Adhyaya 65
सूत सांगतात—तीर्थात सात रात्री राहून युधिष्ठिर पहाटे शौच-स्नान करून देव्या व लिंगांची पूजा करतो, क्षेत्राची प्रदक्षिणा करतो आणि प्रस्थानकाळचे स्तोत्र म्हणतो. मग तो महाशक्ती देवीची शरणागती घेतो—श्रीकृष्णाची प्रिय बहीण एकानंशा म्हणून तिचे आवाहन करून सर्वव्यापी विश्वरूपिणीकडून संरक्षण मागतो. भीम (वायुपुत्र) नैतिक इशाऱ्याच्या स्वरात टीका करतो—मोह देणाऱ्या ‘प्रकृती’त आश्रय घेणे योग्य नाही; विद्वानाने महादेव, वासुदेव, अर्जुन आणि भीम यांचीच स्तुती करावी, तसेच निष्फळ बोलणे आध्यात्मिक हानीकारक आहे. युधिष्ठिर प्रत्युत्तर देतो—देवी सर्व प्राण्यांची माता आहे, ब्रह्मा-विष्णु-शिवांनी पूजिलेली आहे; म्हणून तिचा अवमान करू नये. तत्क्षणी भीमाची दृष्टी जाते—देवीचा अप्रसाद समजून तो पूर्ण शरणागती घेऊन दीर्घ स्तोत्र म्हणतो; ब्राह्मी, वैष्णवी, शांभवी इत्यादी रूपे, दिक्शक्ती, ग्रहसंबंध, लोक-पाताळव्याप्ती वर्णन करून नेत्रदर्शन परत देण्याची विनंती करतो. देवी तेजस्वी रूपाने प्रकट होऊन भीमाला धीर देते, पूज्यांची निंदा सोडण्याचा उपदेश करते आणि धर्मस्थापनेसाठी विष्णूची सहायिका म्हणून आपली तारक भूमिका सांगते. पुढे ती कलियुगातील भावी तीर्थ-देवीस्थानांची घोषणा करते—लोहाणा, लोहाणापूर, महीसागरजवळ धर्मारण्य, अट्टालज, गयात्राड; भावी भक्त केलो, वैलाक, वत्सराज; शुक्ल सप्तमी, शुक्ल नवमी इत्यादी तिथी; आणि फळे—इच्छापूर्ती, संतती, स्वर्ग, मोक्ष, विघ्ननाश, रोगशमन व दृष्टीलाभ. शेवटी पांडव विस्मित होऊन यात्रा पुढे चालू ठेवतात, बर्बरीकाची स्थापना करून अन्य तीर्थांकडे जातात.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । उषित्वा सप्तरात्राणि तीर्थेस्मिन्भ्रातृभिः सह । युधिष्ठिरो महातेजा गमनायोपचक्रमे
सूत म्हणाला—या तीर्थस्थानी भावंडांसह सात रात्री राहून महातेजस्वी युधिष्ठिराने प्रस्थानाची तयारी सुरू केली।
Verse 2
प्रभाते विमले स्नात्वा देवीर्लिंगान्यथार्च्य च । कृत्वा प्रदक्षिणं क्षेत्रं देवीस्तोत्रं जजाप सः । प्रयाणकालेषु सदा जप्यं कृष्णेन कीर्तितम्
निर्मळ प्रभाती स्नान करून, देव्या व लिंगांचे यथाविधी पूजन करून, क्षेत्राची प्रदक्षिणा घालून त्याने देवीस्तोत्राचा जप केला—कृष्णाने सांगितलेले, प्रस्थानकाळी सदैव जपावे असे।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । देवि पूज्ये महाशक्ते कृष्णस्य भगिनि प्रिये । नत्वा त्वां शरणं यामि मनोवाक्कायकर्मभिः
युधिष्ठिर म्हणाला—हे देवी, पूज्ये, हे महाशक्ती, कृष्णाची प्रिय भगिनी! तुला नमस्कार करून मी मन-वाणी-देह-कर्मांनी तुझ्या शरणी येतो।
Verse 4
संकर्षणाभयदाने कृष्णच्छविसमप्रभे । एकानंशे महादेवि पुत्रवत्त्राहि मां शिव
हे संकर्षणाला अभय देणारी, हे कृष्णछवीसमान प्रभे, हे एकानंशा महादेवी, हे शिवे! मला पुत्रासारखे रक्षण कर।
Verse 5
त्वया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तरूपया । इति मत्वा त्वां गतोऽस्मि शरणं त्राहि मां शुभे
हे शुभे! अव्यक्तरूपे जगताला व्यापून तूच हे विश्व पसरले आहे—असे जाणून मी तुझ्या शरणी आलो आहे; माझे रक्षण कर।
Verse 6
कार्यारम्भेषु सर्वेषु सानुगेन मया तव । स्व आत्मा कल्पितो भद्रे ज्ञात्वैतदनुकंप्यताम
हे भद्रे! सर्व कार्यांच्या आरंभी मी माझ्या अनुचरांसह तुलाच माझ्या आत्मस्वरूप मानून आवाहन केले आहे. हे जाणून माझ्यावर कृपा करावी.
Verse 7
सूत उवाच । इति ब्रुवाणं राजानं शिरोबद्धाजलिं तदा । वायुपुत्रः प्रहस्यैव सासूयमिदमब्रवीत्
सूत म्हणाला—राजा असे बोलत असता, शिरावर हात जोडून उभा होता; तेव्हा वायुपुत्र हसून, किंचित उपहासाने हे बोलला.
Verse 8
ये त्वां राजन्वदंत्येवं सर्वज्ञोऽयं युधिष्ठिरः । वृथैव वचनं तेषां यतस्त्वं वेत्सि नाण्वपि
हे राजन्! जे असे म्हणतात—‘हा युधिष्ठिर सर्वज्ञ आहे’—त्यांचे बोलणे व्यर्थ आहे; कारण तुला तर किंचितही ज्ञान नाही.
Verse 9
को हि प्रज्ञावतां मुख्यः सर्वशास्त्रविदांवरः । स्त्रीणां शरणमापद्येदृजुर्बुद्धिर्यथा भवान्
जो प्रज्ञावंतांत अग्रणी व सर्व शास्त्रज्ञांत श्रेष्ठ आहे, तो कोण स्त्रियांचे शरण घेईल—तुझ्यासारखा, जरी तुझी बुद्धी सरळ म्हणून प्रसिद्ध असली तरी?
Verse 10
यतस्त्वमेव वेत्सीदं सर्वशास्त्रेषु कीर्त्यते । जडेयं प्रकृतिर्मूढा यया संमोह्यते जगत्
कारण तुला स्वतः माहीत आहे की सर्व शास्त्रांत हेच सांगितले आहे—ही प्रकृती जड व मोहिनी आहे; तिच्यामुळेच सारे जग मोहित होते.
