Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अश्वत्थलाक्षावह्नौ च सर्षपान्केसरप्लुतान् । जुह्वतो मंत्रमुख्यैश्च बलातिबलसंज्ञकैः

सूत म्हणाले—अश्वत्थकाष्ठ व लाख यांनी प्रज्वलित अग्नीत ते केशररसाने ओलसर केलेले मोहरीचे दाणे आहुती देत होते आणि ‘बला’ व ‘अतिबला’ नामक श्रेष्ठ मंत्रांचा जप करीत होते.

Verse 2

यामे तु प्रथमे याते काचिन्नारी समाययौ । शोणिताक्तैकवसना महोच्चोर्ध्वशिरोरुहा

रात्रीचा पहिला प्रहर गेल्यावर एक स्त्री तेथे आली—रक्ताने माखलेले एकच वस्त्र परिधान केलेले, आणि तिचे केस फार उंच उभे राहिलेले होते.

Verse 3

दारुणाक्षी शुक्लदन्ती भयस्यापि भयंकरी । सा रुरोद महारावं प्राप्य तां होमभूमिकाम्

तिचे डोळे भयंकर, दात शुभ्र; ती भयालाही भय वाटावा अशी भयकारी होती. होमभूमीवर येताच तिने प्रचंड गर्जनेसारखा आक्रोश केला.

Verse 4

तां दृष्ट्वा चुक्षुभे सद्यो विजयो भीतिमानिव । बर्बरीकश्च निर्भीतिस्तस्याः संमुखमाययौ

तिला पाहताच विजय तत्क्षणी अस्वस्थ झाला, जणू भयाने ग्रासल्यासारखा; पण निर्भय बर्बरीक तिच्या समोर थेट गेला.

Verse 5

ततः कण्ठं समाश्लिष्य तस्या मतिमतां वरः । रुरोद द्विगुणं वीरो मेघवन्नादयन्बहु

तेव्हा तो वीर—मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ—तिचा कंठ घट्ट धरून दुप्पट जोराने रडू लागला आणि मेघगर्जनेसारखा पुन्हापुन्हा मोठा नाद करू लागला।

Verse 6

तं दृष्ट्वा विस्मिता सा च यावन्मुंचति कर्तिकाम् । तावन्निष्पीडिते कंठे मोक्तुं तस्मिन्न चाशकत्

त्याला पाहून ती विस्मित झाली; आणि तो कर्तिकेला सोडत नाही तोवर कंठ दाबला गेल्याने ती त्याच्यापासून स्वतःला सोडवू शकली नाही।

Verse 7

पीड्यमाने च बलिना कंठे तस्या मुहुर्मुहुः । मुमुोच विविधाञ्छब्दान्वज्राहत इवाचलः

बलवानाने तिचा कंठ पुन्हापुन्हा दाबल्यावर ती वारंवार निरनिराळे शब्द काढू लागली—जणू वज्राघात झालेला पर्वत।

Verse 8

क्षणं रावांस्ततो मुक्त्वा त्राहि मुञ्चेति वक्त्यणु । ततः कृपालुना मुक्ता पादयोः पतिताऽब्रवीत्

क्षणभर आक्रोशाचा आवाज काढून ती क्षीण वाणीने म्हणाली—“त्राहि, मला सोड!” मग कृपालूने तिला मुक्त केले; ती त्याच्या पायांवर पडून बोलली।

Verse 9

शरणं ते प्रपन्नास्मि दासी कर्मकरी तव । महाजिह्वेति मां विद्धि राक्षसीं कामरूपिणीम्

“मी तुमच्या शरण आले आहे; मी तुमची दासी, तुमची सेविका आहे. मला ‘महाजिह्वा’ असे जाण—मी कामरूपिणी राक्षसी आहे.”

