Adhyaya 27

Verse 1

लोमश उवाच । तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च प्रपूजिताः । सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गंधमादनः

लोमश म्हणाले—तसेच विष्णूंनी सर्व पर्वतांचे विधिपूर्वक पूजन केले—सह्याचल, विंध्य, मैनाक आणि गंधमादन।

Verse 2

माल्यवान्मलयश्चैव महेंद्रो मंदरस्तथा । मेरुश्चैव प्रयत्नेन पूजितो विष्णुना तदा

माल्यवान, मलय, महेंद्र व मंदर—आणि मेरूही—त्या वेळी विष्णूंनी मोठ्या प्रयत्नाने व आदराने पूजिले।

Verse 3

श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्निलाद्रिश्च तथैव च । उदयाद्रिश्च श्रृंगश्च अस्ताचलवरो महान्

श्वेताचा सत्कार झाला; तसेच श्वेतगिरी व नीलाद्री; तसेच उदयाद्री, शृंग आणि महान श्रेष्ठ अस्ताचलही।

Verse 4

मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः । लोकालोकस्तथा शैलः पूजितः परमेष्ठिना

मानसाद्रीचेही पूजन झाले, आणि पर्वतोत्तम कैलासाचेही; तसेच लोकालोक पर्वत परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांनी पूजिला।

Verse 5

एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि । तथान्ये पूजितास्तेन सर्वे पर्वतवासिनः

अशा रीतीने ते सर्व पर्वतश्रेष्ठ निश्चयच पूजिले गेले; आणि त्याचप्रमाणे इतर सर्व पर्वतवासीही त्याने सन्मानिले।

Verse 6

विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं कृतं सर्वं यथोचितम् । अन्येहनि च संप्राप्ते वरयात्रा कृता तथा

ब्रह्मासह विष्णूंनी सर्व व्यवस्था यथोचित रीतीने पूर्ण केली. मग दुसरा दिवस उजाडताच वरयात्राही तशीच निघाली.

Verse 7

हिमाद्रिणा बंधुभिश्च पर्वतं गंधमादनम् । ययुः सर्वे सुरगणा गणाश्च बहवस्तथा

हिमाद्री व त्याच्या बंधुजनांसह सर्व देवगण आणि इतरही अनेक गण गंधमादन पर्वताकडे निघाले.

Verse 8

प्रमथाश्च तथा सर्वे तथा चंडीगणाः परे । ये चान्ये बहवस्तत्र समायाता हिमालया

सर्व प्रमथगण तसेच चंडीचे इतर गणही तेथे होते. हिमालयातून आलेले अनेक जणही तेथे एकत्र जमले.

Verse 9

शिवस्योद्वहनं विप्राः शिवेन परिभाविताः । परं हर्षं समापन्ना दृष्ट्वा तौ दंपती तदा

हे विप्रहो! शिवाची विवाहयात्रा पाहून आणि अंतःकरणी शिवभावाने परिपूर्ण होऊन, त्या दिव्य दांपत्याचे दर्शन घेताच ते परम हर्षाने भरून गेले.

Verse 10

पार्वतीसहितः शंभुः शंभुना सह पार्वती । पुष्पगन्धौ यथा स्यातां वागर्थाविव तत्त्वतः

शंभू पार्वतीसह होते आणि पार्वती शंभूसह—तत्त्वतः अविभाज्य; जसे पुष्प व त्याचा सुगंध, तसेच वाणी व तिचा अर्थ.

Verse 11

तथा प्रकृतिपुंसौ च ऐकपद्येन नान्यथा । दंपती तौ गजारूढौ शुशुभाते महाप्रभौ

तसेच प्रकृती व पुरुष एकाच पदावर स्थित आहेत, अन्यथा नाही। ते महाप्रभू दांपत्य गजावर आरूढ होऊन अत्यंत शोभून दिसले।

Verse 12

विमास्थस्तदा ब्रह्मा विष्णुश्च गरुडोपरि । ऐरावतगतश्चेंद्रः कुबेरः पुष्पकोपरि

तेव्हा ब्रह्मा दिव्य विमानात विराजमान होते, विष्णु गरुडावर. इंद्र ऐरावतावर आरूढ होता आणि कुबेर पुष्पक विमानावर स्थित होता।

Verse 13

पाशी च मकरा रूढो यमो महिषमेव च । प्रेतारूढो नैरृतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्

पाशधारी वरुण मकरावर आरूढ होता आणि यम महिषावर. नैऋत प्रेतावर आरूढ होता, तसेच महान अग्नी बकऱ्यावर आरूढ होऊन गेला।

Verse 14

मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च । इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः

तेव्हा पवन मृगावर आरूढ झाला आणि ईशान वृषभावर. अशा रीतीने परमेष्ठींच्या नेतृत्वाखाली लोकपाल आपापल्या गणांसह आले।

Verse 15

स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रांतास्तथान्ये प्रमथादयः । हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गंधमादनः

आपापल्या सैन्यांनी वेढलेले इतरही—प्रमथादी—आले. हिमाद्री, महाशैल, ऋषभ आणि गंधमादन हेही (पर्वत) सहभागी झाले।

Verse 16

सह्याचलो नीलगिरिर्मंदरो मलयाचलः । कैलासो हि महातेजा मैनाकश्च महाप्रभः

सह्याचल, नीलगिरी, मंदर व मलयाचल तेथे आले. महातेजस्वी कैलासही उपस्थित झाला, आणि महाप्रभु, तेजस्वी मैनाकही तेथे आला.