Verse 11
सचेतनं च पुरुषं प्रकृतिं च विचेतनाम् । प्राहुर्बुधा नराध्यक्ष पुंसश्चप्रकृतिः प्रिया
बुधजन म्हणतात—पुरुष चेतन आहे आणि प्रकृती अचेतन आहे. हे नरश्रेष्ठा, देहधारी जीवांना प्रकृती प्रिय असते असेही ते सांगतात.
Verse 12
तत्स्वयं पुरुषो भूत्वा युधिष्ठिर वृथामते । प्रकृतिं नौषि नत्वा तां हासो मेऽतीव जायते
म्हणून, हे युधिष्ठिरा, तू स्वतः पुरुष असूनही—हे व्यर्थबुद्धी—प्रकृतीला नमस्कार करून तिचाच आश्रय घेतोस; यामुळे मला फारच हसू येते.
Verse 13
आरोहयेच्छिरो नैव क्वचिद्धित्वा उपानहौ । यथा स मूढो भवति देवीभक्तिरतस्तथा
जसे योग्य मर्यादा सोडून कोणीही कधी पादत्राणे डोक्यावर ठेवत नाही, तसेच केवळ प्रकृतीरूप देवीत आसक्त असलेली भक्तीही मूर्खपणा ठरते.
Verse 14
यदि ते बन्दिवत्पार्थ तिष्ठेद्वाण्यनिवारिता । तत्किमर्थं महादेवं न स्तौषि त्रिपुरान्तकम्
हे पार्था, तुझी वाणी जर बंदीसारखी अडथळ्याविना सज्ज असेल, तर मग त्रिपुरान्तक महादेवाची स्तुती का करत नाहीस?
Verse 15
अलक्ष्यमिति वा मत्वा महेशानं महामते । ततः किमर्थ दाशार्हं न स्तौषि पुरुषोत्तमम्
किंवा, हे महामते, जर तू महेशानाला अलक्ष्य मानतोस, तर मग दाशार्ह पुरुषोत्तमाची स्तुती का करत नाहीस?
Verse 16
यस्य प्रसादादस्माभिः प्राप्ता द्रुपदनंदिनी । इन्द्रप्रस्थे तथा राज्यं राजसूयस्त्वया कृतः
ज्यांच्या कृपेने आम्हांस द्रुपदनंदिनी (द्रौपदी) प्राप्त झाली; तसेच इंद्रप्रस्थात तुला राज्य मिळाले, आणि राजसूय यज्ञही तूच संपन्न केला।
Verse 17
विजयेन धनुर्लब्धं जरासन्धो मया हतः । प्रत्याहर्तुं तथेच्छामः कौरवेभ्यः स्वकां श्रियम्
विजयामुळे धनुष्य मिळाले, आणि जरासंधास मी वधिले; म्हणून कौरवांकडून आपलीच योग्य समृद्धी परत मिळविण्याची आम्ही इच्छा करीत आहोत।
Verse 18
यस्य प्रसादात्तं मुक्त्वा कृष्णं हा स्तौषि यज्जयी । अथ स्वयं कौरवाणामुत्पन्नं कुलसत्तमे
ज्यांच्या कृपेने तू विजयी आहेस, त्यांनाच सोडून हाय! तू कृष्णाची स्तुती करतोस. म्हणून, हे कुलश्रेष्ठा, कौरवांपासून उत्पन्न झालेले हे संकट खरोखरच आले आहे।
Verse 19
जानन्नात्मानमल्पत्वाद्बुद्धेर्न स्तौषि यादवम् । तत्किमर्थं महावीर्यं न स्तौष्यर्जुनमुत्तमम्
आपली बुद्धी अल्प आहे असे जाणून तू यादव (कृष्ण) यांची स्तुती करीत नाहीस; मग कोणत्या कारणाने महापराक्रमी, परम उत्तम अर्जुनाचीही स्तुती करीत नाहीस?
Verse 20
येन विद्धं पुरा लक्ष्यं येन कर्णादयो जिताः । येन तत्खांडवं दग्धं यज्ञे येन नृपा जिताः
ज्याने पूर्वी लक्ष्य भेदले; ज्याने कर्णादींना पराजित केले; ज्याने तो खांडव वन दग्ध केला; आणि यज्ञात ज्याने राजांना जिंकले—
Verse 21
श्रूयते येन विक्रम्य महेशानोऽपि निर्जितः । स्वर्लोकसंस्थितस्यास्य शरणं याहि स्तौषि च
ऐकिवात की त्याच्या पराक्रमी पावलांनी महेशान (शिव)ही जणू जिंकला गेला. म्हणून स्वर्गलोकी स्थित त्या प्रभूची शरण जा आणि भक्तिभावाने त्याची स्तुती कर।
Verse 22
अथवा तेन शक्रेण राज्यं मे नार्पितं कुतः । इति मत्वा वृथैव त्वं न स्तौषि भ्रातरं मम
किंवा शक्राने (इंद्राने) मला राज्य अर्पण केले नाही, असे तू समजतोस काय? असे मानून तू व्यर्थच माझ्या भावाची स्तुती करत नाहीस.
Verse 23
ततो मां वा कथं वीरं न स्तौषि त्वं युधिष्ठिर । येन त्वं रक्षितः पूर्वं लाक्षागेहाग्निमध्यतः
मग हे वीर युधिष्ठिर, तू मला देखील का स्तुतीत नाहीस? ज्याने पूर्वी लाक्षागृहाच्या अग्निमध्यातून तुझे रक्षण केले होते.
Verse 24
वृक्षेणाहत्य मद्रेशो नदीं शुष्कां प्रसारितः । राजराजस्तथा येन जरासंधो निपातितः
वृक्षाने प्रहार करून मद्रदेशाचा राजा पाडला गेला; कोरडी नदीही प्रवाहित केली गेली; तसेच राजराज जरासंधालाही त्यानेच भूमीवर पाडले.
Verse 25
पूर्वा दिङ्निर्जिता येन येन पूर्वं बको हतः । हिडम्बश्च महावीरः किर्मीरश्चाधुना वने
ज्याने पूर्व दिशा जिंकली; ज्याने पूर्वी बकाचा वध केला; आणि वनात महावीर हिडंब तसेच आता कीर्मीर यालाही (मारले).
Verse 26
कालेकाले च रक्षामि त्वामेवाहं सदानुगः । न तां पश्यामि रक्षंतीं नत्वा यां स्तौषि भारत
हे भारत! मी तर काळोवेळी तुझी रक्षा करीत असतो, सदैव तुझ्या संगतीचा अनुगामी. तरीही जिच्यास तू नमस्कार करून स्तुती करतोस, ती तुझी रक्षा करीत आहे असे मला दिसत नाही.
