Adhyaya 16

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः शची तान्प्रोवाच वाचं धर्मार्थसंयुताम् । मा चिंता क्रियतां देवा बृहस्पतिपुरोगमः

लोमश म्हणाले: तेव्हा शचीने धर्म व हितयुक्त वाणीने त्यांना सांगितले—“हे देवांनो, चिंता करू नका; बृहस्पतीला अग्रस्थानी ठेवून पुढे चला।”

Verse 2

गच्छत त्वरिताः सर्वे शक्रं द्रष्टुं विचक्षणाः । ब्रह्महत्याभिभूतोऽसौ यत्रास्ते सुरसत्तमः

“तुम्ही सर्व विवेकी जन त्वरित जा, शक्र (इंद्र) याचे दर्शन घ्यायला; तो सुरश्रेष्ठ ब्रह्महत्येच्या पापाने अभिभूत होऊन जिथे आहे तिथेच राहिला आहे।”

Verse 3

बहूनां कारणेनैव विश्वरूपे हि मंदधीः । हतस्तेन महेंद्रेण सर्वैः सोऽपि निराकृतः

अनेक कारणांनी मंदबुद्धी विश्वरूपाचा त्या महेंद्राने (इंद्राने) वध केला; आणि तोही सर्वांनी नाकारला।

Verse 4

तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च गंतव्यं यत्र स प्रभुः । अवज्ञा हि कृता पूर्वं महेंद्रेण तवानघ

म्हणून तुम्हा सर्वांनी जिथे तो प्रभू आहे तिथे जावे; कारण पूर्वी, हे निष्पाप, महेंद्राने (इंद्राने) अवज्ञा केली होती।

Verse 5

अवज्ञामात्रक्षुबंधेन त्वया शप्तः पुरंदरः । तथैव शापितश्चासि मया त्वं हि बृहस्पते

अवज्ञेतून उत्पन्न झालेल्या रोषाच्या बंधनामुळे तू पुरंदराला (इंद्राला) शाप दिलास; तसेच, हे बृहस्पते, मीही तुला शाप दिला आहे।

Verse 6

निरस्तोऽपि हि तस्मात्त्वमवसानपरो भव

म्हणून, जरी तुला दूर केले असले तरी शेवटपर्यंत दृढ राहा आणि कार्य पूर्ण कर।

Verse 7

यथा मदर्थमानीतौ शक्रे जीवति तावुभौ । त्वयि जीवति भो ब्रहमन्कार्यं तव करिष्यति

जसे शक्र (इंद्र) जिवंत असताना माझ्यासाठी ते दोघे सुरक्षित ठेवले आहेत, तसेच, हे ब्राह्मण, तू जिवंत असताना तुझे कार्य सिद्ध होईल।

Verse 8

कोऽपि सौभाग्यवांल्लोके तव क्षेत्रे जनिष्यति । पुत्रं विख्यातनामानमत्रनैवास्ति संशयः

या लोकी कोणीतरी परम भाग्यवान तुझ्या पुण्यक्षेत्री जन्म घेईल; आणि इथेच विख्यात नावाचा पुत्रही होईल—यात मुळीच संशय नाही।

Verse 9

गच्छ शीघ्रं सुरैःसार्द्धं शक्रमानय म चिरम् । प्रयासि त्वरितो नो चेत्पुनः शापं ददामि ते

देवांसह त्वरेने जा आणि शक्र (इंद्र) याला विलंब न करता घेऊन ये. तू ताबडतोब न गेलास तर मी तुला पुन्हा शाप देईन।

Verse 10

शच्योक्तं वचनं श्रुत्वा सुरैः सार्द्धं जगाम सः । पुरंदरं गताः सर्वे ब्रह्महत्याभिपीडितम्

शचीचे वचन ऐकून तो देवांसह निघाला. सर्वजण पुरंदर (इंद्र) याच्याकडे गेले; तो ब्रह्महत्येच्या पापाने पीडित होता।

Verse 11

सरसस्तीरमासाद्य ते शक्रं चाभ्यवादयन् । दृष्टाः शक्रेम ते सर्वे तदा ह्यप्सु स्थितेन वै

सरोवराच्या तीरावर पोहोचून त्यांनी शक्राला नमस्कार केला. तेव्हा पाण्यात स्थित शक्राने त्या सर्वांना पाहिले।

Verse 12

उवाच देवानेदेवेशः कस्माद्यूयमिहागताः । अहं हि पातकग्रस्तो ब्रह्महत्यापरिप्सुतः । अप्सु तिष्ठामि भो देवा एकाकी तपसान्वितः

देवेश देवांना म्हणाला—“तुम्ही इथे का आला आहात? मी पापग्रस्त आहे, ब्रह्महत्येच्या दोषाने पछाडलेला आहे. हे देवांनो, मी पाण्यात एकटा तपश्चर्येत स्थित आहे.”