Verse 17

एते चान्ये च गिरयः क्षीमंतो हि महाप्रभाः । सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः

हे आणि इतरही पर्वत—समृद्ध व महाप्रभायुक्त—सर्वजण तेथे उपस्थित होते. ते सर्व आपल्या पत्न्या व पुत्रांसह, पाहण्यास अत्यंत मनोहर होते.

Verse 18

बलिनो रूपिणः सर्वे मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्राप्रसंगेन शिवार्चनपराभवन्

तेथे मेरू आदी सर्व पर्वत बलवान व साकार (दृश्यरूपधारी) होते. वरयात्रेच्या प्रसंगी ते शिवपूजेत पूर्णतः तल्लीन झाले.

Verse 19

नंदिना ह्युपविष्टास्ते मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा । सर्वैस्तैर्बंधुभिः सार्द्धं पुनरागमनं कृतम्

नंदीने बसविलेले ते मेरू आदी पर्वत तेथे एकत्र राहिले. हिमाद्रीने सांगितल्याप्रमाणे वरयात्रा झाली; आणि नंतर त्या सर्व बंधूंंसह पुनरागमनही विधिपूर्वक झाले.

Verse 20

स्वकालयस्थो हिमवान्स रेजे हि महा यशा । शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च । विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

स्वतःच्या योग्य निवासस्थानी असलेला महायशस्वी हिमवान, शिवसंपर्कातून उत्पन्न झालेल्या परम तेजामुळे अत्यंत शोभून दिसला. तो महाशैल त्रैलोक्यात विख्यात व प्रसिद्ध झाला.

Verse 21

कन्यादानेन महता तुष्टो यस्य च शंकरः । ते धन्यास्ते महात्मानः कृतकृतत्यास्तथैव च

ज्यांच्या महान कन्यादानाने शंकर प्रसन्न होतो, ते धन्य महात्मे होत; ते खरोखर कृतकृत्य, त्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले।

Verse 22

द्व्यक्षरं नाम येषां च जिह्वाग्रे संस्थितं सदा । शिवेति द्व्यक्षरं नाम यैर्हृदीरितमद्य वै । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा एव न संशयः

ज्यांच्या जिभेच्या अग्रभागी सदैव द्व्यक्षरी नाम वसते, आणि ज्यांच्या हृदयातून ‘शिव’ हे द्व्यक्षरी नाम उच्चारले जाते—ते मनुष्यरूपातही निःसंशय रुद्रच आहेत।

Verse 23

किंचिद्दानेन संतुष्टः पत्रेणापि तथैव च । तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्

महादेव निरंतर प्रसन्न होतो—थोड्याशा दानानेही, केवळ एका पानानेही, तसेच जलानेही।

Verse 24

पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवो हि । तस्माच्च सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवो मद्दाभाग्यकरो नृणामिह

पानाने, फुलाने तसेच जलाने हा सदाशिव प्रसन्न होतो. म्हणून इहलोकी मनुष्यांना महाभाग्य देणाऱ्या शिवाची सर्वांनी विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 25

एको महाञ्ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा । निरंतरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः

तो एकच आहे—महान तेजस्वी ज्योती, रजोरहित परमेश्वर; पर व अपर सर्वांचा परम आत्मा. तो निरंतर, निर्विकार, पराधीनतारहित, अबाधित, विकल्परहित आणि निष्काम आहे।

Verse 26

निरंजनो नित्यरूपो निरोधो नित्यानन्दो नित्यमुक्ताः सदेव । एवंभूतो देवदेवोऽर्च्चितश्च तैर्देवाद्यर्विश्ववेद्यो भवश्च । स्तुतो ध्यातः पूजितश्चिंतितश्च सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वदश्च

तो निरंजन, नित्यस्वरूप, संयमकर्ता; नित्यानंदमय, सदामुक्त व सदैव दिव्य आहे। असा देवाधिदेव ‘भव’ देवांनीही पूजिला असून सर्व विश्वात प्रसिद्ध आहे। ज्याची स्तुती, ध्यान, पूजा व स्मरण होते—तो सर्वज्ञ, सर्वदा व सर्व प्रकारे आहे।

Verse 27

यथा वरिष्ठो हिमवान्प्रसिद्धः सर्वैर्गुणैः सर्वगुणो महात्मा । विश्वेशवंद्यो हि तदा हिमालयो जातो गिरीणां प्रवरस्तदानीम्

अशा रीतीने हिमवान सर्व गुणांनी युक्त महात्मा होऊन ‘श्रेष्ठ’ म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध झाला. तेव्हा हिमालय विश्वेश्वरास वंदनीय ठरला आणि त्याच वेळी पर्वतांमध्ये प्रधान म्हणून प्रतिष्ठित झाला.

