परमं तपः

ते पश्चिम दिशेस जाऊन नद्यांच्या स्वामीच्या तीरावर स्थिर झाले। त्या महात्म्याच्या तेजोमय रूपाचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने मन त्याच्यात एकाग्र करून त्यांनी परम तप आचरले।

Verse 12

बहुवर्षसहस्रैस्तु प्रसन्ने धरणीधरे । भित्त्वा जलं समुत्तस्थौ तेजोरूपं दुरासदम्

अनेक सहस्र वर्षांनंतर, धरणीधर प्रसन्न झाल्यावर, जल भेदून एक दुर्जेय तेजोरूप प्रकट झाले—तेजामुळे अगम्य असे।

Verse 13

अनेकदैत्यदमनं बहुयंत्रविदारणम् । सूर्यकोटिप्रभाभासं सहस्रारं सुदर्शनम्

ते सुदर्शन होते—असंख्य दैत्यांचे दमन करणारे, अनेक यंत्रे व युद्धसाधने विदीर्ण करणारे; कोटी सूर्यांसारख्या प्रभेने दीप्त, सहस्र आरांनी युक्त।

Verse 14

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे ब्रह्मपुत्राः परस्परम् । वीक्षमाणा भगवतः परमायुधमुत्तमम्

ते पाहताच ब्रह्मदेवांचे सर्व पुत्र विस्मित झाले; परस्परांकडे पाहत पाहत भगवंताचे ते परम व उत्तम आयुध निरखू लागले।

Verse 15

तान्विलोक्य तथाभूतान्वागुवाचाशरीरिणी । भो ब्रह्मपुत्रा भगवाञ्छ्रीघ्रमाविर्भविष्यति

त्यांना तशाच अवस्थेत पाहून एक अशरीरी वाणी म्हणाली—“हे ब्रह्मपुत्रांनो, भगवान लवकरच प्रकट होतील.”

Verse 16

अर्हणार्थं भगवतः शीघ्रमर्घ्यं प्रकल्प्यताम् । आयुधं लोकनाथस्य द्विजाः शीघ्रं प्रसाद्यताम्

भगवंताच्या अर्हणासाठी शीघ्र अर्घ्य सिद्ध करा। हे द्विजांनो, लोकनाथाच्या आयुधासही लवकर प्रसन्न करा।

Verse 18

ऋषय उचुः । ज्योतिर्मय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हरिवल्लभ । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु सहस्राराऽक्षराऽव्यय

ऋषी म्हणाले— हे ज्योतिर्मय, तुला नमस्कार; हे हरिवल्लभ, तुला नमस्कार। हे सुदर्शन, तुला नमस्कार— सहस्रार, अक्षर, अव्यय।

Verse 19

नमस्ते सूर्यरूपाय ब्रह्म रूपाय ते नमः । अमोघाय नमस्तुभ्यं रथांगाय नमोनमः

सूर्यरूप असलेल्या तुला नमस्कार; ब्रह्मरूप असलेल्या तुला नमस्कार। हे अमोघा, तुला नमस्कार; हे रथांग, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 20

एवं ते पूजयामासुः सुमनोभिस्तथाऽक्षतैः

अशा रीतीने त्यांनी सुगंधी पुष्पांनी तसेच अक्षतांनी (अखंड तांदुळांनी) त्याची पूजा केली।

Verse 21

अस्मरन्मनसा देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् । तेषां तु चिंतितं ज्ञात्वा ब्रह्मा गंगामथाब्रवीत्

त्यांनी मनाने आपल्या पित्याला—देव ब्रह्म्याला—स्मरले. त्यांचे मनोगत जाणून ब्रह्म्याने मग गंगेला सांगितले।

Verse 22

याहि शीघ्रं सरिच्छ्रेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात् । गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे

हे सरित्श्रेष्ठे! हरिच्या कार्यासाठी शीघ्र पृथ्वीवर जा. हे महाभागे! पृथ्वीवर गेल्यावर पुढे तू माझ्याकडून अत्यंत मान्यता व पूज्यता पावशील.

Verse 23

उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

पृथ्वीवर तुझे ‘गोमती’ हे नाव अत्यंत सुप्रसिद्ध होईल.

Verse 24

वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा याहि शीघ्रं धरातलम् । तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव

वसिष्ठांचे अनुयायी होऊन शीघ्र धरातलावर जा. जशी कन्या पित्याच्या मागे जाते, तसे त्या पूज्याच्या मागे जाऊन ‘वसिष्ठतनया’ म्हणून प्रसिद्ध हो.

Verse 25

बाढमित्येव सा देवी प्रस्थिता वरुणालयम् । वसिष्ठस्त्वग्रतो याति तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्

‘बाढम्’ असे म्हणत ती देवी वरुणाच्या आलयाकडे निघाली. वसिष्ठ पुढे चालले आणि गंगा त्यांच्या मागोमाग गेली.