Verse 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वे देवाः शतक्रतोः । ऊचुर्विह्वलिता एनं देवराजानमद्भुतम्

त्याचे वचन ऐकून शतक्रतु (इंद्र) याचे सर्व देवगण व्याकुळ होऊन त्या अद्भुत देवराजास म्हणाले।

Verse 14

एतादृशं न वाच्यं ते परेषामुपकारतः । कृतं त्वयैव यत्कर्म विश्वरूपवधादिकम्

परेषांच्या उपकारासाठी तू असे बोलू नये; विश्वरूपवध इत्यादी जे कर्म झाले, ते तुझ्याच हातून झाले आहे।

Verse 15

विश्वकर्मसुतेनैव कृतं याजनमद्भुतम् । येन देवाः क्षयं यांति ऋषयोऽपि महाप्रभाः

विश्वकर्म्याच्या पुत्रानेच एक अद्भुत याजन (यज्ञ) केले, ज्यामुळे देवताही क्षयास जातात आणि महाप्रभ ऋषीही बाधित होतात।

Verse 16

तस्माद्वतस्त्वया देव परेषामुपकारतः । ततः सर्वे वयं प्राप्तास्त्वां नेतुममरावतीम्

म्हणून, हे देव, परेषांच्या उपकारासाठी तुलाच निवडले आहे; म्हणून आम्ही सर्व तुला अमरावतीस नेण्यासाठी येथे आलो आहोत।

Verse 17

एवं विवदमानेषु देवेषु च तदाऽब्रवीत् । ब्रह्महत्या त्वरायुक्ता देवेंद्रं वरयाम्यहम्

देवांमध्ये असा वाद चालू असताना, त्वरायुक्त ब्रह्महत्या म्हणाली— “मी देवेन्द्र (इंद्र) यालाच लक्ष्य म्हणून निवडते।”

Verse 18

तदा बृहस्पतिर्वाक्यमुवाच सहसैव तु

तेव्हा बृहस्पतींनी तत्क्षणीच वचन उच्चारले।

Verse 19

बृहस्पतिरुवाच । वासार्थं च करिष्यामः स्थानानि तव सांप्रतम् । प्रसांत्विता तदा हत्या देवैस्तत्कार्यगौरवात्

बृहस्पती म्हणाले—“आता तुझ्या निवासासाठी योग्य अशी स्थाने आम्ही निश्चित करू.” तेव्हा कार्याच्या गांभीर्यामुळे देवांनी ब्रह्महत्येला शांत केले।

Verse 20

विमृश्य सर्वे विभजुश्चतुर्द्धा हत्यां सुरास्ते ऋषयो मनीषिणः । यक्षाः पिशाचा उरगाः पतंगास्तथा च सर्वे सुरसिद्धचारणाः

विचार करून त्या देवांनी व मनीषी ऋषींनी ब्रह्महत्येला चार भागांत विभागले; यक्ष, पिशाच, उरग, पक्षी तसेच सर्व सुर, सिद्ध व चारणही त्यात सहभागी झाले।

Verse 21

आदौ क्षमां प्रति तदा ऊचुः सर्वे दिवौकसः । हे क्षमेंऽशस्त्वया ग्राह्यो हत्यायाः कार्यसिद्धये

प्रथम स्वर्गवासी सर्वांनी क्षमा (धरा) हिला म्हटले—“हे क्षमे, या आवश्यक कार्यसिद्धीसाठी ब्रह्महत्येचा एक अंश तुला स्वीकारावा लागेल।”

Verse 22

सुराणां तद्वचः श्रुत्वा धरित्री कंपिताऽवदत् । कथं ग्राह्ये मया ह्यंशो हत्यायास्तद्विमृश्यताम्

देवांचे वचन ऐकून धरित्री थरथर कापत म्हणाली—“मी ब्रह्महत्येचा अंश कसा स्वीकारू? याचा नीट विचार व्हावा।”

Verse 23

अहं हि सर्वभूतानां धात्री विश्वं धराम्यहम् । अपवित्रा भविष्यामि एनसा संवृता भृशम्

मीच सर्वभूतांची धात्री आहे; मीच हे अखिल विश्व धारण करते. हे जर मी अंगावर घेतले, तर पापाने घनपणे आच्छादित होऊन मी अपवित्र होईन.

Verse 24

पृथ्वयास्तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिरुवाच ताम् । मा भौषीश्चारुसर्वांगि निष्पापासि न चान्यथा

पृथ्वीचे ते वचन ऐकून बृहस्पती तिला म्हणाले—“भिऊ नकोस, हे चारुसर्वांगी! तू निष्पाप आहेस; यांत अन्यथा नाही.”