Verse 28

मेनया सह धर्मात्मा यथास्थानगतस्ततः । सर्वान्विसर्जयामास पर्वतान्पर्वतेश्वरः

मग धर्मात्मा पर्वतेश्वर हिमवान मेनासह आपल्या योग्य स्थानी परत गेला आणि सर्व पर्वतांना निरोप देऊन प्रत्येकाला त्याच्या त्याच्या धामाकडे पाठविले.

Verse 29

गतेषु तेषु हिमवान्पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रकैः । राजा गिरीणां प्रवरो महादेवप्रसादतः

ते निघून गेल्यावर हिमवान पुत्र, पौत्र व प्रपौत्रांनी वेढलेला, महादेवांच्या कृपेने पर्वतांचा राजा आणि त्यांतील श्रेष्ठ ठरला.

Verse 30

अथो गिरिजया सार्द्धं महेशो गन्धमादने । एकांते च मतिं चक्रे रमणार्थं स्वरूपवान्

मग स्वरूपवान तेजस्वी महेशाने गिरिजेसह गंधमादनाच्या एकांतात रमण—प्रेमक्रीडा—करण्याचा संकल्प केला.

Verse 31

सुरतेनैव महता तपसा हि समागमे । द्वयोः सुरतमारब्धं तद्द्वयोश्च तदाऽभवत्

त्यांच्या समागमात ते महान् सुरतच जणू प्रचंड तपस्येसमान झाले. त्या दोघांचे सुरत-विधी आरंभले आणि ते त्या वेळी खरोखरच त्यांच्या मध्ये घडून आले.

Verse 32

अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च । तस्मिन्महारते प्राप्ते नाविंदंत सुखं परम्

अनिष्ट, महान् व आश्चर्यकारक—प्रलयासमान—अशी घटना उद्भवली. तो महा अनर्थ येताच कोणालाही परम शांती वा सुख लाभले नाही.

Verse 33

सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यव्यवस्थितौ । रेतसा च जगत्सर्वं नष्टं स्थावरजंगमम्

ब्रह्मा आदि सर्व देव काय करावे व काय करू नये याबाबत संभ्रमित झाले. त्या रेतसामुळे स्थावर-जंगमांसह सर्व जगत् नष्ट झाले.

Verse 34

सस्मार चाग्निं ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मदायकः । मनसा संस्मृतः सद्यो जगामाग्निस्त्वरान्वितः

तेव्हा ब्रह्माने अग्नीचे स्मरण केले आणि अध्यात्मबल देणाऱ्या विष्णूंनीही केले. मनाने स्मरल्याबरोबर अग्निदेव त्वरित वेगाने तेथे आले.

Verse 35

ताभ्यां संप्रेषितोऽपश्यद्रुचिरं शिवमांदिरम् । द्वारि स्थितं नंदिनं च ददर्शाग्रे महाप्रभम्

त्या दोघांनी पाठविलेला अग्निदेव रम्य शिवमंदिर पाहू लागला. द्वारी उभा असलेला नंदीही त्याने पाहिला—समोर उभा असलेला तेजस्वी महाप्रभ द्वारपाल.

Verse 36

अग्निर्ह्रस्वस्तदा भूत्वा काश्मीरसदृशच्छविः । प्रविष्टोंतः पुरं शंभोर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

तेव्हा अग्नी लहान रूप धारण करून केशरासारख्या तेजाने दीप्त झाला आणि नानाविध आश्चर्यांनी युक्त अशा शंभूच्या अंतःपुरात प्रवेशला।

Verse 37

अनेकरत्नसंवीतं प्रासादैश्च स्वलं कृतम् । तदंगणमनुप्राप्य उपविश्याह हव्यवाट्

अनेक रत्नांनी अलंकृत व प्रासादांनी शोभिवंत अशा त्या अंगणात पोहोचून हव्यवाट् (अग्नी) बसला आणि बोलू लागला।

Verse 38

पाणिपात्रस्य मे ह्यम्ब भिक्षां देह्यवरोधतः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पाणिपात्रस्य बालिका

“आई, मला भिक्षा दे; मी हातात धारण केलेले पाणिपात्र आहे, दाराशी अडवला गेलो आहे।” असे पाणिपात्रधाऱ्याचे वचन ऐकून ती बालिका…

Verse 39

यावद्दातुं च सारेभे भिक्षां तस्मै ततः स्वयम् । उत्थाय सुरतात्तस्माच्छिवो हि कुपितो भृशम्