Verse 27
अथ क्षुधाबलं ज्ञात्वा मामौदरिकसत्तमम् । क्रूरं साहसिकं चैव न स्तौषि क्षमिणां वरः
किंवा माझे क्षुधाजन्य बळ जाणून—मला, उदर-लोलुपांमध्ये श्रेष्ठ—क्रूर व धाडसी समजूनही, हे क्षमाशीलांमध्ये श्रेष्ठा, तू माझी स्तुती करीत नाहीस.
Verse 28
ततः सुसंयतो भूत्वा प्रणवं समुदीरयन् । कथं न यासि मार्गे त्वं वृथालापो हि दोषभाक्
म्हणून नीट संयमित होऊन आणि प्रणव ‘ॐ’ उच्चारत, तू योग्य मार्गाने का जात नाहीस? कारण वृथालापच दोषाचा भागी ठरतो.
Verse 29
प्रेताः पिशाचा रक्षांसि वृथालापरतं नरम् । आविशंति तदाविष्टो वक्ताबद्धं पुनः पुनः
प्रेत, पिशाच व राक्षस वृथालापात आसक्त मनुष्यात प्रवेश करतात; त्यांच्याने आविष्ट झाल्यावर तो पुन्हा पुन्हा असंबद्ध व बेबंद बोलू लागतो.
Verse 30
वृथालापी यदश्नाति यत्करोति शुभं क्वचित् । प्रेतादितृप्तये सर्वमिति शास्त्रविनिश्चयः
वृथालापी जे काही खातो आणि कधीमधी जे शुभ कर्म करतो—शास्त्राचा निर्णय असा की ते सर्व प्रेतादिंच्या तृप्तीसाठीच होते.
Verse 31
नायं तस्यास्ति वै लोकः कुत एव परो भवेत् । तस्माद्विजानता यत्नात्त्याज्यमेव वृथा वचः
अशा व्यक्तीस या लोकातही कल्याण नाही; मग परलोक कसा मिळेल? म्हणून जो जाणतो त्याने प्रयत्नपूर्वक निरर्थक वचनांचा सर्वथा त्याग करावा।
Verse 32
एवं संस्मारितोऽपि त्वं यदि भूयः प्रवर्तसे । भूताविष्टश्चिकित्स्यो नो विविधैरौषधैर्भवान्
अशा रीतीने समजावूनही तू पुन्हा तसेच वागलास, तर आम्ही तुला भूताविष्ट मानून विविध औषधांनी उपचार करू।
Verse 33
सूत उवाच । इति प्रवर्णितां श्रुत्वा भीमसेनेन भारतीम् । पटीमिव प्रविततां विहस्याह युधिष्ठिरः
सूत म्हणाला—भीमसेनाने अशा प्रकारे विस्ताराने सांगितलेली वाणी, वस्त्रासारखी पसरलेली ऐकून युधिष्ठिर हसत म्हणाला।
Verse 34
नूनं त्वमल्पविज्ञानो वेदाधीतास्त्वया वृथा । मातरं सर्वभूतानामंबिकां यन्न मन्यसे
खरोखरच तुझे ज्ञान अल्प आहे; तुझे वेदाध्ययनही व्यर्थ झाले—कारण तू सर्वभूतांची जननी अंबिकेला माता मानत नाहीस।
Verse 35
स्त्रीपक्ष इति मत्वा तामवजानासि भोः कथम् । स्त्री सती न प्रणम्या किं त्वया कुन्ती वृकोदर
‘ती स्त्रियांच्या बाजूची आहे’ असे मानून तू तिचा अवमान कसा करतोस? हे वृकोदर! सती स्त्री तुला वंदनीय नाही काय—मग कुंतीचे काय?
Verse 36
यदि न स्यान्महामाया ब्रह्मविष्णुशिवार्चिता । तव देहोद्भवः पार्थ कथं स्यात्तत्त्वतो वद
जर ब्रह्मा-विष्णु-शिवांनी पूजिलेली महामाया नसती, तर हे पार्था, तुझा देहोद्भव कसा संभवला असता? तत्त्वतः सत्य सांग।
Verse 37
ईश्वरः परमात्मा तां त्यक्तुं शक्तः कथं न हि । पुनर्भेजे यतो देवीं तेन मन्ये महोर्जिताम्
ईश्वर, परमात्मा, तिला त्यागण्यास कसा असमर्थ असेल? तरीही त्याने पुन्हा देवीचाच आश्रय घेतला; म्हणून मी तिला परम महाबलवती मानतो।
Verse 38
वासुदेवोऽपि नित्यं तां स्तौति शक्तिं परात्पराम् । अहं यदि चिकित्स्यः स्यां चिकित्स्यः सोऽपि किं भवान्
वासुदेवही नित्य त्या परात्परा शक्तीची स्तुती करतो. जर मी ‘चिकित्स्य’ असेन, तर तोही ‘चिकित्स्य’ ठरेल; मग तुझं काय?
Verse 39
नैवं भूयः प्रवक्तव्यं मौर्ख्यात्प्रति महेश्वरीम् । भूमौ निपत्य शरणं याहि चेत्सुखमिच्छसि
महेश्वरीविरुद्ध मूर्खपणाने पुन्हा असे बोलू नकोस. सुख-कल्याण हवे असेल तर भूमीवर पडून नमस्कार कर आणि तिच्या शरण जा।
Verse 40
भीम उवाच । सर्वोपायैर्बोधयंति चाटा हस्तगतं नरम् । इदमेवौषधं तत्र तैः सार्धं जल्पनं न हि
भीम म्हणाला—चाटुकार सर्व उपायांनी आपल्या हातात आलेल्या माणसाला ‘समजावतात’. अशा वेळी हाच उपाय—त्यांच्याशी बोलणेच नको।
Verse 41
मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना सत्यमेतन्नृप स्फुटम् । स्वाभीष्टं कुरुते सर्वः कुर्मोऽभीष्टं वयं तथा
हे नृपा, हे स्पष्ट सत्य आहे की प्रत्येक मस्तकाची मती भिन्न असते. प्रत्येकजण आपल्याला जे इष्ट तेच करतो; आम्हीही तसेच आमचे इष्ट करू.
Verse 42
नागायुतसमप्राणो वायुपुत्रो वृकोदरः । न स्त्रियं शरणं गच्छेद्वाङ्मात्रेण कथंचन
दहा हजार हत्तींच्या बळासमान पराक्रमी वायुपुत्र वृकोदराने कधीही स्त्रीची शरण जाऊ नये—फक्त वाणीनेही नव्हे.
Verse 43
इत्युक्त्वा वचनं भीमो ह्यनुवव्राज तं नृपम् । राजापि सानुगो यातो न साध्विति मुहुर्ब्रुवन्
असे बोलून भीम त्या राजाच्या मागोमाग गेला. राजा देखील अनुचरांसह चालत राहिला आणि वारंवार म्हणत राहिला—“हे योग्य नाही.”
