Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 21

Devanagari script

सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् । सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्

Transliteration

sarasvatīṃ samādadhyau nadīṃ trailokyapāvanīm | sā dhyātā manasā tena muninā tatra tatkṣaṇāt

Translation

मुनींनी त्रैलोक्य पावन करणाऱ्या सरस्वती नदीचे ध्यान केले. त्यांच्या मनो-ध्यानाने ती तत्क्षणी तेथे प्रकट झाली।

Word by Word

• सरस्वतीम्: Sarasvatī
• सरस्वतीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• समादध्यौ: he meditated upon; fixed (his mind)
• समादध्यौ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + ध्यै (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नदीम्: the river
• नदीम्: Karma (Appositional object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सरस्वतीम् इत्यस्य अप्पोजिशन (apposition)

• त्रैलोक्य-पावनीम्: purifier of the three worlds
• त्रैलोक्य-पावनीम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रैलोक्य (प्रातिपदिक; त्रि + लोक) + पावनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रैलोक्यस्य पावनी)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• ध्याता: (being) meditated upon
• ध्याता: Karta (Subject-complement/कर्तृपूरक)
• Type: Adjective
• Root: ध्यातृ/ध्यात (प्रातिपदिक; √ध्यै (धातु) + क्त/क्तृ-भाव)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP: 'meditated upon'/invoked)

• मनसा: by the mind
• मनसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• तेन: by him
• तेन: Karana (Agent-instrument marker/करण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; सर्वनाम

• मुनिना: by the sage
• मुनिना: Karana (Instrument/Agent/करण)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (adverb: there)

• तत्क्षणात्: immediately; at that very moment
• तत्क्षणात्: Kala/Apadana (Time-point: immediately/काल)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; तत्पुरुषः (तस्मिन् क्षणे/तत्क्षण)

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarasvatī-prādurbhāva-sthāna (local Sarasvatī-kund/srotas)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: The sage meditates; Sarasvatī appears instantly—personified goddess rising with a vīṇā and water-pot, or as a sudden surge of crystalline water forming a stream around the pit.

Characters & Entities

• Sarasvatī
• Muni
• Trailokya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pure remembrance of a sacred power (śakti) can summon grace; the divine responds to concentrated dhyāna.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Sarasvatī is praised as a purifier across the cosmos; within Arbuda Khaṇḍa, her presence sanctifies the locale as a tīrtha-like field of intervention.

What ritualistic prescription is mentioned?

Mental worship/meditation (mānasa-dhyāna) upon Sarasvatī is exemplified as an efficacious spiritual act.