Verse 26

तां दृष्ट्वा मनुजाः सर्वे वसिष्ठेन समन्विताम् । नमश्चक्रुर्महाभागां गच्छतो पश्चिमार्णवम्

वसिष्ठांसह पश्चिम समुद्राकडे जात असलेल्या त्या महाभागा देवीला पाहून सर्व मनुष्यांनी तिला नमस्कार केला.

Verse 27

आविर्बभूव तत्रैव यत्र ते मुनयः स्थिताः । द्रष्टुकामा हरे रूपं श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्

जिथे ते मुनी निवास करीत होते तिथेच ती प्रकट झाली। श्रीने विभूषित चतुर्भुज हरिरूपाचे दर्शन घ्यावे अशी तिची इच्छा होती।

Verse 28

दृष्ट्वा वसिष्ठमनुगामायान्तीं सुरपावनीम् । अवाकिरन्महाभागां सुमनोभिश्च सर्वशः

वसिष्ठांच्या मागोमाग येणारी देवपावनी ती महाभागा दिसताच, त्यांनी सर्व बाजूंनी तिच्यावर पुष्पवृष्टी केली।

Verse 29

दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धैश्च गन्धधूपैस्तथाऽक्षतैः । संपूज्य हृष्टमनसः साधुसाध्विति चाब्रुवन्

दिव्य माळा, सुगंध, सुगंधित धूप आणि अक्षता यांनी त्यांनी तिचे पूर्ण पूजन केले. हर्षित मनाने “साधु! साधु!” असे उद्गारले।

Verse 30

वसिष्ठं तेऽग्रगं दृष्ट्वा ह्युदतिष्ठंस्ततो द्विजाः । अर्घ्यादिसत्क्रियां कृत्वा प्रहृष्टा इदमब्रुवन्

अग्रभागी वसिष्ठांना पाहताच ते द्विज उठून उभे राहिले. अर्घ्यादी सत्कार करून, आनंदाने हे वचन बोलले।

Verse 31

यस्मात्त्वया समानीता ह्यस्मिंल्लोके सरिद्वरा । तस्मात्तव सुतेत्येवं ख्यातिं लोके गमिष्यति

कारण या लोकात ही श्रेष्ठ नदी तुझ्यामुळे आणली गेली आहे; म्हणून लोकांत ती ‘तुझी कन्या’ अशीच प्रसिद्धी पावेल।

Verse 32

गोः स्वर्गादागता यस्मादिदं स्थानं मती मता । तस्माद्धि गोमतीनाम ख्यातिं लोके गमिष्यति

ही ‘गो’—स्वर्गातून आलेली दिव्य गौ—अशी मानली गेली आहे; म्हणून हे स्थानही तदनुरूप पूज्य मानले जाते. त्यामुळे ‘गोमती’ हे नाव निश्चयच जगात प्रसिद्ध होईल.

Verse 33

अस्या दर्शनमात्रेण मुक्तिं यास्यंति मानवाः । किं पुनः स्नान दानादि कृत्वा यांति हरेः पदम्

या पवित्र तीर्थाचे केवळ दर्शन झाले तरी मानवांना मुक्ती मिळते. मग स्नान, दान इत्यादी कर्मे करून तर ते निश्चयच हरिच्या परम पदाला पोहोचतील.

Verse 34

तामेव चार्घ्यं दत्त्वा ते योगींद्रा ईडिरे हरिम् । परं पुरुषसूक्तेन पुरुषं शेषशायिनम्

तेच जल अर्घ्य म्हणून अर्पण करून त्या योगींद्रांनी हरिची स्तुती केली—पुरुषसूक्ताने, शेषशायी परम पुरुषाचे गान करत.

Verse 35

इति संस्तुवतां तेषां हरिराविर्बभूव ह । पीतकौशेयवसनो वनमालाविभूषितः । दिव्यमाल्यानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः

ते असे स्तुती करीत असतानाच हरि प्रकट झाले—पीत कौशेय वस्त्रे परिधान केलेले, वनमाळेने विभूषित; दिव्य सुगंध-लेप व पुष्पमाळांनी अलंकृत अंगांचे, आणि दिव्य आभूषणांनी भूषित।

Verse 36

शेषासनगतं देवं दिव्यानेकोद्यतायुधम् । ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुंडलम्

त्यांनी शेषासनावर विराजमान देवाला पाहिले—अनेक दिव्य आयुधे तेजाने उचललेली; ज्वलंत किरीट-मुकुटधारी आणि स्फुरणाऱ्या मकर-कुंडलांनी शोभित।

Verse 37

भक्ताभयप्रदं शांतं श्रीवत्सांकं महाभुजम् । सदा प्रसन्नवदनं घनश्यामं चतुर्भुजम्

तो भक्तांना अभय देणारा, शांत, श्रीवत्सचिन्हधारी, महाबाहू होता। त्याचे मुख सदैव प्रसन्न, तो घनश्याम व चतुर्भुज होता।

Verse 38

पादसंवाहनासक्तलक्ष्म्या जुष्टं मनोहरम् । तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे हर्षोत्कर्षसमन्विताः । विष्णुं ते विष्णुसूक्तैश्च तुष्टुवुर्वेदसंभवैः

लक्ष्मी त्यांच्या चरणांचे संवाहन करण्यात आसक्त होऊन सेवा करीत होती; ते अत्यंत मनोहर होते. त्यांना पाहून सर्व मुनि हर्षाने उचंबळले आणि वेदोत्पन्न विष्णुसूक्तांनी विष्णूची स्तुती करू लागले.