Verse 44
ततः क्षणेन विकलस्त्वितश्चेतश्च प्रस्खलत् । उवाच वचनं भीमः सुसंभ्रांतो नृपं प्रति
तेव्हा क्षणातच तो व्याकुळ झाला आणि त्याचे चित्त डगमगू लागले. अत्यंत घाबरलेला भीम राजाला म्हणाला.
Verse 45
धर्मराज महाबुद्धे पश्य मां नृपसत्तम । चक्षुर्भ्यां नैव पश्यामि वैकल्यं किमिदं मम
हे धर्मराज, हे महाबुद्धी नृपश्रेष्ठ, मला पाहा! मी डोळ्यांनी अजिबात पाहू शकत नाही; माझ्यावर हे कोणते वैकल्य आले आहे?
Verse 46
राजोवाच । भीमभीम ध्रुवं देवी कुपिता ते महेश्वरी । तेन नष्टे चक्षुषी ते महासाहसवल्लभ
राजा म्हणाला—हे भीमा, निःसंशय महेश्वरी देवी तुझ्यावर क्रुद्ध आहे; म्हणूनच, हे महासाहसप्रिय, तुझे दोन्ही नेत्र नष्ट झाले आहेत।
Verse 47
तत्सांप्रतमभिप्रैहि शरणं परमेश्वरीम् । पुनः प्रसन्ना ते दद्यात्कदाचिन्नयने पुनः
म्हणून तू तात्काळ परमेश्वरीच्या शरण जा; ती पुन्हा प्रसन्न झाली तर कधीतरी तुला नेत्र परत देईल।
Verse 48
भीम उवाच । अहमप्यंग जानामि समो देव्या न कश्चन । प्रभावप्रत्ययार्थं हि सदा निन्दामि तां पुनः
भीम म्हणाला—हे मित्रा, मलाही ठाऊक आहे की देवीसमान कोणी नाही; पण तिच्या प्रभावाची परीक्षा व प्रत्यय यासाठीच मी तिला पुन्हा पुन्हा निंदितो।
Verse 49
तस्मात्प्रभावं दृष्ट्वैवं निपत्य वसुधातले । मनोवाग्बुद्धिभिर्नत्वा शरणं स्तौमि मातरम्
म्हणून तिचा प्रभाव पाहून मी भूमीवर पडतो; मन, वाणी व बुद्धीने नमस्कार करून, मी मातेला शरण जातो व तिची स्तुती करतो।
Verse 50
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं साष्टांगं प्रणिपत्य च । गत्वैव देव्याः शरणं भीमस्तुष्टाव मातरम्
सूत म्हणाला—असे बोलून भीमाने ज्येष्ठ भावाला साष्टांग प्रणाम केला; मग तात्काळ देवीच्या शरण जाऊन भीमाने मातेला स्तुती केली।
Verse 51
भीम उवाच । सर्वभूतांबिके देवि ब्रह्मांडशतपूरके । बालिशं बालकं स्वीयं त्राहित्राहि नमोऽस्तु ते
भीम म्हणाला—हे देवी, सर्वभूतांची अंबिका, शेकडो ब्रह्मांडांना परिपूर्ण करणारी! तुझ्या या भोळ्या बालकाचे रक्षण कर, रक्षण कर; तुला नमस्कार असो।
Verse 52
त्वं ब्राह्मी ब्रह्मणः शक्तिर्वैष्णवी त्वं च शांभवी । त्रिमूर्तिः शक्तिरूपा त्वं रक्षरक्ष नमोऽस्तु ते
तू ब्राह्मी—ब्रह्म्याची शक्ती; तू वैष्णवी आणि शांभवीही आहेस। तू त्रिमूर्तीची शक्तिरूपा—रक्षण कर, रक्षण कर; तुला नमस्कार असो।
Verse 53
त्वमैन्द्री च त्वमाग्नेयी त्वं याम्या त्वं च नैरृती । त्वं वारुणी त्वं वायव्या त्वं कौबेरी नमोऽस्तु ते
तू ऐन्द्री, तू आग्नेयी; तू याम्या आणि नैऋतीही आहेस। तू वारुणी, तू वायव्या, तू कौबेरी—तुला नमस्कार असो।
Verse 54
ऐशानि देवि वाराहि नारसिंहि जयप्रदे । कौमारि कुलकल्याणि कृपेश्वरि नमोऽस्तु ते
हे देवी ऐशानी, वाराही, नारसिंही—जय देणारी! हे कौमारी, कुलकल्याणी, कृपेची अधीश्वरी—तुला नमस्कार असो।
Verse 55
त्वं सूर्ये त्वं तथा सोमे त्वं भौमे त्वं बुधे गुरौ । त्वं शुक्रे त्वं स्थिता राहौ त्वं केतुषु नमोऽस्तु ते
तू सूर्यांत आहेस, तसेच सोमांतही; तू मंगळ, बुध आणि गुरूमध्ये आहेस। तू शुक्रात आहेस; तू राहूमध्ये स्थित आहेस, आणि केतूंमध्येही—तुला नमस्कार असो।
Verse 56
वससि ध्रुवचक्रे त्वं मुनिचक्रे च ते स्थितिः । भचक्रेषु खचक्रेषु भूचक्रे च नमोऽस्तु ते
हे देवी! तू ध्रुवचक्रात वसतेस आणि मुनिचक्रातही तुझी स्थिती आहे। नक्षत्रचक्रांत, आकाशमंडलांत आणि भूचक्रातही तुला नमस्कार असो।
Verse 57
सप्तद्वीपेषु त्वं देवि समुद्रेषु च सप्तसु । सप्तस्वपि च पातालेष्ववसंस्थे नमोऽस्तु ते
हे देवी! तू सप्तद्वीपांत आणि सप्त समुद्रांत व्याप्त आहेस। सप्त पाताळांतही तू अधिष्ठित आहेस—तुला नमस्कार असो।
Verse 58
त्वं देवि चावतारेषु विष्णोः साहाय्यकारिणी । विष्णुनाभ्यर्थ्यसे तस्मात्त्राहि मातर्नमोऽस्तु ते
हे देवी! विष्णूच्या अवतारांत तू साहाय्य करणारी शक्ती आहेस। म्हणून विष्णूदेखील तुला विनवितो; म्हणून हे माता, मला वाचव—तुला नमस्कार असो।
Verse 59
चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रे फलदे चत्वरप्रिये । चराचरस्तुते देवि चरणौ प्रणमामि ते
हे चतुर्भुजा, चतुर्वक्त्रा, फलप्रदा, चत्वरप्रिये देवी! चराचरांनी स्तुत अशा तुझ्या चरणांना मी प्रणाम करतो।
Verse 60
महाघोरे कालरात्रि घंटालि विकटोज्वले । सततं सप्तमीपूज्ये नेत्रदे शरणं भव
हे महाघोरे कालरात्रि, घंटामालाधारिणी, विकटोज्ज्वले! सतत सप्तमीला पूज्य, हे नेत्रदे—तू माझी शरण हो.