Verse 10

काशीश्मशाननिलयां देवदानवदर्पहाम् । ददासि यदि मे वीर दुर्लभां प्राणदक्षिणाम्

हे वीरा! तू मला दुर्लभ अशी प्राण-दक्षिणा, म्हणजेच जीवनदान दिलेस, तर देव-दानवांचा दर्प हरिणारी, श्मशान-निवासिनी काशी येथे मी वास करीन।

Verse 11

ततस्तपश्चरिष्यामि सर्वभूताभयप्रदा । अस्मिन्नर्थे स्वदेवस्य शपथा मे तथात्मनः

त्यानंतर मी तपश्चर्या करीन आणि सर्व प्राण्यांना अभय देणारी होईन। या विषयात मी माझ्या इष्टदेवाची व माझ्याच आत्म्याची शपथ घेत आहे।

Verse 12

यद्येतद्व्यत्ययं कुर्यां भस्मीभूयां ततः क्षणम् । एवं ब्रुवाणां तां वीरो निगृह्य शपथैर्दृढम्

जर मी याचा भंग केला, तर त्या क्षणीच भस्म होईन. असे म्हणत असताना, त्या वीराने तिला दृढ शपथांनी बांधून ठामपणे आवरले।

Verse 13

मुमोच सापि संहृष्टा कृच्छ्रान्मुक्ता ययौ वनम् । सोऽपि वीरः खङ्गधारी तत्रैवावस्थितोऽभवत्

त्याने तिला सोडून दिले; आणि तीही आनंदित होऊन, क्लेशातून मुक्त होऊन, वनात निघून गेली. खड्गधारी तो वीरही तेथेच स्थिर राहिला।

Verse 14

ततो मध्यमरात्रौ च गर्जितं श्रूयते महत् । अन्धकारं च संजज्ञे तमोंऽधनरकप्रभम्

त्यानंतर मध्यरात्री एक प्रचंड गर्जना ऐकू आली, आणि अंधार दाटून आला—जणू अंध नरकाच्या प्रभेसारखा घोर तम।

Verse 15

ददृशे च ततः शैलः शतशृंगोऽतिविस्तरः । नानाशिलाः प्रमुमुचे नानावृक्षांश्च सोच्छ्रयान्

तेव्हा शतशृंगांनी युक्त, अतिविस्तीर्ण असा पर्वत दिसला. त्याने नानाविध शिळा उधळल्या आणि उंचच उंच वृक्षही बाहेर फेकले.

Verse 16

नानानिर्झर संघोषं ववृषे शोणितं वहु । तं तथा नगमालोक्य निर्भीतो भैमिनंदनः

अनेक धबधब्यांच्या गजरासारख्या निनादात पुष्कळ रक्ताचा वर्षाव झाला. त्या अवस्थेत पर्वत पाहूनही भीमापुत्र निर्भय राहिला.

Verse 17

पर्वतो द्विगुणो भूत्वा पर्वतं सहसाप्लुतः । तदाभिजघ्ने संहृत्य पर्वतं स्वेन भूभृता

पर्वत द्विगुणा होऊन सहसा दुसऱ्या पर्वतावर झेपावला. मग आपल्या भारानेच त्याला पकडून चिरडत प्रहार केला.

Verse 18

तदा विशीर्णः सोऽभूच्च पर्वतो भूमिमंडले । ततो योजनदेहात्मा शतशीर्षः शतोदरः

तेव्हा तो पर्वत भूमिमंडलावर तुटून-फुटून विखुरला. मग त्यातून योजनप्रमाण देह असलेला, शतशीर्ष व शतोदर असा एक प्राणी उत्पन्न झाला.

Verse 19

वक्त्रैर्मुंचन्महाज्वालां रेपलेन्द्रोऽभ्यधावत । तं धावमानं दृष्ट्वैव बर्बरीको महाबलः

अनेक मुखांतून महाज्वाला ओकत रेपलेन्द्र धावून आला. त्याला धावताना पाहताच महाबली बर्बरीकही समोरून भिडायला पुढे सरसावला.

Verse 20

विधाय तादृशं रूपं नर्दन्तं चाप्यधावत । ततो मध्यमरात्रौ ती लघु चित्रं च सुष्ठु च

तसेच रूप धारण करून गर्जना करीत तोही धावला. मग मध्यरात्री एक क्षणातच अतिशय वेगवान, अद्भुत व अत्यंत रम्य असे दृश्य घडले.