Verse 25

यदा यदुकुले श्रीमान्वासुदेवो भविष्यति । तदा तत्पदविन्यासान्नष्पापा त्वं भविष्यसि

जेव्हा यदुकुळात श्रीमान वासुदेव अवतरेल, तेव्हा त्याच्या चरणविन्यासाने तू निष्पाप होशील.

Verse 26

कुरु वाक्यं त्वमस्माकं नात्र कार्या विचारणा

आमचे वचन तू पूर्ण कर; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 27

इत्युक्ता पृथिवी तेषां निष्पापा साकरोद्वचः । ततो वृक्षान्समाहूय सर्वे देवाऽब्रुवन्वचः

त्यांनी असे सांगितल्यावर पृथ्वी निष्पाप होऊन त्यांच्या वचनास संमती देऊ लागली. मग सर्व देवांनी वृक्षांना बोलावून त्यांना वचन सांगितले.

Verse 28

हत्यांशो हि ग्रहीतव्यो भवद्भिः कार्यसिद्धये । एवमुक्ताऽब्रुवन्वबृक्षा देवान्सर्वे समागताः

“कार्यसिद्धीसाठी तुम्ही सर्वांनी ‘हत्या’ (वधपाप) याचा एक अंश निश्चयाने घ्यावा.” असे सांगितल्यावर, जमलेले सर्व वृक्ष देवांना प्रत्युत्तर देऊ लागले.

Verse 29

वयं सर्वे तथा भूतास्तापसानां फलप्रदाः । तदा हत्यान्विताः सर्वे भविष्यंति तपस्विनः

आम्ही सर्व असेच जीव आहोत की तपस्वींना फळ देतो. जर आम्ही ‘हत्या’शी जोडले गेलो, तर सर्व तपस्वी कलुषित होतील.

Verse 30

पापिनो हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विमृश्यताम् । तदा पुरोधसा चोक्ताः सर्वे वृक्षाः समागताः

कारण तेव्हा, हे महाभागांनो, तुम्ही पापी व्हाल; म्हणून सर्व गोष्टींचा नीट विचार करा. त्या वेळी पुरोहिताच्या सांगण्यावरून सर्व वृक्ष एकत्र झाले.

Verse 31

मा चिंता क्रियतां सर्वैः प्रसादाच्च शतक्रतोः । छेदिताश्चैव सर्वे वै ह्यनेकांशत्वमागताः

तुम्ही सर्वांनी चिंता करू नका; शतक्रतु (इंद्र) यांच्या कृपेने तुम्ही सुरक्षित राहाल. छेदले गेल्यावरही तुम्ही सर्व अनेक भागांचे, म्हणजेच बहुशाखी व्हाल.

Verse 32

ततो विटपिनो नित्यं यूयं सर्वे भविष्यथ । इत्युक्तास्ते तदा सर्वेगृह्णन्हत्यां विभागशः

यानंतर तुम्ही सर्वजण सदैव विटपयुक्त, म्हणजे शाखांनी भरलेले वृक्ष व्हाल. असे ऐकून त्यांनी तेव्हा ‘हत्या’चा अंशाअंशाने स्वीकार केला.

Verse 33

ततो ह्यपः समाहूय ऊचुः सर्वे दिवौकसः । अद्भिश्च गृह्यतामद्य हत्यांशः कार्यसिद्धये

मग सर्व देवांनी आपांना बोलावून म्हटले—“कार्यसिद्धीसाठी आज ‘हत्या’दोषाचा एक अंश जलानेही स्वीकारावा।”

Verse 34

तदा ह्यापो मिलित्वाथ ऊचुः सर्वाः पुरोधसम् । यानि कानि च पापानि तथा दुश्चरितानि च

तेव्हा सर्व आप एकत्र येऊन पुरोहितास म्हणाल्या—“जे जे पाप आहेत आणि जे जे दुष्कृत्यही आहेत…”

Verse 35

अस्मत्संपर्कसंबंधात्स्नानशौचाशनादिभिः । पुनंति प्राणिनः सर्वे पापेन परिवेष्टिताः

आमच्या संसर्ग व संबंधामुळे—स्नान, शौच, पान इत्यादींनी—पापाने वेढलेलेही सर्व प्राणी पवित्र होतात।

Verse 36

तासां वचनमाकर्ण्य बृहस्पतिरुवाच ह । मा भयं क्रियतामाप एनसा दुस्तरेण हि

त्यांचे वचन ऐकून बृहस्पती म्हणाले—“भिऊ नका, हे आपांनो; कारण तुम्ही खरोखर दुस्तर अशा पापाशी संबद्ध आहात।”

Verse 37

आपः पुनंतु सर्वेषां चराचरनिवासिनाम् । तदा स्त्रियः समाहूय बृहस्पतिरुवाच ह

आप सर्व चराचर प्राण्यांना पवित्र करो. मग बृहस्पतींनी स्त्रियांना बोलावून सांगितले.

