Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 78

Devanagari script

भर्तृयज्ञ उवाच । शिवरात्रिः समुत्पन्ना एवं भूमितले नृप । एवंविधं च माहात्म्यं तस्यास्ते परिकीर्तितम्

Transliteration

bhartṛyajña uvāca | śivarātriḥ samutpannā evaṃ bhūmitale nṛpa | evaṃvidhaṃ ca māhātmyaṃ tasyāste parikīrtitam

Translation

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे नृपा! अशा प्रकारे भूमितलावर शिवरात्रि उत्पन्न झाली; आणि तिचे असेच माहात्म्य तुला कथन केले आहे।

Word by Word

• भर्तृयज्ञः: Bhartṛyajña (speaker)
• भर्तृयज्ञः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक) + यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (भर्तुः यज्ञः = Bhartṛyajña, proper name)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• शिवरात्रिः: Śivarātri (night of Śiva)
• शिवरात्रिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (शिवस्य रात्रिः)

• समुत्पन्ना: has arisen; has occurred
• समुत्पन्ना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + उत् + √पद्/√पत् (धातु; ‘to arise’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; विशेषणम् (qualifying शिवरात्रिः)

• एवम्: thus
• एवम्: Avyaya (Adverbial/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus, in this manner)

• भूमितले: on the earth’s surface
• भूमितले: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (भूमेः तलम् = surface of the earth); अधिकरणम्

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन

• एवंविधम्: of this kind; such
• एवंविधम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एवम् (अव्यय) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (एवंविधम् = of such a kind)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• माहात्म्यम्: greatness; sacred merit
• माहात्म्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• तस्याः: of it (Śivarātri)
• तस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (of it/her—referring to शिवरात्रिः)

• ते: to you
• ते: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया/चतुर्थी-एकवचन रूपम् (enclitic); here: चतुर्थी (to you)

• परिकीर्तितम्: has been proclaimed/described
• परिकीर्तितम्: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + √कीर्त् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) used predicatively: ‘has been fully described’

Speaker

Bhartṛyajña

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śivarātri (as sacred observance)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: a king (nṛpa)

Visual Art Cues

Scene: A sage (Bhartṛyajña) addresses a seated king, gesturing as he declares the origin and greatness of Śivarātri; behind them a shrine lamp and a Śiva emblem suggest the topic’s sanctity.

Characters & Entities

• Bhartṛyajña
• Śivarātri

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma frames Śivarātri as a divinely established observance whose māhātmya is to be heard, remembered, and practiced.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse praises Śivarātri itself; a specific site is not named in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

No new ritual detail is prescribed here; it concludes the account of Śivarātri’s origin and greatness.