Verse 21

युयुधाते बाणजालैर्यथा प्रावृषि तोयदौ । छिन्नचापौ च खङ्गाभ्यां छिन्नखड्गौ च मुष्टिभिः

पावसाळ्यात मेघ जसा जलवृष्टी करतो, तसे ते बाणांच्या जाळ्यांनी परस्परांशी युद्ध करू लागले. खड्गांनी त्यांचे धनुष्य छिन्न झाले आणि मुष्टिप्रहारांनी त्यांचे खड्गही तुटून गेले.

Verse 22

पर्वताविव सत्पक्षौ चिरं युयुधतुः स्थिरम् । ततः कक्षे समुत्पाट्य भ्रामयित्वा मुहूर्तकम्

बलवान पंख असलेल्या दोन पर्वतांसारखे ते दीर्घकाळ स्थिरपणे युद्ध करीत राहिले. मग कंबरेत पकडून शत्रूला उचलून उपटले आणि क्षणभर फिरवून घेतले.

Verse 23

भूमौ प्रधर्षयामास प्रसृतं च मुमोच ह । चिक्षेप चाग्निकोणे तं महीसागररोधसि

त्याने त्याला भूमीवर आपटले आणि पसरून पडलेल्या त्याला सोडून दिले. मग अग्निकोणात—दक्षिण-पूर्व दिशेस—जिथे भूमी समुद्राला मिळते त्या सीमेवर त्याला फेकून दिले.

Verse 24

तद्दूरे रेपलेन्द्राख्यं ग्राममद्यापि वर्तते । एवं स रेपलोनाम वृत्रतुल्यपराक्रमः

त्या ठिकाणापासून फार दूर नाही ‘रेपलेन्द्र’ नावाचे गाव आजही आहे. अशा रीतीने ‘रेपल’ नावाचा तो वीर वृत्रासारखा पराक्रमी होता.

Verse 25

नाथः श्मशानस्यावन्त्या विघ्नकृन्निहतोऽभवत् । तं निहत्य पुनर्वीरो बर्बरीकः स्थितोऽभवत्

अवन्तीच्या स्मशानाचा नाथ, जो विघ्नकर्ता होता, तो मारला गेला. त्याला वध करून वीर बर्बरीक पुन्हा अढळ व स्थिर उभा राहिला.

Verse 26

ततस्तृतीययामे च प्रतीच्या दिश आययौ । पर्वताभा महानादा पादैः कम्पयतीव भूः

मग रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरात पश्चिम दिशेकडून पर्वतासारखी आकृती असलेली, प्रचंड गर्जना करणारी, जणू पावलांनी पृथ्वी कंपवित, ती आली.

Verse 27

दुहद्रुहाख्याश्वतरी मेघभ्रष्टा तडिद्यथा । तामायांतीं तथा दृष्ट्वा सूर्यवैश्वानरप्रभाम्

दुहद्रुहा नावाची एक अश्वतरी प्रकट झाली, जणू मेघातून कोसळलेली वीज. सूर्य व वैश्वानर-अग्नीच्या प्रभेसारखी दीप्तिमान ती येताना दिसताच (तो सावध झाला).

Verse 28

उपसृत्य जवाद्भैमी रुरोह प्रहसन्निव । वेगात्ततः प्रद्रवतीं तुण्डे प्राहत्य मुष्टिभिः

अतिवेगाने जवळ येऊन भैरवी जणू हसत-हसत त्याच्यावर आरूढ झाली. मग ती जोरात धावू लागली तेव्हा त्याने मुठींनी तिच्या तोंडावर प्रहार केला.

Verse 29

स्थापयामास तत्रैव तस्थौ सा चातिपीडिता । ततः क्रुद्धा महारावं कृत्वाप्लुत्य दुहद्रुहा

त्याने तिलाच तिथेच दाबून थांबविले आणि ती अत्यंत पीडित होऊन उभी राहिली. मग क्रुद्ध झालेली दुहद्रुहा महागर्जना करून उडी मारून उठली.

Verse 30

जगत्यामाशु चिक्षेप बर्बरीकं तथेच्छकम् । ततो नदित्वा चातीव पादघातममुंचत

तिने आपल्या इच्छेनुसार बर्बरीकाला वेगाने जमिनीवर फेकले. नंतर मोठ्याने गर्जना करून तिने त्याला जोरात लाथ मारली.