Verse 38

अद्यैव ग्राह्ये हत्यांशः सर्वकार्यार्थसिद्धये । निशम्य तद्गुरोर्वाक्यमूचुः सर्वाश्चयोपितः

“आजच हत्यापापाचा अंश स्वीकारावा, जेणेकरून सर्व कार्यसिद्धी होईल।” त्या पूज्य गुरूंचे वचन ऐकून सर्वजण विस्मयाने भरून उत्तरले।

Verse 39

पापमाचरते योषा तेन पापेन नान्यथा । लिप्यंते बहवः पक्षा इति वेदानुशासनम्

स्त्री जे पाप आचरते, ती त्याच पापानेच लिप्त होते, अन्यथा नाही; तरी अनेक पक्ष/संगही कलुषित होतात—हे वेदाचे अनुशासन आहे.

Verse 40

श्रुतमस्ति न ते किंचिद्धेपुरोधो विमृश्यताम् । योषिद्भिः प्रोच्यमानोऽपि उवाचाथ बृहस्पतिः

“हे पुरोहित! याविषयी तुला काहीच ऐकिवात नाही काय? विचार कर.” स्त्रिया बोलत असतानाही तेव्हा बृहस्पती म्हणाले.

Verse 41

मा भयं क्रियतां सर्वाः पापादस्मात्सुलोचनाः । भविष्याणां तथान्येषां भविष्यति फलप्रदः । हत्यांशो यो हि सर्वासां यथाकामित्वमेव च

हे सुलोचनांनो! या पापामुळे तुम्ही सर्वांनी भय करू नका. पुढे तुमच्यासाठी आणि इतरांसाठीही हे फलदायी ठरेल. तुमच्यावर आलेला हत्यापापाचा हा अंश यथाकाम फल, म्हणजे इच्छापूर्तीही देईल.

Verse 42

एवमंशाश्च त्यायाश्चत्वारः कल्पिताः सुरैः । निवासमकरोत्सद्यस्तेषुतेषु द्विजोत्तमाः

अशा रीतीने देवांनी चार अंश आणि त्यांचे चार विभाग ठरविले; आणि हे द्विजोत्तमा! ते तत्क्षणी त्या त्या निवासस्थानी जाऊन राहू लागले.

Verse 43

निष्पापो हि तदा जातो महेंद्रो ह्यभिषेचितः । देवपुर्यां सुरगणैस्तथैव ऋषभिः सह

तेव्हा महेंद्र (इंद्र) निष्पाप झाला आणि देवपुरीत देवगण व ऋषींसह त्याचा अभिषेक झाला।

Verse 44

शच्या समेतो हि तदा पुरंदरो बभूव विश्वाधिपतिर्महात्मा । देवैः समेतो हि महानुभावैर्मुनीश्वरैः सिद्धगणैस्तदानीम्

तेव्हा शचीसह पुरंदर (इंद्र) महात्मा होऊन विश्वाधिपती झाला; त्या वेळी तो महान देव, मुनीश्वर आणि सिद्धगणांनी वेढलेला होता।

Verse 45

तदाग्नयः शोभना वायवश्च सर्वे ग्रहाः सुप्रभाः शांतियुक्ताः । जाताः सद्यः पृथिवी शोभमाना तथाद्रयो मणिप्रभवा बभूवुः

तेव्हा अग्नी शुभ झाले आणि वारेही सौम्य झाले; सर्व ग्रह शांतियुक्त होऊन तेजस्वी चमकू लागले। तत्क्षणी पृथ्वी शोभायमान झाली आणि पर्वतही जणू मण्यांच्या प्रभेचे स्रोत झाले।

Verse 46

प्रसन्नानि तथा ह्यासन्मनांसि च मनस्विनाम्

अशा रीतीने मनस्वी जनांची मने प्रसन्न व शांत झाली।

Verse 47

नद्यश्चामृतवाहिन्यो वृक्षा ह्यासन्सदाफलाः । अकृष्टपच्यौषधयो बभूवुश्चमृतोपमाः

नद्या जणू अमृत वाहू लागल्या, वृक्ष सदैव फळांनी भरलेले राहिले। न नांगरता पिकणाऱ्या औषधीही तत्क्षणी अमृततुल्य झाल्या।

Verse 48

ऐकपद्येन सर्वेषामिंद्रलोकनिवासिनाम् । बभूव परमोत्साहो महामोदकरस्तथा

त्या एकाच वचनाने इंद्रलोकात वसणारे सर्वजण परम उत्साहाने भरून गेले आणि महान आनंद प्रकट झाला।

Verse 49

लोमश उवाच । एतस्मिन्नंतरे त्वष्टा दृष्ट्वा चेंद्रमहोत्सवम् । बभूव रुषि तोऽतीव पुत्रशोकप्रपीडितः

लोमश म्हणाले—याच वेळी त्वष्ट्याने इंद्राचा महोत्सव पाहिला; पुत्रशोकाने पीडित होऊन तो अत्यंत क्रुद्ध झाला.