Verse 61
मेरुवासिनि पिंगाक्षि नेत्रत्राणैककारिणि । हुंहुंकारध्वस्तदैत्ये शरण्ये शरणं भव
हे मेरुवासिनी, हे पिंगाक्षी, नेत्रांचे रक्षण हाच ज्यांचा एकमेव धर्म! ‘हुं हुं’ नादाने दैत्यांचा विध्वंस करणाऱ्या, हे शरण्ये—तूच माझी शरण हो।
Verse 62
महानादे महावीर्ये महा मोहविनाशिनि । महाबन्धापहे देवि देहि नेत्रत्रयं मम
हे महानादिनी, हे महावीर्ये, हे महामोहविनाशिनी! हे देवि, महाबंधांचा अपहार करणारी—मला नेत्रत्रय (त्रिविध दृष्टी) दे।
Verse 63
सर्वमंगलमंगल्या यदि त्वं सत्यतोंबिके । ततो मे मंगलं देहि नेत्रदानान्नमोस्तु ते
हे अंबिके, तू सर्वमंगलांचीही मंगलमूर्ती आहेस; जर तू खरोखर माता असशील, तर मला मंगल दे. नेत्रदानासाठी तुला नमस्कार असो।
Verse 64
यदि सर्वकृपालुभ्यः सत्यतस्त्वं कृपावती । ततः कृपां कुरु मयि देहि नेत्रे नमोऽस्तु ते
जर तू खरोखर सर्व दीनांवर कृपा करणारी, कृपामयी असशील, तर माझ्यावर कृपा कर—मला नेत्र दे. तुला नमस्कार असो।
Verse 65
पापोयमिति यद्देवि प्रकुप्यसि वृथैव तत् । त्वं मां मोहयसि त्वेवं न ते तत्किं नमोऽस्तु ते
हे देवि, ‘हा पापी आहे’ असे समजून तू रागावशील तर तो राग व्यर्थच; असे करून तू मला मोहात पाडतेस—हे तुझे खरे स्वरूप नाही. तुला नमस्कार असो।
Verse 66
स्वयमुत्पाद्य यो रेणुं वेष्टितस्तेन कुप्यति । तथा कुप्यसि मे मातरनाथस्यास्य दर्शय
जो स्वतः धूळ उडवून त्याच धुळीने झाकला जाऊन रागावतो, तशीच, हे माता, तू माझ्यावर रुष्ट आहेस। म्हणून माझ्या नाथाचे हे दर्शन मला दाखव।
Verse 67
इति स्तुता पांडवेन देवी कृष्णच्छविच्छविः । रामा रामाभिवदना प्रत्यक्षा समजायत
पांडवाने अशी स्तुती केल्यावर, कृष्णवर्णी तेजस्विनी देवी, लक्ष्मीप्रमाणे रम्य, रम्य मुखशोभा धारण करणारी, प्रत्यक्ष प्रकट झाली।
Verse 68
विद्युत्कोटिसमाभास मुकुटेनातिशोभिता । सूर्यबिंबप्रभाभ्यां च कुण्डलाभ्यां विभूषिता
कोट्यवधी विजेच्या तेजासारख्या मुकुटाने ती अत्यंत शोभून दिसत होती आणि सूर्यबिंबासारखी प्रभा असलेल्या दोन कुंडलांनी विभूषित होती।
Verse 69
प्रवाहेनेव हारेण सुरनद्या विराजिता । कल्पद्रुमप्रसूनैश्च पूर्णावतंसमंडिता
ती देव-नदीसारखी विराजमान होती, जणू प्रवाहासारखा हार धारण केला होता; आणि कल्पवृक्षाच्या फुलांनी पूर्ण आवतंसांनी (कर्णफुलाभूषणांनी) सुशोभित होती।
Verse 70
दन्तेन्दुकांतिविध्वस्तभक्तमोहमहाभया । खड्गचर्मशूलपात्रचतुर्भुजविराजिता
तिच्या दातांच्या चंद्रसदृश कांतीने भक्तांच्या मोहातून उत्पन्न झालेले महाभय नष्ट झाले. ती खड्ग, चर्म, शूल आणि पात्र धारण करणारी चतुर्भुजा म्हणून शोभत होती।
Verse 71
वाससा तडिदाभेन मेघलेखेव वेष्टिता । मालया सुममालिन्या भ्राजिता सालिमालया
ती वीजेसारख्या तेजस्वी वस्त्रांनी आच्छादित होती, जणू मेघरेषेने वेढलेली. सुगंधी सुमनांच्या माळांनी ती शोभून दिसत होती; दिव्य पुष्पमाळेच्या कांतिने ती अधिकच उजळून निघाली.
Verse 72
सतां शरणदाभ्यां च पद्भ्यां नूपुरराजिता । जयेति पुष्पवर्षैश्च शक्राद्यैरभिपूजिता
सज्जनांना आश्रय देणारे तिचे चरण झंकारणाऱ्या नूपुरांनी शोभत होते. ‘जय’ असा जयघोष करीत इंद्रादी देवांनी पुष्पवृष्टी करून तिची पूजा केली.
Verse 73
गणैर्देवीभिराकीर्णा शतपद्मैर्महामलैः । तां तादृशीं व्योम्नि दृष्ट्वा मातरं व्योमवाहिनीम्
देवींच्या गणांनी वेढलेली, निर्मळ महान् शतपद्मांनी परिवेष्टित—आकाशमार्गे जाणारी ती माता अशीच व्योमात दिसताच,
Verse 74
भूमौ निपत्य राजेंद्रो नमोनम इति स्थितः । भीमोपि मातरं दृष्ट्वा यथा बालोऽभिधावति
राजेंद्र भूमीवर पडून ‘नमो नमः’ असे म्हणत तसाच स्थिर राहिला. आणि भीमही मातेला पाहताच, जसा बालक धावतो, तसा तिच्याकडे धावून गेला.
Verse 76
प्रणिपत्य नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं मुहुर्जगौ । प्रसीद देवि पद्माक्षि पुनर्मातः प्रसीद मे
प्रणाम करून तो वारंवार म्हणाला—‘तुला नमस्कार, तुला नमस्कार!’ ‘प्रसन्न हो, हे पद्माक्षी देवी; पुन्हा, हे माता, माझ्यावर प्रसन्न हो.’