Verse 31

पादौ च वीरः संगृह्य चिक्षेप भुवि लीलया । ततः पुनः समुत्थाय धावंतीं तां निगृह्य सः

त्या वीराने तिचे दोन्ही पाय पकडले आणि लीलया तिला जमिनीवर फेकले. नंतर ती पुन्हा उठून धावू लागली असता त्याने तिला पकडले.

Verse 32

मुष्टिना पातयित्वैव दंतान्कंठमपीडयत् । क्लिन्नं वास इवापीड्य प्राणानत्याजयद्द्रुतम्

मुठीच्या प्रहाराने तिला खाली पाडून त्याने तिचे दात तोडले आणि गळा दाबला. ओल्या वस्त्राप्रमाणे पिळून त्याने त्वरित तिचे प्राण हरण केले.

Verse 33

एवं सीकोत्तरस्थाने स्मशानैकपदो द्भवा । शाकिनीनामधीशा सा बर्बरीकेण सूदिता

अशा प्रकारे सीकाच्या उत्तरेस असलेल्या एकपद स्मशानात उत्पन्न झालेली ती शाकिनींची स्वामिनी बर्बरीकाकडून मारली गेली.

Verse 34

हत्वा तां चापि चिक्षेप प्रतीच्यामेव लीलया । दुहद्रुहाख्यमद्यापि तत्र ग्रामं स्म वर्तते

तिला मारून त्याने लीलया पश्चिमेकडे फेकून दिले. आजही तिथे 'दुहद्रुहा' नावाचे गाव अस्तित्वात आहे.

Verse 35

ततस्तथैव संतस्थौ बर्बरीकोऽभिरक्षणे । ततश्चतुर्थे यामे च प्राप्तः क्षपणकोऽद्भुतः

तेव्हा बर्बरीक पूर्वीप्रमाणेच पहाऱ्यावर तिथेच स्थिर राहिला। मग रात्रीच्या चौथ्या प्रहरात एक अद्भुत क्षपणक तपस्वी तेथे आला।

Verse 36

मुंडी नग्नो मयूराणां पिच्छधारी महाव्रतः । प्रोवाच चेदं वचनं हाहा कष्टमतीव भोः

मुंडण केलेला, नग्न, मोरपिसे धारण करणारा, महाव्रती तो म्हणाला—“हाहा! भो, हे तर अत्यंत कष्टकारक आहे!”

Verse 37

अहिंसा परमो धर्मस्तदग्निर्ज्वाल्यते कुतः । हूयमाने यतो वह्नौ सूक्ष्मजीववधो महान्

“अहिंसा हा परम धर्म; मग हा अग्नी कसा पेटविला जातो? कारण अग्नीत आहुती दिल्यावर सूक्ष्म जीवांचा मोठा वध होतो।”

Verse 38

श्रुत्वेदं वचनं तस्य बर्बरीकोऽब्रवीत्स्मयन् । वदने सर्वदेवानां हूयमाने स्म पावके

त्याचे वचन ऐकून बर्बरीक हसत म्हणाला। त्या वेळी पावकात आहुती पडत होत्या आणि सर्व देवांचे आवाहन होत होते।

Verse 39

अनृतं भाषसे पाप शिक्षायोग्योऽसि दुर्मते । इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य कक्षामध्ये स्थिरोऽस्य च

“पापा, तू असत्य बोलतोस; दुर्मते, तू शिक्षेस योग्य आहेस।” असे म्हणत तो सहसा उडी मारून त्याच्या कक्षेत (कमरेत) दृढपणे उभा राहिला.

Verse 40

दन्तान्मुष्टिप्रहारैश्च समाहत्याभ्यपातयत् । रुधिराविलवक्त्रं तं मुमोच पतितं भुवि

दातांवर मुठीचे घाव घालून त्याने शत्रूला जोरात आपटले। रक्ताने माखलेला मुख घेऊन तो भूमीवर पडून निष्प्राण झाला।

Verse 41

स क्षणाच्चेतनां प्राप्य घोरदैत्यवपुर्धरः । भयाद्भैमेः प्रदुद्राव गुहाविवरमाविशत्

क्षणात शुद्धीवर येत तो भयंकर दैत्यरूपधारी, भीमपुत्राच्या भयाने पळत गेला व गुहेच्या विवरात शिरला.

