Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 43

Devanagari script

ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्

Transliteration

tataḥ sa kathayāmāsa tadvākyaṃ ca pinākinaḥ | atikrūraṃ viśeṣeṇa tata kruddhaḥ pinākadhṛk

Translation

मग त्याने पिनाकधारी (शिव) यांना ते वचन सांगितले. ते ऐकून—अतिशय कठोर, विशेषतः—पिनाकधारी क्रोधाने प्रज्वलित झाले.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्यय (then/thereafter)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• कथयामास: said/told
• कथयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कथय् (णिजन्त from कथ्/कथय् धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifier of वाक्यम्)

• वाक्यम्: statement/words
• वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (and)

• पिनाकिनः: of Pinākin (Śiva)
• पिनाकिनः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पिनाकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• अति-क्रूरम्: exceedingly cruel
• अति-क्रूरम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + क्रूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: कर्मधारय (अतिक्रूरम् = अत्यन्तं क्रूरम्)

• विशेषेण: especially
• विशेषेण: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावार्थे प्रयोगः (especially)

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (then/thereupon)

• क्रुद्धः: angered
• क्रुद्धः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पिनाकधृक्: the bearer of Pināka (Śiva)
• पिनाकधृक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिनाक (प्रातिपदिक) + धृ (धातु) → धृक् (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः: षष्ठी-तत्पुरुष (पिनाकस्य धृक् = bearer of the bow Pināka)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within the chapter)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (frame)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis of Naimiṣāraṇya (standard Purāṇic frame; implied)

Visual Art Cues

Scene: A messenger or attendant reports cutting, offensive words to Śiva; Śiva, holding the Pināka, flares with wrath—eyes reddening, aura intensifying, gaṇas tense behind him.

Characters & Entities

• Pinākin (Śiva)
• Pinākadhṛk (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Insulting or threatening the divine and dharma has consequences; Purāṇic narrative stresses reverence and restraint in speech.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse itself centers on Śiva (Pinākin); within the chapter’s frame, it supports the Kāśī–Kailāsa sacred geography being narrated.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.