Verse 77
पुनः प्रसीद पापस्य क्षमाथीले प्रसीद मे
हे पापी, पुन्हा प्रसन्न हो; हे क्षमेनिधी, माझ्यावर कृपा कर।
Verse 78
एवं स्तुता भगवती स्वयमुत्थाय पार्थिवम् । भीमं चोत्संगमारोप्य कृपयेदं वचोऽब्रवीत्
अशी स्तुती झाल्यावर भगवती स्वतः उठल्या, राजाला उचलून उभे केले आणि भीमाला कुशीत घेऊन करुणेने हे वचन बोलल्या।
Verse 79
तथा सम्मुखमाधावज्जय मातरिति ब्रुवन् । दर्शनेनैव देव्याश्च शुभनेत्रत्रयस्तदा
तो ‘जय माता!’ असे म्हणत तो थेट समोर धावला; आणि देवीच्या दर्शनमात्रानेच त्या क्षणी त्याचे शुभ तृतीय नेत्र प्रकट झाले।
Verse 80
नाहं कोपं यत्र तत्र दर्शयामि वृकोदर । त्वं तु प्रमाणपुरुषस्त्वत्तः क्रोधमदर्शयम्
हे वृकोदर (भीम), मी सर्वत्र आणि उगाच क्रोध दाखवत नाही. पण तू प्रमाण-पुरुष आहेस; म्हणून तुझ्याद्वारे मी हा क्रोध मापदंडासारखा प्रकट केला।
Verse 81
नैतत्प्रियं च कृष्णस्य भ्रातुर्मे क्रोधमाचरम् । भवन्तो वासुदेवस्य यत्र प्राणा बहिश्चराः
माझ्या भ्राता श्रीकृष्णाला हे क्रोध-प्रदर्शन प्रिय नाही. तरीही मी क्रोध धारण केला, कारण तुम्ही सर्व वासुदेवाचे प्राणच आहात—जणू त्याचे जीवंत विस्तार होऊन बाहेर संचार करता।
Verse 83
त्वं च निन्दसि मां नित्यं तच्च जाने वृकोदर । मत्प्रभावपरिज्ञानहेतवे कीदृशस्त्विति
तू मला नेहमी निंदितोस—हेही मला ठाऊक आहे, हे वृकोदर। माझ्या प्रभावाची ओळख व्हावी म्हणूनच हे—‘ही कोणत्या प्रकारची सत्ता आहे?’
Verse 84
तदेवं नैव भूयस्ते प्रकर्तव्यं कथंचन । अक्षिक्षेपो हि पूज्यानामावहत्यधिकं रुजम्
म्हणून पुढे कधीही कोणत्याही प्रकारे असे करू नकोस। कारण पूज्यजनांचा अवमान मोठी वेदना व अनर्थ आणतो।
Verse 85
तदिदानीं सर्वमेवं क्षन्तव्यं च परस्परम् । यच्च ब्रवीमि त्वां वीर तन्निशामय भारत
म्हणून आता हे सर्व परस्पर क्षमा करावे. आणि हे वीर, हे भारत—मी जे सांगते ते सावधपणे ऐक.
Verse 86
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिराविर्भवेद्धरिः । तदातदावतीर्याहं विष्णोरस्य सहायिनी
जेव्हा-जेव्हा धर्माची ग्लानी होते, तेव्हा हरि प्रकट होतात. त्याच वेळी मीही अवतार घेते—त्या विष्णूची सहायिका व संगिनी होऊन.
Verse 87
इदानीं च हरिर्जातो वसुदेवसुतो भुवि । अहं च गोपनन्दस्य एकानंशाभिधा सुता
आता हरि भुवी वसुदेवाचा पुत्र म्हणून जन्मला आहे. आणि मीही गोपनंदाची कन्या होऊन ‘एकानंशा’ या नावाने जन्मले आहे.
Verse 88
तद्यथा भगवान्कृष्णो मम भ्राताभिपूजितः । भवन्तोऽपि तथा मह्यं भ्रातरः पांडवा सदा
जसा माझा भाऊ भगवान श्रीकृष्ण पूज्य व मान्य आहे, तसंच हे पांडवांनो, तुम्हीही सदैव माझे भाऊ व्हा—माझ्या मान-सन्मान व संरक्षणास पात्र।
Verse 89
ये भीमभगिनीत्येवं मां स्तोष्यंति नरोत्तमाः । आबाधा नाशयिष्यामि तेषां हर्षसमन्विता
जे नरश्रेष्ठ मला ‘भीमाची बहीण’ असे म्हणून या प्रकारे स्तुती करतील, त्यांच्या सर्व बाधा व विघ्ने मी हर्षाने नष्ट करीन।
Verse 90
त्वं च भ्रातुर्जयं वीर प्रदास्यसि महारणे । भुजयोस्ते वसिष्यामि धार्तराष्ट्रनिपातने
आणि हे वीर, महायुद्धात तू आपल्या भावांना विजय मिळवून देशील. धार्तराष्ट्रांच्या पतनकाळी मी तुझ्या भुजांवर वास करीन—तुझे बळ वाढवित।
Verse 91
कृत्वा राज्यं च वर्षाणि षट्त्रिंशत्तदनन्तरम् । महाप्रस्थानधर्मेण पृथिवीं परिचरिष्यथ
छत्तीस वर्षे राज्य करून, त्यानंतर महाप्रस्थान-धर्माप्रमाणे तुम्ही पृथ्वीवर विचराल—तीर्थसेवा व वैराग्याने युक्त होऊन।
Verse 92
अस्मिन्नेव ततो देशे लोहोनाम महासुरः । भवतां न्यस्तशस्त्राणां वधार्थं प्रक्रमिष्यति
त्यानंतर याच प्रदेशात ‘लोह’ नावाचा एक महासुर, तुम्ही शस्त्रे खाली ठेवलेली असताना, तुमचा वध करण्यासाठी पुढे सरसावेल।
Verse 93
ततस्तं सर्वभूतानामवध्यं भवतां कृते । अन्धं कृत्वा पातयिष्ये ततो यूयं प्रयास्यथ
मग तुमच्या हितासाठी सर्वभूतांना अवध्य अशा त्याला मी अंध करून पाडीन; त्यानंतर तुम्ही पुढे प्रस्थान कराल.
Verse 94
निस्तीर्य च हिमं सर्वं निमग्नाः बालुकार्णवे । स्वर्गं यास्यति राजैकः सशरीरो गमिष्यति
संपूर्ण हिमाच्छादित मार्ग ओलांडून आणि मग वाळूच्या समुद्रात निमग्न होऊन, राजा एकटाच स्वर्गाला जाईल—तो देहासहित प्रस्थान करील.
Verse 95
अन्धो यत्र कृतो लोहो लोहाणाभिधया पुरम् । भविष्यति च तत्रैव स्थास्येऽहं कलया सदा
जिथे लोहो अंध केला गेला, तिथे ‘लोहाणा’ नावाचे नगर उत्पन्न होईल; आणि तिथेच मी माझ्या कलारूप अंशाने सदैव वास करीन.