Verse 42

बहुप्रभेति नगरी षष्टियोजनमायता । तस्यां विवेश सहसा तं चानु बर्बरीककः

बहुप्रभा नावाची नगरी साठ योजन पसरलेली होती. तो तिथे सहसा शिरला आणि बर्बरीक त्याच्या मागोमाग गेला.

Verse 43

बर्बरीकं ततो दृष्ट्वा नादोऽभूच्च पलाशिनाम् । धावध्वं हन्यतामेष छिद्यतां भिद्यतामिति

तेव्हा बर्बरीकाला पाहताच पलाशिनांत मोठा गजर उठला—“धावा! याला मारा! छेदून टाका! भेदून चिरडून टाका!”

Verse 44

तच्छ्रुत्वा दैत्यवीराणां कोटयो नव भीषणाः । नानायुधधरा वीरं बर्बरीकमुपाद्रवन्

हे ऐकताच नानाविध शस्त्रे धारण केलेले दैत्यवीरांचे भयंकर नऊ कोटी सैन्य वीर बर्बरीकावर तुटून पडले.

Verse 45

दृष्ट्वा तान्कोटिशो दैत्यान्क्रुद्धो भीमात्मजात्मजः । निमील्य सहसा नेत्रे तेषां मध्यमधावत

कोट्यवधी दैत्यांना पाहून भीमाचा पौत्र क्रोधाने प्रज्वलित झाला. क्षणभर डोळे मिटून तो सहसा त्यांच्या मध्यात धावून गेला.

Verse 46

पादघातैस्ततः कांश्चिद्भुजाघातैस्तथापरान् । हृदयस्याभिघातैश्च क्षणान्निन्ये यमक्षयम्

मग त्याने काहींना पायांच्या घावांनी, तर काहींना भुजांच्या घावांनी पाडले; आणि हृदयावर घाव घालून क्षणातच त्यांना यमलोकास पाठविले.

Verse 47

यथा नलवनं क्र्रुद्धः कुर्याद्भूमिसमं करी । नवकोटीस्तथा जघ्ने सह तेन पलाशिना

जसा क्रुद्ध हत्ती नलवन भूमिसम करतो, तसाच त्याने त्या पलाशीसमवेत नऊ कोटींचा संहार केला.

Verse 48

ततो नागाः समागम्य वासुकिप्रमुखास्तदा । तुष्टुबुर्विविधैर्वाक्यैरूचुः सुहृदयं च ते

त्यानंतर वासुकीप्रमुख नाग तेथे एकत्र आले. आनंदित होऊन त्यांनी विविध वचने बोलून सुहृदयाची स्तुती केली व स्नेहाने त्याला संबोधिले.

Verse 49

नागानां परमं कृत्यं कृतं ते भैमिनंदन । पलाशीनाम दैत्योयं नीतो यत्सानुगो यमम्

“हे भैमिनंदना! तू नागांचे परम कार्य केलेस; पलाशी नावाचा हा दैत्य आपल्या अनुचरांसह यमलोकास नेला गेला आहे.”

Verse 50

अनेन हि वयं वीर सानुगेन दुरात्मना । पीडिता विविधोपायैः पातालादप्यधः कृताः

हे वीरा! या दुरात्म्याने आपल्या अनुचरांसह आम्हांला अनेक क्रूर उपायांनी छळले आणि पाताळापेक्षाही खाली ढकलून दिले।

Verse 51

वरं वृणीष्व त्वं तस्मान्नागेभ्योऽभिमतं परम् । वरदाः सर्व एव स्म वयं तुभ्यं सुतोषिताः

म्हणून नागांकडून तुला अभिमत असा परम वर माग. आम्ही सर्वजण वरदाता आहोत; तुझ्यावर अत्यंत संतुष्ट आहोत।

Verse 52

सुहृदय उवाच । यदि देयो वरो मह्यं तदेनं प्रवृणोम्यहम् । सर्वविघ्नविनिर्मुक्तो विजयः सिद्धिमाप्नुयात्