Verse 50

जगाम निर्वेदपरस्तपस्तप्तुं सुदारुणम् । तपसा तेन संतुष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः

निराशेने व्याकुळ होऊन तो अत्यंत कठोर तप करण्यास गेला; त्या तपाने लोकपितामह ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले.

Verse 51

त्वष्टारमब्रवीत्तुष्टो वरं वरय सुव्रत । तदा वव्रे वरं त्वष्टा सर्वलोकभयावहम् । वरं पुत्रो हि दात्वोय देवानां हि भयावहः

प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्वष्ट्यास म्हटले—“हे सुव्रत, वर माग.” तेव्हा त्वष्ट्याने सर्व लोकांना भयभीत करणारा वर मागितला—“देवांना भयावह असा पुत्र मला द्या.”

Verse 52

तथेति च वरो दत्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वरदानात्सद्य एव बभूव पुरुषस्तदा

परमेष्ठी ब्रह्मदेव म्हणाले—“तथास्तु,” आणि वर दिला; त्या वरदानाने तत्क्षणी एक पुरुष प्रकट झाला.

Verse 53

वृत्रनामांकितस्तत्र दैत्यो हि परमाद्भुतः । धनुषां शतमात्रं हि प्रत्यहं ववृधेऽसुरः

तेथे ‘वृत्र’ नावाने अंकित असा परम अद्भुत दैत्य प्रकट झाला. तो असुर दररोज शंभर धनुष्य-परिमाणाने वाढत गेला.

Verse 54

पातालान्निर्गता दैत्या ये पुराऽमृतमंथने । घातिताः सुरसंघैश्च भृगुणा जीवितास्त्वरात्

जे दैत्य पूर्वी अमृत-मंथनाच्या वेळी पाताळातून बाहेर आले होते, ते देवसमूहांनी मारले तरी भृगूंनी त्यांना त्वरेने पुन्हा जिवंत केले.

Verse 55

सर्वं महीतलं व्याप्तं तेनैकेन महात्मना

त्या एकाच महात्म्यवान (प्रबळ) पुरुषाने संपूर्ण महीतल व्यापून टाकले.

Verse 56

तदा सर्वेऽपि ऋषयो वध्यमानास्तपस्विनः । ब्रह्माणं त्वरिताः सर्वे ऊचुर्व्यसनमागतम्

तेव्हा वध होत असलेले ते तपस्वी ऋषी सर्वजण त्वरेने ब्रह्मदेवांकडे गेले आणि म्हणाले—आमच्यावर मोठे संकट आले आहे.

Verse 57

तथा चेंद्रादयो देवा गंधर्वाः समरुद्गणाः । ब्रह्मणा कथितं सर्वं त्वष्टुश्चैतच्चिकीर्षितम्

तसेच इंद्रादी देव, गंधर्व आणि मरुद्गणांसह—ब्रह्मदेवांनी त्यांना सर्व काही सांगितले; तसेच त्वष्टा जे करावयास इच्छित होता तेही.

Verse 58

भवद्वधार्थं जनितस्तपसा परमेण तु । वृत्त्रोनाम महातेजाः सर्वदैत्यापिधो महान्

तुझ्या वधासाठी परम तपाने ‘वृत्र’ नावाचा महातेजस्वी महान् उत्पन्न झाला; तो सर्व दैत्यांचा विशाल आश्रय व शरणस्थान झाला।

Verse 59

तथापि यत्नः क्रियतां यथा वध्यो भवेदसौ । निशम्य ब्रह्मणो वाक्यमूचुर्द्देवाः सवासवाः

तरीही असा प्रयत्न करा की तो वध्य होईल. ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून इंद्रासहित देवांनी प्रत्युत्तर दिले।

Verse 60

देवा ऊचुः । यदा इंद्रो हि हत्याया विमुक्तः स्थापितो दिवि । तदास्माभिरकार्यं वै कृतमस्ति दुरासदम्

देव म्हणाले—इंद्र हत्यादोषातून मुक्त होऊन स्वर्गात पुन्हा स्थापित झाले, तेव्हा आम्ही खरोखरच एक अकार्य केले, जे दुरुस्त करणे कठीण आहे।

Verse 61

शस्त्राण्यस्त्राण्यनेकानि संक्षिप्तानि ह्यबुद्धितः । दधीच स्याश्रमे ब्रह्मन्किं कार्यं करवामहे

अनेक शस्त्रे व अस्त्रे अविचाराने दधीचींच्या आश्रमात ठेवून दिली आहेत. हे ब्रह्मन्, आता आम्ही काय करावे?