Verse 39

एवं संस्तुवता तेषां विष्णुर्दीनानुकंपकः । उवाच सुप्रसन्नेन मनसा द्विजसत्तमान्

अशा प्रकारे स्तुती करणाऱ्या त्या मुनिंप्रती, दीनांवर करुणा करणाऱ्या विष्णूंनी अत्यंत प्रसन्न मनाने श्रेष्ठ द्विजांना संबोधून सांगितले.

Verse 40

श्रीभगवानुवाच । भोभोः कुमारास्तुष्टोऽहं प्रदास्यामि यथेप्सितम् । भविष्यथ ज्ञानयुता अस्पृष्टा मम मायया

श्रीभगवान म्हणाले— अरे अरे कुमारांनो! मी संतुष्ट आहे; तुम्हाला जे अभिप्रेत आहे ते देईन. तुम्ही ज्ञानयुक्त व्हाल आणि माझ्या मायेला अस्पर्श राहाल.

Verse 41

यस्मान्मोक्षार्थिभिर्विप्रा जलेनाहं प्रसादितः । तस्मादिदं परं तीर्थं सर्वकामप्रदं परम्

मोक्षाची इच्छा असलेल्या तुम्हा ब्राह्मणांनी या जलाने मला प्रसन्न केले; म्हणून हे परम तीर्थ आहे—श्रेष्ठ, आणि सर्व शुभ कामना पूर्ण करणारे.

Verse 42

अनुग्रहाय भवतां यत्र चक्रं सुदर्शनम् । निःसृतं प्रथमं विप्रा जलं भित्त्वा ममाग्रतः

हे विप्रहो, तुमच्या अनुग्रहासाठी येथेच सुदर्शनचक्र प्रथम प्रकट झाले—माझ्या समोर जल भेदून बाहेर आले।

Verse 43

चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । ममापि नियतं वासो भविष्यति महार्णवे

म्हणून हे स्थान ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल; आणि या महासागरातही माझे निश्चित निवासस्थान येथेच स्थापन होईल।

Verse 44

येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति प्रसंगेनापि मानवाः । चक्रतीर्थे द्विजश्रेष्ठास्तेषां मुक्तिः करे स्थिता

हे द्विजश्रेष्ठहो, जे मनुष्य येथे चक्रतीर्थात केवळ योगायोगानेही स्नान करतात, त्यांची मुक्ती जणू त्यांच्या हातातच असते।

Verse 45

भवतोऽपि सदा ह्यत्र तिष्ठध्वं च द्विजर्षभाः । वायुभूतांतरिक्षस्थाः सर्वकामस्य दायकाः

आणि तुम्हीही, हे द्विजर्षभहो, सदैव येथेच रहा; वायुरूप होऊन अंतरिक्षात वास करून सर्व धर्म्य कामनांचे दाते व्हा।

Verse 46

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसः कृत्वार्घ्यं सुरपावनीम् । अवनिज्य हरेः पादौ मूर्ध्नाऽपश्चाप्यधारयन्

प्रह्लाद म्हणाला—ते ऐकून ते आनंदित झाले; देवपावन जलाने अर्घ्य अर्पण केले; मग हरीचे चरण धुऊन तेच जल मस्तकी धारण केले।

Verse 47

प्रक्षाल्य सा हरेः पादौ प्रविष्टा वरुणालयम् । तस्मिन्महापापहरा गोमती सागरं गता

तिने हरिचे चरण प्रक्षाळून वरुणाच्या आलयात—समुद्रात—प्रवेश केला. तेथे महापापांचा नाश करणारी गोमती पुढे वाहत सागरात जाऊन मिळाली.

Verse 48

वरं दत्त्वा ततो विष्णुस्तत्रैवान्तर धीयत । सनकाद्या ब्रह्मसुतास्तस्थुस्तत्र समाहिताः

त्यानंतर विष्णूंनी वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावले. आणि सनक आदि ब्रह्मपुत्र तेथेच एकाग्रचित्त होऊन स्थिर राहिले.

Verse 49

एवं सा गोमती तत्र संजाता सागरंगमा । सर्वपापहरा प्रोक्ता पूर्वगंगेति या श्रुता

अशा रीतीने गोमती तेथे उत्पन्न होऊन सागरगामिनी झाली. ती सर्वपापहारी म्हणून सांगितली जाते आणि ‘पूर्वगंगा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.