Verse 96
ततः कलियुगे प्राप्ते केलो नाम भविष्यति । मम भक्तस्तस्य नाम्ना भाव्या केलेश्वरीत्यहम्
नंतर कलियुग येता ‘केलो’ नावाचा माझा भक्त होईल; आणि त्याच्या नावामुळेच मी ‘केलेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध होईन.
Verse 97
वैलाकश्चापरो भक्तो भविष्यति ममोत्तमः । तस्याराधनतः ख्यातिं प्रयास्यामि कलौ युगे
आणखी ‘वैलाक’ नावाचा दुसरा भक्त होईल, जो माझ्या भक्तांत उत्तम असेल; त्याच्या आराधनेमुळे मी कलियुगात ख्याती प्राप्त करीन.
Verse 98
लोहाणासंस्थितां चैव येर्चयिष्यंति मां जनाः । श्रद्धया सितसप्तम्यां तैश्च सर्वत्र पूजिता
जे लोक श्रद्धेने शुक्ल सप्तमीच्या दिवशी लोहाणामध्ये स्थित माझी पूजा करतील, त्यांच्यामुळे मी सर्वत्र पूजिला जाईन।
Verse 99
अंधानां च प्रदास्यामि भावीनि नयनान्यहम् । तस्मिन्दिने तर्पिताहं भक्तिभावेन पांडव
मी अंधांना पुढे नेत्र प्रदान करीन. हे पांडवा, त्या दिवशी भक्तिभावाने मी तृप्त होतो.
Verse 100
पादांगुष्ठेन च भवांस्तत्र कुंडं विधास्यति । सर्वतीर्थस्नान तुल्यं तत्र स्नानं च तद्दिने
तू पायाच्या अंगठ्याने तेथे एक कुंड निर्माण करशील. त्या दिवशी तेथे स्नान करणे सर्व तीर्थस्नानास तुल्य आहे.
Verse 101
मत्स्यानां नेत्रनेत्रस्थतेजस्तन्मात्रमुत्तमम् । उद्धृत्य योजयिष्यामि प्रत्यक्षं तद्भविष्यति
माशांच्या नेत्रांत स्थित परम सूक्ष्म तेजतत्त्व मी उचलून स्थापित करीन; तेव्हा ते प्रत्यक्ष दिसेल.
Verse 102
एवं मम महास्थानं कलौ ख्यातं भविष्यति
अशा प्रकारे कलियुगात माझे हे महान पवित्र स्थान प्रसिद्ध होईल.
Verse 103
लोहाणाख्यं महाबाहो नाम केलेश्वरीति च । दुर्गमाख्यं ततो हत्वा अस्मिन्क्षेत्रे च भारत
हे महाबाहो भारत! याच पुण्यक्षेत्री ‘केलेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध लोहाणा तसेच ‘दुर्गम’ नावाच्या शत्रूचा वध करून…
Verse 104
दुर्गा नाम भविष्यामि महीसागरपूर्वतः । धर्मारण्ये वसिष्यामि भवतां त्राणकारणात्
महिसागराच्या पूर्वेस मी ‘दुर्गा’ या नावाने प्रसिद्ध होईन; आणि तुमच्या रक्षणासाठीच मी धर्मारण्यात वास करीन।
Verse 105
धर्मारण्ये स्थितां चैव येऽर्चयिष्यंति मानवाः । आश्विने मासि चैत्रे वा नवम्यां शुक्लपक्षके ऽ
धर्मारण्यात स्थित माझी जे मनुष्य पूजा करतील—आश्विन मासात किंवा चैत्रात—शुक्लपक्षाच्या नवमीस…
Verse 106
स्नात्वा महीसागरे च तेषां दास्यामि वांछितम् । विधिना येऽर्चयिष्यंति मां च श्रद्धास मन्विताः
महिसागरात स्नान करून मी त्यांना इच्छित फल देईन—जे विधिपूर्वक आणि श्रद्धायुक्त होऊन माझी पूजा करतील।
Verse 107
पुत्रपौत्रान्प्रदास्यामि स्वर्गं मोक्षं न संशयः । प्रवेशे च कलेः काले भवतां वंशसंभवः । वत्सराजः पांडवानां तोषयिष्यति यत्नतः
मी पुत्र-पौत्र देईन; स्वर्ग व मोक्षही—यात संशय नाही. आणि कलियुगाच्या प्रवेशकाळी तुमच्या वंशात जन्मलेला राजा वत्सराज प्रयत्नपूर्वक पांडवांना तुष्ट (सन्मानित) करील।
Verse 108
यस्य नाम्ना ततः ख्याता भविष्यामि कलौ युगे । वत्सेश्वरीति वत्सस्य राज्ञः सर्वार्थदायिनी
त्यानंतर कलियुगात मी त्याच्या नावाने ‘वत्सेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध होईन—वत्सराजाला सर्व अभिष्ट देणारी।
Verse 109
मत्प्रसादात्स राजा वै भवनोत्तापकारिणीम् । अट्टालयांनाम तदा राक्षसीं निहनिष्यति
माझ्या कृपेने तो राजा तेव्हा ‘अट्टालया’ नावाची, घरांना दाहपीडा देणारी राक्षसीचा वध करील।
Verse 110
तस्याश्चापि वधस्थानमट्टालजमिति स्थितम् । भविष्यति पुरं तत्र मां च संस्थापयिष्यति
तिच्या वधस्थानास ‘अट्टालज’ असे नाव पडेल; तेथे एक नगर होईल आणि तो तेथे माझी प्रतिष्ठाही करील।
Verse 111
अट्टालयाजग्रामे मामर्चयिष्यंति ये जनाः । वत्सेश्वरीं सिताष्टम्यामाश्विने तैः सदार्चिता
‘अट्टालयाज’ गावात जे लोक आश्विन महिन्यातील शुक्ल अष्टमीला वत्सेश्वरी देवी म्हणून माझी पूजा करतील, त्यांच्याकडून मी सदैव पूजिली जाईन।
Verse 112
वत्सेश्वरीं च ये देवीं पूजयिष्यंति मानवाः । तेषां सर्वफलावाप्तिर्भविष्यति न संशयः
जे मनुष्य वत्सेश्वरी देवीची पूजा करतील, त्यांना सर्व फळांची प्राप्ती होईल—यात संशय नाही।
Verse 113
इत्थमट्टालये वासो लोहाणे च भविष्यति । धर्मारण्ये महाक्षेत्रे महीसागरसंनिधौ
अशा प्रकारे माझा वास अट्टालय येथे आणि लोहाण येथेही होईल—धर्मारण्य या महाक्षेत्रात, महासागराच्या सान्निध्यात।
Verse 114
मम लोकहितार्थाय लोहस्य च निशम्यताम् । अधीकृतो मया लोहो बह्वीस्तप्तां तपः समाः
लोकहितासाठी लोहाचा वृत्तांतही ऐका। अनेक वर्षे तपश्चर्या करून झाल्यावर मी लोहास नियुक्त केले।
Verse 115
वृत्रासुर इवाजेयो लोकानुत्सादयिष्यति । तं च विश्वपतिर्धीमानवतीर्य बुधो हरिः
तो वृत्रासुरासारखा अजेय होऊन लोकांचा उपद्रव व नाश करील; पण विश्वपती, बुद्धिमान हरि अवतार घेऊन त्याचा निवार करील।
Verse 116
यत्र हंता तत्र ग्रामं लोहाटीति भविष्यति । गयोनाम महादैत्यो भवतां विघ्नकृत्तदा
जिथे त्या शत्रूचा हंता असेल, तो ग्राम ‘लोहाटी’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. त्या वेळी ‘गय’ नावाचा महादैत्य तुमच्यास विघ्नकर्ता होईल.