Verse 62

तच्छ्रुत्वा प्रहसन्वाक्यं देवान्ब्रह्मा तदाऽब्रवीत् । चिरं स्थितानि विज्ञायागच्छध्वं तानि वै सुराः

हे ऐकून ब्रह्मदेव हसत देवांना म्हणाले—ती शस्त्रे-अस्त्रे तिथे फार काळापासून आहेत हे जाणून, हे सुरांनो, जा आणि ती आणा।

Verse 63

गत्वा देवास्तदा सर्वे नापश्यन्स्वं स्वमायुधम् । पप्रच्छुश्च दधीचिं ते सोऽवादीन्नैव वेद्भयहम्

तेव्हा सर्व देव तेथे गेले; पण त्यांना आपापली आयुधे दिसली नाहीत. त्यांनी दधीचींना विचारले; ते म्हणाले—“मला याविषयी काहीच ठाऊक नाही.”

Verse 64

पुनर्ब्रह्माणमागात्य ऊचुः सर्वे मुनेर्वचः

मग ते सर्व पुन्हा ब्रह्मदेवांकडे जाऊन मुनींचे वचन सांगू लागले.

Verse 65

ब्रह्मोवाच तदा देवान्सर्वेषां कार्यसिद्धये । तस्यास्थीन्येव याचध्वं प्रदास्यति न संशयः

तेव्हा ब्रह्मदेव देवांना म्हणाले—“सर्वांच्या कार्यसिद्धीसाठी त्याच्याकडे फक्त त्याची अस्थी मागा; तो निःसंशय देईल.”

Verse 66

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो वाक्यं शक्रो वचनमब्रवीत्

ब्राह्मणाचे ते वचन ऐकून शक्र (इंद्र) प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 67

विश्वरूपो हतो देव देवानां कार्यसिद्धये । एक एव तदा ब्रह्मन्पापिष्ठोऽहं कृतः सुरैः

“हे देव! देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी विश्वरूपाचा वध झाला; पण हे ब्रह्मन्, त्या वेळी देवांनी मला एकट्यालाच महापापाचा भागी केले.”

Verse 68

तथा पुरोधसा चैव निःश्रीकस्तत्क्षणात्कृतः । दिष्ट्या परमया चाहं प्रविष्टो निजमंदिरम्

तसाच माझ्याच पुरोहिताने त्या क्षणी मला तेजहीन केले; तरी परम सौभाग्याने मी माझ्याच राजमंदिरात प्रवेश करू शकलो।

Verse 69

दधीचं घातयित्वा वै तस्यास्थीनि बहून्यपि । अस्त्राणि तानि भगवन्कृतानि ह्यशुभानि वै

दधीचीचा वध करवून त्याची अनेक हाडे घेऊन, हे भगवन्, त्यांपासूनच शस्त्रे घडविली गेली; आणि ती निश्चयच अशुभतेने कलुषित होती।

Verse 70

त्वष्ट्रा हि जनितो यो वै वृत्रो नामैष दैत्यराट् । कथं तं घातयाम्येवं सततं पापभीरुणा । शक्रेणोक्तं निशम्याथ ब्रह्मा वाक्यमुवाच ह

त्वष्ट्यापासून उत्पन्न झालेला हा वृत्र दैत्यराज आहे. मी सदैव पापभयाने ग्रस्त; मग अशा रीतीने त्याचा वध कसा करू? शक्राचे वचन ऐकून मग ब्रह्मदेव बोलले।

Verse 71

अर्थशास्त्रपरेणैव विधिना तमबोधयत् । आततायिनमायांतं ब्राह्मणं वा तपस्विनम् । हंतुकामं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्

अर्थशास्त्राधिष्ठित विधीनुसार त्याने उपदेश दिला—आततायी येत असेल, तो ब्राह्मण असो वा तपस्वी, आणि मारण्याच्या हेतूने आला असेल, तर त्याचा वध करावा; त्यामुळे ब्रह्महत्येचा दोष लागत नाही।

Verse 72

इन्द्र उवाच । दधीचस्य वधाद्ब्रह्मन्नहं भीतो न संशयः । तस्माद्ब्रह्मवधात्सत्यं महदेनो भविष्यति