परंतु जेव्हा ती त्या भिक्षुकाला भिक्षा देण्यास विलंब करू लागली, तेव्हा शिव स्वतः त्या दिव्य संगमातून उठून अत्यंत क्रोधित झाले।

Verse 40

रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवो ह्यऽभवत्तदा । निवारितो गिरिजया वधात्तस्माच्छिवः स्वयम् । भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे

रुद्रांनी त्रिशूल उचलताच ते त्या क्षणी भैरव झाले; पण गिरिजेने शिवांना वधापासून रोखले। मग शिवांनी स्वतः केवळ वाणीने जातवेदस् अग्नीला भिक्षा दिली।

Verse 41

पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना । भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः

हातात भिक्षा घेतल्यावर तो साक्षात अग्नि असल्याचे स्पष्ट झाले, तेव्हा त्या भिक्षुकावर क्रोधित होऊन गिरिजेने त्याला शाप दिला.

Verse 42

रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै । अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः

रे भिक्षुका! माझ्या शापामुळे तू लवकरच सर्वभक्षी होशील. आणि या वीर्यामुळे तुला तत्काळ सर्व बाजूंनी पीडा होईल.

Verse 43

इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट् । यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः

असे म्हटल्यावर, हव्यवाहन अग्निने ईश्वराचे (शिवाचे) वीर्य भक्षण केले आणि जिथे ब्रह्मादी सर्व देव उपस्थित होते, तिथे तो गेला.

Verse 44

आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम् । सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः

तिथे येऊन त्याने वीर्यभक्षणादी सर्व हकीकत सांगितली. तेव्हा इंद्रादी सर्व देवगण सगर्भ (गर्भवती) झाले.

Verse 45

अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति । अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः

ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये अर्पण केलेले हविष्य सर्व देवांना मिळते, त्याचप्रमाणे अग्नीच्या मुखातून ग्रहण केलेल्या त्या वीर्यामुळे ते सुरेश्वर (देव) प्रभावित झाले.

Verse 46

सगर्भाह्यभवन्सर्वे चिंतया चप्रपीडिताः । विष्णुं शरणमाजग्मुर्द्देवदेवेश्वरं प्रभुम्

ते सर्वजण गर्भवती झाले व चिंतेने अत्यंत पीडित झाले। म्हणून त्यांनी देवदेवेश्वर, प्रभु विष्णूंची शरण घेतली।

Verse 47

देवा ऊचुः । त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च । तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल

देव म्हणाले— तुम्ही सर्व देवांचे त्राते आणि लोकांचे खरे प्रभू आहात. म्हणून शरणागतवत्सल, आम्हांला अवश्य रक्षण द्या.

Verse 48

वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः । असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः

आम्ही सर्व दिवौकस हे रेतस-तेजाने पीडित होऊन जणू मरणास उद्यत झालो आहोत. तसेच असुरांपासूनही आम्ही सर्व भयभीत आहोत.

Verse 49

शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः । यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम् । सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे

रक्षण मिळावे या निश्चयाने आम्ही शंकराच्या शरणी आलो आहोत. जेव्हा रुद्राचा पुत्र उत्पन्न होईल, तेव्हा आम्ही सर्व त्रिविष्टपात सुखी व निर्भय होऊ.

Verse 50

एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम् । अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम्

अशा रीतीने सर्वांवर दडपण येताच सर्वांना भय आले. (ते म्हणाले) हे विष्णो, या प्रचंड रेतस-तेजासह जगणे कसे शक्य आहे?

Verse 51

त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतो हि सुपरिष्कृतः । विपरीतो भवत्येव विना देवेन नान्यथा

मनुष्यांचा त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) कितीही नीट रचला तरी देवाविना तो निश्चयच विपरीत होतो; अन्यथा होणे शक्य नाही।

Verse 52

तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम् । कार्याकार्यव्यवस्थायां सर्वे मन्यामहे वयम्

म्हणून त्या (दैवी) शक्तीलाच सर्व देहधाऱ्यांचे खरे बळ मानून, कार्य-अकार्य ठरविण्यात तीच निर्णायक आहे असे आम्ही सर्व मानतो।

Verse 53

तथा निशम्य देवानां परेशः परिदेवनम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं देवानां देवतारिहा

देवांचा असा आक्रोश ऐकून, त्यांच्या दुःखाचा हर्ता परमेश्वर हसत-हसत देवांसाठी योग्य अशी वाणी बोलला।

Verse 54

स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात्

“कार्याच्या गंभीरतेमुळे महादेव महेशाचेच स्तवन केले जावे.”

