Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 28

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा विरूपाक्षस्तत्रैवांतरधीयत । चन्द्रोऽपि बुभुजे सर्वाः पत्नीश्च दक्षसंभवाः

Transliteration

pulastya uvāca | evamuktvā virūpākṣastatraivāṃtaradhīyata | candro'pi bubhuje sarvāḥ patnīśca dakṣasaṃbhavāḥ

Translation

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून विरूपाक्ष (शिव) तेथेच अंतर्धान पावला. आणि चंद्रानेही दक्षकन्यांपासून उत्पन्न झालेल्या सर्व पत्नींचा उपभोग केला.

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: कृदन्त; त्वा-प्रत्ययान्त (क्त्वान्त-अव्यय/gerund), पूर्वकालिक-क्रिया (having said)

• विरूपाक्षः: Virūpākṣa
• विरूपाक्षः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विरूपाक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (there)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक (indeed/just)

• अन्तर्धीयत: disappeared
• अन्तर्धीयत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अन्तर्-धा (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; (अन्तर्धा = to disappear)

• चन्द्रः: the Moon
• चन्द्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Addition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अपि-कार (also)

• बुभुजे: enjoyed, took (as wives)
• बुभुजे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन; विशेषण (qualifying ‘पत्नीः’)

• पत्नीः: wives
• पत्नीः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Coordination/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• दक्ष-सम्भवाः: born of Dakṣa
• दक्ष-सम्भवाः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘दक्षस्य सम्भवाः’ = born of Dakṣa); ‘पत्नीः’ इत्यस्य विशेषण (appositional)

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (scene marker)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: A king (nṛpaśreṣṭha)

Visual Art Cues

Scene: Śiva as Virūpākṣa stands at the tīrtha after speaking; his form dissolves into light/space. Nearby, Candra is shown with a crescent aura, surrounded by Dakṣa’s daughters (the Nakṣatras) in a mythic tableau.

Characters & Entities

• Pulastya
• Virūpākṣa (Śiva)
• Candra
• Dakṣa
• Dakṣa’s daughters

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The māhātmya is anchored in purāṇic narrative: divine speech sanctifies a place, and cosmic events and relationships frame the tīrtha’s fame.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage concludes the Prabhāsatīrtha episode within Arbuda Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription here; it transitions from Śiva’s boon to narrative context about Candra.