इंद्र म्हणाला—हे ब्रह्मन्, दधीचीच्या वधामुळे मी भयभीत आहे, यात संशय नाही. म्हणून ब्राह्मणवधातून खरोखर महान पाप उत्पन्न होईल।

Verse 73

अतो न कार्यमस्माभिर्ब्राह्मणानां तु हेलनम् । हेलनाद्बहवो दोषा भविष्यंति न चान्यथा

म्हणून आपण ब्राह्मणांचा कधीही अवमान करू नये। अवमानामुळे निश्चयाने अनेक दोष उत्पन्न होतात—यावाचून दुसरा परिणाम नाही।

Verse 74

अदृष्टं परमं धर्म्यं विधिना परमेण हि । कर्तव्यं मनसा चैवं पुरुषेण विजानता

फळ अदृष्ट असले तरी परम धर्म्य मार्ग परम विधीनुसार अवश्य करावा. हे जाणणाऱ्या विवेकी पुरुषाने मनात निश्चय करून तसेच आचरण करावे.

Verse 75

निःस्पृहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा ब्रह्मा ह्युवाच तम् । शक्रस्वबुद्ध्यावर्तस्व दधीचिं गच्छ सत्वरम्

त्याचे निःस्पृह वचन ऐकून ब्रह्मदेव त्याला म्हणाले—“हे शक्रा, स्वबुद्धीने परत जा; दधीचींकडे त्वरेने जा.”

Verse 76

याचस्व तस्य चास्थीनि दधीचेः कार्यगौरवात् । गुरुणा सहितः शक्रो देवैः सह समन्वितः

“कार्याच्या गौरवामुळे दधीचींची अस्थी मागा.” असे सांगितल्यावर शक्र (इंद्र) गुरुंसह व देवांसह समवेत निघाला.

Verse 77

तथेति गत्वा ते सर्वे दधीचस्याश्रमं शुभम् । नानासत्त्वसमायुक्तं वैरबावविवर्जितम्

“तथेति” म्हणत ते सर्वे दधीचींच्या शुभ आश्रमास गेले—जो नानाविध सत्त्वांनी युक्त होता, पण वैरभावरहित होता.

Verse 78

मार्जारमूषकाश्चैव परस्परमुदान्विताः । ऐकपद्येन सिंहाश्च गजिन्यः कलभैः सह

तेथे मांजर व उंदीरही परस्पर मैत्रीने एकत्र नांदत. सिंहही वैर न धरता एकाच वाटेने फिरत, आणि हत्तीण्या पिल्लांसह निर्धास्तपणे सुखाने राहत.

Verse 79

तथा जात्यश्च विविधाः क्रीडायुक्ताः परस्परम् । नकुलैः सह सर्पाश्च क्रीडायुक्ताः परस्परम्

तसेच अनेक प्रकारच्या जातींचे प्राणी परस्परांशी क्रीडेत रमले होते. मुंगूसांबरोबर सापही एकमेकांशी खेळत होते.

Verse 80

एवंविधान्यनेकानि ह्यश्चर्याणि तदाश्रमे । पश्यंतो विबुधाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

त्या आश्रमात अशा प्रकारची अनेक अद्भुत दृश्ये होती. ती पाहून सर्व देवगण परम विस्मयाने थक्क झाले.

Verse 81

अथासने मुनिश्रेष्ठं ददृशुः परमास्थितम् । तेजसा परमेणैव भ्राजमानं यथा रविम्

मग त्यांनी श्रेष्ठ मुनींना त्यांच्या आसनावर परम स्थैर्याने स्थित पाहिले. ते परम तेजाने सूर्याप्रमाणे उजळून निघाले होते.

Verse 82

विभावसुं द्वितीयं वा सुवर्चसहितं तदा । यथा ब्रह्मा हि सावित्र्या तथासौ मुनिसत्तमः

त्या वेळी ते तेजस्वी प्रभेसह जणू दुसरे विभावसु (अग्निदेव)च भासत होते. जसा ब्रह्मा सावित्रीसह शोभतो, तसाच तो मुनिसत्तम शोभून दिसत होता.

Verse 83

तं प्रणम्य ततो देवा वचनं चेदमब्रुवन् । त्वं दाता त्रिषु लोकेषु त्वत्सकाशमिहगताः

त्यांना प्रणाम करून देव म्हणाले— “आप त्रिलोकीत दाता म्हणून प्रसिद्ध आहात; म्हणूनच आम्ही आपल्या सान्निध्यात येथे आलो आहोत।”

Verse 84

निशम्य वचनं तेषां देवानां भुनिरब्रवीत् । किमर्थ मागताः सर्वे वदध्वं तत्सुरोत्तमाः

देवांचे वचन ऐकून मुनी म्हणाले— “तुम्ही सर्वजण कोणत्या हेतूने आला आहात? सांगा, हे देवश्रेष्ठांनो!”