Verse 55

तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः । तथा ब्रह्मादयः सर्व ईडिरे ऋषयो हरम्

“तथेति” म्हणत विष्णूच्या पुढाकाराने ते सर्व देव पुढे गेले; तसेच ब्रह्मा इत्यादी आणि ऋषीमुनींनीही सर्वांनी हर (शिव) याचे स्तवन केले।

Verse 56

ओंनमो भर्गाय देवाय नीलकंठाय मीढुषे । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे

ॐ, भर्गस्वरूप देवास नमस्कार; नीलकंठ, कल्याणकारी प्रभूस प्रणाम। त्रिनेत्र, त्रिवेदाधिपती व त्रिलोकरक्षकास वंदन।

Verse 57

त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्त्तये । त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने

त्रिस्वररूप, त्रिमात्रात्मक, त्रिवेदाधिपती, त्रिमूर्तिरूप यांस नमस्कार। त्रिवर्गदाता, त्रिधामस्वामी, त्रिपदस्वरूप व त्रिशूलधारी यांस प्रणाम।

Verse 58

त्राहित्राहि महादेव रेतसो जगतः पते

त्राहि त्राहि, हे महादेव! हे जगत्पते! या प्रचंड दिव्य तेजा (रेतस्) पासून आमचे रक्षण करा।

Verse 59

ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः । प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये

ब्रह्मा जितका वेळ स्तुती करीत राहिले, तितक्याच वेळ वृषध्वज देव तेथेच प्रकट झाले—देवतांचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून।

Verse 60

दृष्टस्तदानीं जगदेकबंधुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः । संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च

तेव्हा जगाचा एकमेव बंधू दर्शनास आला—महात्मा, श्रेष्ठ देवांनी उत्तम पूजेनें सन्मानित. नवनव्या शब्दरचनेने व वेदसम्मत स्तुतिंनी त्याची विविध प्रकारे प्रशंसा होत होती.

Verse 61

स्तुवतां चैव देवानामुवाच परमेश्वरः । त्रासं कुर्वंतु मा सर्वे रेतसानेन पीडिताः

देव स्तुती करीत असता परमेश्वर म्हणाले— “हे देवहो, या रेतसाने पीडित असूनही तुम्ही कोणीही भय करू नका; सर्वांनी त्रास मानू नये।”

Verse 62

वमनं वै भवद्भिश्च कार्यमद्यैव भोःसुराः । तथेति मत्वा ते सर्व इंद्राद्या देवतागणाः । वेमुः सर्वे तदा विप्रास्तद्रेतः शंकरस्य च

परमेश्वर म्हणाले— “हे सुरांनो, आजच तुमच्याकडून वमन (उत्सर्जन) झाले पाहिजे।” ‘तथेति’ मानून इंद्रादि सर्व देवगणांनी ते बाहेर टाकले; तेव्हा सर्व ऋषींनी शंकराचे ते रेतस् पाहिले।

Verse 63

ऐकपद्येन तद्रेतो महापर्वतसन्निभम् । तप्तचामीकरप्रख्यं बभूव परमाद्भुतम्

क्षणातच ते रेतस् महापर्वतासारखे झाले; तप्त सुवर्णासारखे तेजस्वी, अत्यंत अद्भुत दिसले।

Verse 64

सर्वे च सुखिनो जाता इंद्राद्या देवतागणाः । विना ह्यग्निं च ते सर्वे परितुष्टास्तदाऽभवन्

तेव्हा इंद्रादि सर्व देवगण सुखी झाले; आणि अग्नी नसतानाही त्या वेळी ते सर्व पूर्णत: संतुष्ट झाले।

Verse 65

तेनाग्निनापि चोक्तस्तु शंकरो लोकशंकरः । किं मयाद्य महा देव कर्तव्यं देवतावर

तेव्हा अग्नीनेही लोककल्याणकारी शंकराला म्हटले— “हे महादेव, देवांतील श्रेष्ठ! आज माझ्याकडून काय करावे?”

Verse 66

तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी । भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः

हे प्रभो! आज मला तो उपाय सांगावा, ज्यायोगे मी सदैव सुखी राहीन आणि ज्यायोगे मी देवांच्या हविर्भागाचा वहनकर्ता (हव्यवाहक) होईन।

Verse 67

तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम् । रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि

तेव्हा तेथे देव ऐकत असताना साक्षात् शिव म्हणाले—“रेत योनीमध्ये विसर्जित होवो.” ते ऐकून अग्नी हसला.

Verse 68

उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम् । इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम्

तो देव शंकरांना म्हणाला—“आपले तेज दुर्धर्ष आहे. हे उग्र, प्रचंड तेज सामान्य प्राण्यांनी कसे धारण करावे?”

Verse 69

ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः । मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम्

मग भगवान महेश्वरांनी अग्नीला सांगितले—“मासोमास तप्त झालेल्यांच्या देहात हे तेज विसर्जित होवो.”