Verse 117
प्रस्थाने लोहवद्भावी करिष्ये तं नपुंसकम् । गयत्राडेति मां तत्र पूजयिष्यंति मानवाः
प्रस्थानकाळी लोहासारखा होऊन मी त्याला नपुंसक करीन; आणि तेथे मानव ‘गयत्राड’ या नावाने माझी पूजा करतील.
Verse 118
ग्रामं चापि गयत्राडं तत्र ख्यातं भविष्यति । गयत्राडे गयत्राडां येऽर्चयिष्यंति मानवाः
तो गावही तेथे ‘गयत्राड’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. गयत्राड येथे जे मनुष्य गयत्राडा देवीची पूजा करतील…
Verse 119
माघाष्टम्यां न शिष्यंति तस्य सर्वेऽप्युपद्रवाः । ये च मां कोपयिष्यंति पांडवाराधितां सदा
माघाष्टमीच्या दिवशी त्याचे सर्व उपद्रव व दुःख उरणार नाहीत. पण जे मला—पांडवांनी सदैव पूजिलेल्या—कोपवतील,
Verse 120
तेषां पुंस्त्वं हरिष्यामि महारौद्राधितिष्ठति । परिवारश्च मे चात्र षण्ढः सर्वो भविष्यति
त्यांचे पुरुषत्व मी हरून घेईन, कारण मी महा-रौद्र रूपाने अधिष्ठित आहे. आणि येथे माझा सर्व परिवारही षण्ढ-सदृश होईल.
Verse 121
तस्मिन्कलियुगे घोरे रौद्रे रुद्रेऽतिनिर्घृणे । एवं तृतीयं तन्मह्यं स्थानमत्र भविष्यति
त्या घोर कलियुगात—जो रौद्र, रुद्र आणि अत्यंत निर्दय असेल—अशा प्रकारे येथे माझे तिसरे महान पवित्र स्थान प्रकट होईल.
Verse 122
भवत्सु च स्वर्गतेषु गयोऽपि सुमहत्तपः । तप्त्वा प्राप्य पुनः पुंस्त्वं लोकान्संपीडयिष्यति
तुम्ही स्वर्गास गेल्यावर, गयाही अत्यंत महान तप करून पुन्हा पुरुषत्व प्राप्त करील आणि मग लोकांना पीडित करील.
Verse 123
गयातीर्थं गतं तं च गयाध्वंसनकाम्यया । बुध एव जगत्स्वामी तत्र तं सूदयिष्यति
तो गयातीर्थास जाऊन गया (शत्रू)चा नाश व्हावा अशी इच्छा करील; तेव्हा जगत्स्वामी बुध स्वतः तेथे त्याचा वध करतील।
Verse 124
इत्थं श्रीमान्पीतवासा अवतीर्य बुधः प्रभुः । बहूनि कृत्वा कर्माणि स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते
अशा रीतीने पीतांबरधारी श्रीमान् प्रभु बुध अवतीर्ण होऊन, अनेक कर्मे करून, आपल्या स्वधामास परत जातील।
Verse 125
इति संक्षेपतः प्रोक्तं भविष्यं पांडवा मया । भवतां चित्तनिर्वृत्यै श्रूयतां भूय एव च
हे पांडवांनो, मी भविष्यकथन संक्षेपाने सांगितले. तुमच्या चित्ताच्या शांतीसाठी व समाधानासाठी पुन्हा पुढेही ऐका।
Verse 126
इदं तीर्थवरं मह्यं संसेव्यं सर्वदा प्रियम् । कृतं यदत्रागमनं तेन प्रीतिः परा मम
हे श्रेष्ठ तीर्थ मला अत्यंत प्रिय असून सदैव सेवनीय आहे. तुम्ही येथे आगमन केलेत, त्यामुळे मला परम आनंद झाला आहे।
Verse 127
भीमस्य चापि पौत्रेण दृढं संतोषिताऽस्मि च । देव्यः सर्वाश्च मद्रूपं नैतज्ज्ञेयम तोऽन्यथा
भीमाच्या पौत्रानेही मला दृढपणे संतुष्ट केले आहे. सर्व देव्या माझ्याच स्वरूप आहेत—हेच जाणावे, अन्यथा नव्हे।
Verse 128
व्रजध्वं चापि तीर्थानि यानि वो न कृतानि च । आबाधास्वस्मि सर्वासु स्मरणीया स्वसेव च
तुम्ही जी तीर्थे अजून केली नाहीत, तीही करा. सर्व आपत्तींमध्ये मीच उपस्थित आहे—माझे स्मरण करा आणि स्वधर्मसेवेत नित्य रत रहा.
Verse 129
आपृच्छे चापि वः सर्वान्यूयं कृष्णसमा मम
आता मी तुम्हा सर्वांचा निरोप घेते; माझ्या दृष्टीने तुम्ही सर्व श्रीकृष्णासमान आहात.
Verse 130
सूत उवाच । इति देव्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । पुनःपुनः प्रणम्यैनां नापश्यन्दीपवद्गताम्
सूत म्हणाला: देवीची वाणी ऐकून त्यांचे नेत्र विस्मयाने फुलले. पुन्हा पुन्हा नमस्कार करूनही ती दिसेना—दीपशिखेसारखी अदृश्य होऊन निघून गेली.
Verse 131
ततस्ते बर्बरीकं च संस्थाप्यात्रैव निष्ठितम् । आगच्छ योगे चोक्त्वेदं चक्रुस्तीर्थानि मुख्यशः
मग त्यांनी बर्बरीकाला तेथेच प्रतिष्ठापित करून त्याच ठिकाणी स्थिर राहिले. ठरलेल्या वेळी परत ये असे सांगून त्यांनी क्रमाने मुख्य तीर्थांची स्थापना केली.