Verse 85

प्रयच्छामि न संदेहो नान्यथा मम भाषितम् । तदोचुः सहिताः सर्वे दधीचिं स्वार्थकामुकाः

“मी देईन— यात संशय नाही; माझे वचन कधीही अन्यथा होणार नाही।” मग स्वार्थसिद्धीची इच्छा धरून सर्वांनी एकत्र दधीचींना सांगितले।

Verse 86

भयभीता वयं विप्र भवद्दर्शनकांक्षिणः । त्रातारं त्वां समाकर्ण्य ब्रह्मणा नोदिता वयम्

हे विप्र! आम्ही भयभीत आहोत आणि आपल्या दर्शनाची आकांक्षा घेऊन आलो आहोत. आपण आमचे त्राता आहात असे ऐकून ब्रह्मदेवांनी आम्हाला येथे पाठविले आहे.

Verse 87

सम्प्राप्ता विद्धि तत्सर्वं दातुमर्होऽथ सुव्रत

हे सुव्रत! आम्ही त्या हेतूसाठीच पूर्णपणे येथे आलो आहोत, असे जाणावे; म्हणून आपण ते सर्व देण्यास योग्य आहात.

Verse 88

निशम्य वचनं तेषां किं दातव्यं तदुच्यताम्

त्यांचे वचन ऐकून तो म्हणाला— “काय दान द्यावे? ते सांगा.”

Verse 89

ततो देवाब्रुवन्विप्र दैत्यानां निधनायनः । शस्त्रनिर्माणकार्यार्थं तवास्थीनि प्रयच्छ वै

मग देव म्हणाले— “हे विप्र! दैत्यांचा नाश करण्यासाठी शस्त्रनिर्मितीच्या कार्यार्थ तुझी अस्थी आम्हांस निश्चयाने दे.”

Verse 90

प्रहस्योवाच विप्रर्षिस्तिष्ठध्वं क्षणमेव हि । स्वयमेव त्वहं देवास्त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

हसत ऋषी म्हणाले— “क्षणभर येथेच थांबा; हे देवांनो, मी स्वतः आज हे कलेवर त्यागीन.”

Verse 91

इत्युक्त्वा तानथो पत्नीं समाहूय सुवर्चसम् । प्रोवाच स महातेजाः श्रृणु देवी शुचिस्मिते

असे बोलून त्यांनी तेजस्विनी पत्नीला बोलावले. तो महातेजस्वी म्हणाला— “हे देवी, शुचिस्मिते, ऐक.”

Verse 92

अस्थ्यर्थं याचितो देवैस्त्यजाम्येतत्कलेवरम् । ब्रह्मलोकं व्रजाम्यद्य परमेण समाधिना

देवांनी अस्थींसाठी याचना केल्याने मी हे कलेवर त्यागतो; आज परम समाधीने मी ब्रह्मलोकास जाईन.”

Verse 93

मयि याते ब्रह्मलोकं त्वं स्वधर्मेण तत्र माम् । प्राप्स्यस्येव न संदेहो वृथा चिन्तां च मा कृथाः

मी ब्रह्मलोकास गेल्यावर, तूही आपल्या स्वधर्मपालनाने तेथेच मला निश्चयाने प्राप्त करशील—यात संशय नाही. उगीच चिंता करू नकोस, शोकही करू नकोस।

Verse 94

इत्युक्त्वा तां स्वपत्नीं स प्रेषयामास चाश्रमम् । ततो देवाग्रतो विप्रः समाधिमगमत्तदा

असे बोलून त्याने आपल्या पत्नीला आश्रमाकडे पाठविले। नंतर देवांच्या सान्निध्यात तो ब्राह्मण समाधीत प्रविष्ट झाला।

Verse 95

समाधिना परेणैव विसृज्य स्वं कलेवरम् । ब्रह्मलोकं गतः सद्यः पुनर्नावर्तते यतः

त्या परम समाधीने आपले कलेवर त्यागून तो तत्क्षणी ब्रह्मलोकास गेला—जिथून पुन्हा परत येणे होत नाही।

Verse 96

दधीचिनामा मुनिवृंदवर्यः शिवप्रियः शिवदीक्षाभियुक्तः । परोपकारार्थमिदं कलेवरं शीघ्रं स विप्रोऽत्यजदात्मना तदा

तेव्हा मुनिवृंदातील श्रेष्ठ दधीचि—शिवप्रिय व शिवदीक्षेत दृढ—परहितासाठी आपल्या इच्छेने शीघ्र देहत्याग करून गेले।