Verse 70

तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा । समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः

“तथास्तु” असे मानून तो महाप्रभु जातवेद (अग्नी) परम वर्चसाने तेथे प्रज्वलित झाला; आणि ब्राह्ममुहूर्ताला तो तेथेच उपविष्ट होऊन आज्ञा पूर्ण करण्यास प्रवृत्त झाला.

Verse 71

तदा प्रातः समुत्थाय प्रातः स्नानपराः स्त्रियः । ययुः सदा ऋषीणां च सत्यस्ता जातवेदसम्

तेव्हा पहाटे उठून, प्रातःस्नानात तत्पर त्या स्त्रिया—ऋषींच्या सत्यव्रता पत्नी—सदा जातवेद (अग्नी)कडे गेल्या।

Verse 72

दृष्ट्वा प्रज्वलितं तत्र सर्वास्ताः शीतकर्षिताः । तप्तुकामास्तदा सर्व्वा ह्यरुधत्या निवारिताः

तेथे प्रज्वलित अग्नी पाहून, थंडीने कासावीस झालेल्या त्या सर्वांना ऊब घ्यावीशी वाटली; पण अरुंधतीने त्यांना सर्वांना रोखले।

Verse 73

तया निवारिताश्चापि तास्तेपुः कृत्तिकाः स्वयम् । यावत्तेपुश्च ताः सर्व्वा रेतसः परमाणवः । विविशू रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरम्

तिने रोखले तरीही त्या कृत्तिका स्वतः तप करू लागल्या. आणि त्या सर्व तपात मग्न असताना, रेताचे सूक्ष्म कण तेथेच त्वरेने त्यांच्या रोमकूपांत प्रवेशले।

Verse 74

नीरेतोग्निस्तदा जातो विश्रांतः स्वयमेव हि

तेव्हा ‘नीरेत’ अग्नी उत्पन्न झाला आणि तो स्वयमेव शांत झाला।

Verse 75

ततस्ता ऋषिभार्या हि ययुः स्वभवनं प्रति । ऋषिभिस्तु तदा शप्ताः कृत्तिकाः खेचराभवन्

यानंतर त्या ऋषींच्या पत्नी आपल्या-आपल्या घरी परतल्या. पण ऋषींच्या शापामुळे कृत्तिका आकाशचारी (खेचर) झाल्या।

Verse 76

तदानीमेव ताः सर्वा व्यभिचारेण दुःखिताः । तत्ससर्जुस्तदा रेतः पृष्ठे हिमवतो गिरेः

त्याच वेळी त्या सर्व जणी व्यभिचाराच्या अपवादाने दुःखी होऊन, ते तेजोमय रेत हिमवंत पर्वताच्या पाठीवर विसर्जित करू लागल्या।

Verse 77

एकपद्येन तद्रेतस्तप्तचामीकरप्रभम् । गंगायां च तदा क्षिप्रं कीचकैः परिवेष्टितम्

एकाच पावलात तप्त सुवर्णासारखे तेजस्वी ते रेत त्वरेने गंगेत टाकले गेले; आणि तेथे ते कीचक (नरकट) यांनी वेढले गेले.

Verse 78

षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवा मुदान्विताः । गर्गेणोक्तास्तदंते वै सुखेन ह्रियतामिति

बालकाला षण्मुख म्हणून ओळखताच सर्व देव आनंदित झाले. आणि शेवटी गर्गाने सांगितल्याप्रमाणे म्हणाले—“याला सुखाने व सुरक्षितपणे घेऊन जा.”

Verse 79

शंभोः पुत्रः प्रसादेन सर्वो भवति शाश्वतः । गंगायाः पुलिने जातः कार्त्तिकेयो महाबलः

शंभूच्या कृपेने सर्व काही शाश्वत व मंगलमय होते. गंगेच्या पुलिनावर महाबली कार्त्तिकेयाचा जन्म झाला.

Verse 80

उपविष्टोथ गांगेयो ह्यहोरात्रोषितस्तदा । शाखो विशाखोऽतिबलः षण्मुखोऽसौ महाबलः

तेव्हा गांगేయ तेथे बसला आणि एक अहोरात्र तिथेच राहिला. तोच महाबली षण्मुख अतिबलवान शाक्ह व विशाख म्हणून ओळखला गेला.

Verse 81

जातो यदाथ गंगायां षण्मुखः शंकरात्मजः । तदानीमेव गिरिजा संजाता प्रस्नुतस्तनी

गंगेत शंकरपुत्र षण्मुखाचा जन्म होताच, त्याच क्षणी गिरिजेच्या स्तनांत दूध ओसंडून वाहू लागले।

Verse 82

शिवं निरीक्ष्य सा प्राह हे शंभो प्रस्नवो महान् । संजातो मे महादेव किमर्थस्तन्निरीक्ष्यताम् । सर्वज्ञोऽपि महादेवो ह्यब्रवीत्तामथाज्ञवत्