सुहृदय म्हणाला—मला वर द्यायचा असेल तर मी हाच वर निवडतो: विजय सर्व विघ्नांपासून मुक्त होऊन पूर्ण सिद्धी प्राप्त करो।

Verse 53

ततस्तथेति तं प्रोचुः प्रहृष्टा वायुभोजनाः । स च तेभ्यः पुरीं दत्त्वा निवृत्तो नागपूजितः

तेव्हा आनंदित वायुभोजी नागांनी त्याला म्हटले, “तथास्तु।” आणि तो त्यांना एक पुरी देऊन, नागांनी पूजित-सन्मानित होऊन परतला।

Verse 54

विवरस्य च मध्येन समागच्छन्महाप्रभम् । सर्वरत्नमयं लिंगं स्थितं कल्पतरोरधः

विवराच्या मध्यातून जाताना त्याला महान तेज दिसले—कल्पतरूच्या खाली सर्वरत्नमय लिंग प्रतिष्ठित होते।

Verse 55

अर्च्यमानं सुवह्नीभिर्नागकन्याभिरैक्षत । ततोऽसौ विस्मयाविष्टो नागकन्या ह्यपृच्छत

तेजस्वी नागकन्यांनी त्या (लिंगाची) पूजा चालविली आहे असे त्याने पाहिले. मग तो विस्मयाने भरून नागकन्येला विचारू लागला.

Verse 56

केनेदं स्थापितं लिंगं सूर्यवैश्वानरप्रभम् । लिंगादपि चतुर्दिक्षु मार्गाश्चेमे तु कीदृशाः

सूर्य व वैश्वानर-अग्निसारखी प्रभा असलेले हे लिंग कोणी स्थापित केले? आणि या लिंगापासून चारही दिशांना गेलेले हे मार्ग कसे आहेत?

Verse 57

इति वीरवचः श्रुत्वा बृहत्कटिपयोधरा । सव्रीडं सस्मितापांगनिर्मोक्षमिदमब्रवीत्

वीराचे वचन ऐकून ती युवती—रुंद कटि व भरदार उरोज असलेली—लाजरेपणाने, मंद हास्य व तिरक्या नजरेच्या मधुर भावाने असे बोलली.

Verse 58

सर्वपन्नगराजेन शेषेण सुमहात्मना । तप स्तप्त्वा महालिंगमिदमत्र प्रतिष्ठितम्

सर्व नागराजांचा राजा, महात्मा शेष यांनी कठोर तप करून येथे हे महालिंग प्रतिष्ठित केले.

Verse 59

दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानादर्चनात्सर्वसिद्धिदम् । लिंगात्पूर्वेण मार्गोयं याति श्रीपर्वतं भुवि

याचे दर्शन, स्पर्श, ध्यान व अर्चन केल्याने हे (लिंग) सर्व सिद्धी देते. या लिंगापासून पूर्वेकडील हा मार्ग पृथ्वीवर श्रीपर्वताकडे जातो.

Verse 60

एलापत्रेण विहितो नागानां तत्र प्राप्तये । दक्षिणेन च मार्गोऽयं याति शूर्पारकं भुवि

नागांना त्या स्थानी पोहोचण्यासाठी हा मार्ग एलापत्राने घडविला आहे। आणि हा दक्षिणेकडील पंथ पृथ्वीवर शूर्पारकाकडे जातो।

Verse 61

कर्कोटकेन नागेन कृतोऽयं तत्र प्राप्तये । पश्चिमेन च मार्गोऽयं प्रभासं याति सुप्रभम्

त्या स्थानी पोहोचण्यासाठी हा मार्ग नाग कर्कोटकाने केला आहे। आणि हा पश्चिमेकडील पंथ तेजस्वी प्रभासाकडे जातो।

Verse 62

ऐरावतेन विहितो नागानां गमनाय च । उत्तरेण च मार्गोयं येन यातुं भवान्स्थितः

नागांच्या गमनासाठी हा मार्ग ऐरावताने ठरविला आहे। आणि हा उत्तरेकडील तोच पंथ आहे, ज्याने जाण्यास आपण आता सिद्ध आहात।

Verse 63

गुप्तक्षेत्रे सिद्धलिंगं याति शक्तिगुहाऽकृतः । विहितस्तक्षकेणासौ यातुं तत्र महात्मना

गुप्त क्षेत्रातील सिद्धलिंगाकडे जाणारा हा मार्ग शक्तिगुहेने घडविला आहे। तोच पंथ तेथे जाण्यास महात्मा तक्षकानेही निश्चित केला आहे।

Verse 64

इतीदं वर्णितं वीर विज्ञप्तिः श्रूयतां मम । को भवानधुनैवेतो दैत्यपृष्ठ गतोऽभवत् । अधुनैव तथैकाकी समायातोऽत्र नो वद

हे वीर, हे सर्व मी वर्णिले; आता माझी विनंती ऐका। आपण कोण, जे आत्ताच दैत्याच्या पाठीवर आरूढ होऊन आला आहात? आणि आपण आत्ताच एकटाच येथे कसा आलात—आम्हांस सांगा।

Verse 65

वयं च सर्वास्ते दास्यस्त्वां पतिं प्रवृणीमहे । अस्माभिः सहितः क्रीड विविधास्वत्र भूमिषु

आम्ही सर्व दासी तुम्हालाच पती-स्वामी म्हणून वरण करीत आहोत. आमच्यासह येथे अनेक रम्य स्थळी क्रीडा-विहार करा.

Verse 66

बर्बरीक उवाच । अहं कुरुकुलोत्पन्नः पांडुपुत्रस्य पौत्रकः । बर्बरीक इति ख्यातस्तं दैत्यं हंतुमागतः

बर्बरीक म्हणाला—मी कुरुकुलोत्पन्न, पांडुपुत्राचा पौत्र आहे. ‘बर्बरीक’ म्हणून प्रसिद्ध मी त्या दैत्याचा वध करण्यास आलो आहे.

Verse 67

स च दैत्यो हतः पापः पुनर्यास्ये महीतलम् । भवतीभिश्च मे नास्ति कृत्यं भोभोः कथंचन

तो पापी दैत्य मारला गेला; आता मी पुन्हा पृथ्वीतलावर जाईन. हे देवियो, तुमच्याशी माझे आता कोणतेही कार्य उरलेले नाही.

Verse 68

ब्रह्मचारिव्रतं यस्मादहं सततमास्थितः । इत्युक्त्वाभ्यर्च्य तल्लिंगं प्रणिपत्य च दण्डवत्

‘कारण मी सदैव ब्रह्मचर्यव्रत पाळतो’ असे म्हणत त्याने त्या लिंगाची पूजा केली आणि दंडवत् प्रणाम केला.

Verse 69

ऊर्ध्वमाचक्रमे वीरः कातरं ताभिरीक्षितः । ततो बहिः समागत्य सप्रकाशं मुखं तदा

तो वीर वरच्या दिशेने निघाला; त्या स्त्रियांनी त्याच्याकडे व्याकुळ नजरेने पाहिले. मग तो बाहेर आला आणि त्या वेळी त्याचे मुख तेजस्वी झाले.

Verse 70

प्रहर्षेणैव पूर्वस्या विजयं ददृशे दिशः । तस्मिन्काले च विजयः कर्म सर्वं समाप्तवान्

अतिशय हर्षाने त्याने पूर्व दिशेकडून येणारा विजय पाहिला. त्याच वेळी विजयाने सर्व कार्य पूर्ण केले.

Verse 71

कांत्या सूर्यसमाभास ऊर्ध्वमाचक्रमे क्षणात् । ततो वियद्गतं देवैः पुष्पवर्षमभून्महत्

सूर्यासारख्या तेजाने तो क्षणात वर उचलला गेला. मग आकाशातून देवांनी महान पुष्पवृष्टी केली.

Verse 72

जगुर्गंधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । विजयो बर्बरीकं च ततो वचनमब्रवीत्

श्रेष्ठ गंधर्वांनी गायन केले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले. तेव्हा विजयाने बर्बरीकाला हे वचन सांगितले.