ती शिवाकडे पाहून म्हणाली—“हे शंभो! माझ्यात दूधाचा मोठा प्रवाह उत्पन्न झाला आहे. हे महादेव! याचा हेतू काय? कृपा करून विचार करा.” सर्वज्ञ असूनही महादेवांनी तेव्हा जणू अज्ञ असल्याप्रमाणे तिला उत्तर दिले।

Verse 83

नारदस्तत्र चागत्य प्रोक्तवाञ्जन्म तस्य तत् । शिवाय च शिवायै च पुत्रो जातो हि सुंदरः

तेव्हा नारद तेथे येऊन त्या जन्माची वार्ता सांगितली—“शिव आणि शिवा यांना एक सुंदर पुत्र जन्मला आहे।”

Verse 84

तदाकर्ण्य वचो विप्रा हर्षनिर्भरमानसाः । बभूवुः प्रमथाः सर्वे गंधर्वा गीततत्पराः

ते वचन ऐकून ऋषीजन आनंदाने भरून गेले। सर्व प्रमथ एकत्र झाले आणि गंधर्व गानात तत्पर झाले।

Verse 85

अनेकाभिः पताकाभिश्चैलपल्लवतोरणैः । तथा विमानैर्बहुभिर्बभौ प्रज्वलितो महान् । पर्वतः पुत्रजननाच्छंकरस्य महात्मनः

अनेक ध्वज, वस्त्र-पल्लवांची तोरणे आणि असंख्य विमाने यांनी सजलेला तो महान पर्वत, महात्मा शंकराच्या पुत्रजन्मामुळे जणू प्रज्वलित झाल्यासारखा तेजस्वी दिसू लागला।

Verse 86

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः रक्षोगंधर्वयक्षाश्च अप्सरोगणसेविताः

तेव्हा देवगण, ऋषी, सिद्ध व चारण, तसेच राक्षस, गंधर्व व यक्ष—अप्सरागणांसह—सर्वजण तेथे उपस्थित झाले।

Verse 87

एकपद्येन ते सर्वे सहिताः शंकरेण तु । द्रष्टुं गांगेयमधिकं जग्मुः पुलिनसंस्थितम्

एकाच पावलात ते सर्व शंकरासह निघाले आणि नदीकाठी स्थित गंगापुत्र त्या परम महनीयाचे दर्शन घेण्यास गेले।

Verse 88

ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह । अन्यैः समेतो भगवान्सुरैरिंद्रादिभिस्तथा

मग भगवान वृषभावर आरूढ होऊन गिरिजेसह निघाले; इंद्रादि अन्य देवही त्यांच्या संगतीला होते।

Verse 89

तदा शंखाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्यीण्यनेकशः

तेव्हा शंख व भेरी निनादले; अनेक तूर्ये व मंगलवाद्ये सर्वत्र घुमू लागली।

Verse 90

तदानीमेव सर्वेशं वीरभद्रादयो गणाः । अन्वयुः केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः । वादयन्तश्च वाद्यानि ततानि विततानि च

त्याच क्षणी वीरभद्रादि गण क्रीडोत्सवाच्या उत्साहाने सर्वेश्वराच्या मागे निघाले; नानावाद्यांचे वादक चालता चालता ततानि-विततानि वाद्ये वाजवीत होते।

Verse 91

केचिन्नृत्यपरास्तत्र गायकाश्च तथा परे । स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्

तेथे काही नृत्यात तल्लीन होते, काही गायक होते. काही स्तोत्रपाठ करणारे होते आणि काहींची स्तुती होत होती—अशा रीतीने त्यांनी सर्वांनी त्याचे गुणकीर्तन केले.

Verse 92

एवंविधास्ते सुरसिद्धयक्षा गंधर्वविद्याधरपन्नगा ह्यमी । शिवेन सार्द्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शांकरिम्

असे ते देव, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, विद्याधर आणि नाग होते. शिवासह, हर्षाने भरलेल्या मनाने, ते त्या वरद बालकाचे व शांकरीचेही दर्शन घेण्यासाठी गेले.

Verse 93

यावत्समीक्षयामासुर्गांगेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

जेव्हा त्यांनी शंकरासारख्या गाङ्गेयाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांनी असे महान तेज पाहिले की ते त्रैलोक्यात व्यापून राहिले होते.

Verse 94

तत्तोजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम्

त्यांनी त्या तेजाने आवृत बालक पाहिला, जो तप्त सुवर्णासारखा तेजस्वी होता—सुंदर मुखाचा, उत्तम शोभेने युक्त, सुघड नाकाचा आणि मंदस्मित नेत्रांचा.

Verse 95

चारुप्रसन्न वदनं तथा सर्वागसुंदरम् । तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम्

त्याचे मुख मनोहर व प्रसन्न होते आणि तो सर्वांगसुंदर होता. त्या प्रथित गाङ्गेयाला पाहून त्यांना महान आश्चर्य वाटले.