Verse 73

तव प्रसादाद्वीरेश सिद्धिः प्राप्ता मयातुला । चिरं जीव चिरं नंद चिरं वस चिरं जय

हे वीरेश! तुझ्या कृपेने मला अतुल सिद्धी प्राप्त झाली. चिरंजीव हो, चिरकाळ आनंदी राहा, चिरकाळ वास कर, आणि चिरकाळ जय मिळव.

Verse 74

अत एव हि साधृनां संगमिच्छंति साधवः । औषधं सर्वदोषाणां भवेत्सत्यं गमो यतः

म्हणूनच साधुजन साधूंचा संग इच्छितात; कारण त्या सत्संगातून सत्य मार्ग प्राप्त होतो, जो सर्व दोषांचे औषध ठरतो.

Verse 75

त्वं च होमस्थितं भस्म सिंदूरसदृशप्रभम् । निःशल्यं सविवरकं पूर्यमाणं गृहाण च

आणि तू होमाग्नीत स्थित अशी ही भस्म ग्रहण कर—सिंदूरासारखी तेजस्वी; अविद्ध असूनही रंध्रयुक्त व भरता येण्यास योग्य।

Verse 76

अक्षय्यमेतत्संग्रामे प्रथमं ते प्रमुंचतः । शत्रूणां स्थानकं मृत्योर्देहं ध्वस्तं करिष्यति

हे संग्रामात अक्षय आहे. तू हे प्रथम सोडशील तर शत्रूंचे दुर्गस्थान चुरडेल आणि मृत्यूचे देहही ध्वस्त करील.

Verse 77

एवं सुखेन विजयः शत्रूणां ते भविष्यति

अशा रीतीने सहजच शत्रूंवर तुझा विजय होईल.

Verse 78

बर्बरीक उवाच । उपकुर्यान्निराकांक्षो यः स साधुरितीर्यते । साकांक्षमुपकुर्याद्यः साधुत्वे तस्य को गुणः

बर्बरीक म्हणाला: जो निरपेक्ष होऊन उपकार करतो तोच ‘साधू’ म्हणविला जातो. जो अपेक्षेने उपकार करतो, त्याच्या साधुत्वात मग कोणता गुण?

Verse 79

तद्देहि भस्म चान्यस्मै केनाप्यर्थो न मेऽण्वपि । प्रसादसुमुखां दृष्टिं विना नान्यद्वृणोमि ते

ती भस्म दुसऱ्यालाच द्या; मला कोणाकडूनही किंचितही लौकिक लाभ नको. तुमच्या प्रसादपूर्ण, सुमुख दृष्टीखेरीज मी दुसरे काही मागत नाही.

Verse 80

देवा ऊचुः । कुरूणां पांडवानां च भविष्यति महान्रणः । ततो भूमिस्थितं भस्म प्राप्स्यंति यदि कौरवाः

देव म्हणाले—कुरू आणि पांडव यांच्यात महान युद्ध होईल। त्यानंतर कौरवांनी भूमीवर पडलेली भस्म मिळविली तर…

Verse 81

महाननर्थो भविता पांडवानां ततः स्फुटम् । तस्माद्गृहाण त्वं भस्म सोपि चक्रे तथो वचः

मग पांडवांवर निश्चितच मोठा अनर्थ येईल। म्हणून तू ही भस्म घे. आणि त्यानेही त्या वचनाप्रमाणेच आचरण केले.

Verse 82

देवीभिः सहिता देवाः संमान्य विजयं च ते । सिद्धैश्वर्यं ददुस्तस्मै सिद्धसेनेति नाम च

देवीं सहित देवांनी विजयाचा सन्मान केला। त्यांनी त्याला सिद्ध ऐश्वर्य दिले आणि ‘सिद्धसेन’ हे नावही प्रदान केले.

Verse 83

एवं स विजयो विप्रः सिद्धिं लेभे सुदुर्लभाम् । बर्बरीकश्च कृत्वैतद्देवीभक्तिरतोऽवसत्

अशा प्रकारे तो ब्राह्मण विजय अत्यंत दुर्मिळ सिद्धीला प्राप्त झाला. आणि बर्बरीक हे करून देवीभक्तीत रत होऊन राहिला.