Verse 96

ववंदिरे तदा बालं कुमारं सूर्यवर्चसम् । प्रमथाश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयस्तथा

तेव्हा वीरभद्रादि सर्व प्रमथ व गण, सूर्यतेजाने दीप्त अशा बालक कुमारास भक्तिभावाने वंदन करू लागले।

Verse 97

परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणभागतः । तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च इंद्रश्चापि सुरैर्वृतः

ते त्याला वेढून डाव्या-उजव्या बाजूस सेवाभावाने उभे राहिले। तेथे ब्रह्मा-विष्णूही होते आणि देवांनी वेढलेला इंद्रही उपस्थित होता।

Verse 98

ऋषयो यक्षगंधर्वाः परिवार्य कुमारकम् । दंडवत्पितिता भूमौ केचिच्च नतकंधराः

ऋषी, यक्ष व गंधर्व बालकुमाराला वेढून उभे राहिले। काही जण दंडवत् होऊन भूमीवर पडले, तर काहींनी मान वाकवून नम्रतेने वंदन केले।

Verse 99

प्रणेमुः शिरसा चान्ये मत्वा स्वामिनमव्ययम् । अवाद्यंत विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । एवमभ्युदये तस्मिन्नृषयः शांतिमापठम्

इतरांनीही शिर झुकवून प्रणाम केला, कारण त्यांनी त्यांना अव्यय स्वामी मानले. त्या महोत्सवात नानाविध वाद्ये निनादली. अशा शुभ अभ्युदयात ऋषींनी शांतिपाठ केला।

Verse 100

एतस्मिन्नंतरे यातः शंकरो गिरिजापतिः । अवतीर्य वृषाच्छीघ्रं पार्वत्या सहसुव्रताः

याच दरम्यान गिरिजापती शंकर तेथे आले; त्यांनी वृषभावरून शीघ्र उतरून सुव्रता पार्वतीसह प्रवेश केला।

Verse 101

पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः

तेव्हा जगाचा एकमेव बंधु महेश्वर भवानिसह परम प्रीतीने पुत्राकडे पाहू लागला। स्नेहाने परिपूर्ण, नागभोगांनी भूषित सर्वेश्वर, आनंदित प्रमथगणांनी वेढलेला साक्षात् तेजस्वी झाला।

Verse 102

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

तेथे पार्वती स्नेहजन्य उत्कंठेने गुहाला कवेत घेऊन, मातृप्रेमाने ओथंबून, दूध झरणाऱ्या स्तनातून त्याला पाजू लागली।

Verse 103

तदा नीराजितो देवैः सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

तेव्हा आनंदित देवांनी आपल्या कुटुंबांसह त्याचे नीराजन (आरती) केले; आणि ‘जय’ या महान् घोषाने सारे आकाश व्यापून गेले।

Verse 104

ऋषयो ब्रह्मगोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च वादकाश्चैव उपतस्थुः कुमारकम्

ऋषींनी ब्रह्मघोषाने, गायकांनी गीताने, आणि वादकांनी वाद्यनादाने त्या कुमाराची उपासना-सेवा केली।

Verse 105

स्वमंकमारेप्य तदा गिरीशः कुमारकं तं प्रभया महाप्रभम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठः

तेव्हा गिरीशाने महाप्रभेने दीप्त त्या कुमाराला आपल्या मांडीवर बसविले। भवानिपती स्वतः श्रीसम्पन्न होऊन साक्षात् शोभून दिसला—पुत्रवानांमध्ये श्रेष्ठ।

Verse 106

दंपती तौ तदा तत्र ऐकपद्येन नंदतुः । अभिषिच्यमान ऋषिभिरावृतः सुरसत्तमैः

तेव्हा तेथे दिव्य दांपत्य एकचित्ताने परमानंदित झाले। बालकाचा ऋषींनी अभिषेक केला जात होता आणि तो श्रेष्ठ देवांनी वेढलेला होता।

Verse 107

कुमारः क्रीडयामास उत्संगे शंकरस्य च । कंठे स्थितं वासुकिं च पाणिभ्यां समपीडयत्

कुमार शंकराच्या मांडीवर खेळत होता. प्रभूच्या कंठावर असलेल्या वासुकीला तो आपल्या लहान हातांनी दाबत होता.

Verse 108

मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा । एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च

तो खेळता-खेळता मुख दाबून मग बोटांवर मोजू लागला—‘एक, तीन, दहा, आठ’; आणि उलट क्रमानेही.

Verse 109

प्रहस्य भगवाञ्छंभुरुवाच गिरिजां तदा

तेव्हा भगवान शंभू हसत हसत गिरिजेला म्हणाले.

Verse 110

मंदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदंच परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन तदा भुवनैकभर्ता

तेव्हा भगवान महेश मंदस्मिताने गिरिजेसह परम आनंदास प्राप्त झाले. पण जगाचा एकमेव बंधू, भुवनाचा स्वामी, प्रेमाने गद्गद झाला तरी त्या क्षणी काहीच बोलला नाही.