Adhyaya 53

Verse 1

नारद उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि शालामाहात्म्य मुत्तमम् । संस्थापिते पुरा स्थाने प्रोक्तोहं द्विजपुंगवैः

नारद म्हणाले—आता मी आणखी एक उत्तम आख्यान सांगतो—शाळेचे माहात्म्य। पूर्वी प्रतिष्ठित त्या पवित्र स्थानी श्रेष्ठ द्विजांनी मला याचा उपदेश केला होता।

Verse 2

स्थानस्य रक्षणार्थाय उपायं कुरु सुव्रत । ततो मया प्रतिज्ञातं करिष्ये स्थान रक्षणम्

“या पवित्र स्थानाच्या रक्षणासाठी उपाय कर, हे सुव्रत।” तेव्हा मी प्रतिज्ञा केली—“मी या स्थानाचे रक्षण करीन।”

Verse 3

आराधिता मया पश्चाद्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । त्रयस्त्वेकाग्रचित्तेन ततस्तुष्टाः सुरोत्तमाः

यानंतर मी एकाग्रचित्ताने ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर यांची आराधना केली. तेव्हा देवोत्तम ते तिघेही प्रसन्न झाले।

Verse 4

समागम्याथ मां प्रोचुर्नारद व्रियतां वरः । प्रोक्तं तानार्च्य च मया क्रियतां स्थानरक्षणम्

तेव्हा ते माझ्याजवळ येऊन म्हणाले—“हे नारद, वर माग.” मी त्यांची पूजा करून म्हणालो—“या पवित्र स्थानाचे रक्षण घडो.”

Verse 5

अयमेव वरो मह्यं देयो देवैः सुतोषितैः । स्थानलोपो यथा न स्याद्यथा कीर्तिर्भवेन्मम

पूर्णतया संतुष्ट देवांकडून मला हाच वर द्यावा—या पवित्र स्थानाचा कधीही लोप वा ह्रास होऊ नये, आणि माझी कीर्ती चिरस्थायी व्हावी।

Verse 6

एवमस्त्विति देवेशैः प्रतिज्ञातं तदा मुने । स्वांशेन प्रकरिप्याम द्विजानां तव रक्षणम्

तेव्हा देवेशांनी, हे मुने, अशी प्रतिज्ञा केली—“तथास्तु. आमच्या स्वतःच्या अंशशक्तीने आम्ही तुझ्या द्विजसमुदायाचे यथोचित रक्षण करू.”

Verse 7

एवमुक्त्वा कला मुक्ता देवैस्त्रिपुरुषैः स्वयम् । अंतर्धानं ततः प्राप्ताः सर्वेऽपि सुरसत्तमाः

असे बोलून त्या त्रिपुरुष देवांनी स्वतःची कला (अंश) मुक्त केली; त्यानंतर ते सर्व श्रेष्ठ देव अंतर्धान पावले।

Verse 8

ततो मया द्विजैः सार्धं शालाग्रे स्थानरक्षणम् । स्थापिताश्च पृथग्देवास्त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः

त्यानंतर मी द्विजांसह शाळेच्या अग्रभागी स्थानरक्षणाची व्यवस्था स्थापिली; आणि वेगळेपणे त्रिभुवनाचे तीन ईश्वर देव तेथे प्रतिष्ठित केले।

Verse 9

पीड्यमाना यदा विप्राः केनापि च भवंति हि । पूर्वाह्ने चापि ऋग्वेदं मध्याह्ने च यजूं ष्यथ

जेव्हा केव्हाही कोणाकडून विप्र पीडित होतात, तेव्हा ते पूर्वाह्नी ऋग्वेदाचा आणि मध्याह्नी यजुर्वेदाचा पाठ करतात।

Verse 10

यामे तृतीये सामानि तारस्वरमधीत्य च । शापं यस्य प्रदास्यंति शालाग्रे भृशरोषिताः

तिसऱ्या प्रहरात तारस्वराने सामगान पठून ते अत्यंत क्रुद्ध होऊन शाळेच्या अग्रभागी अपराध्यावर शाप उच्चारतात।

Verse 11

सप्ताहाद्वर्षमध्याद्वा त्रिवर्षाद्भस्मतां व्रजेत् । प्रतिज्ञाता स्थानरक्षा यदि वो नारदाग्रतः

सात दिवसांत, किंवा अर्धवर्षात, किंवा तीन वर्षांत तो भस्म होईल—जर नारदांच्या समोर तुम्ही त्या पवित्र स्थानरक्षणाची प्रतिज्ञा केली असेल।

Verse 12

सत्येन तेन नो वैरी भस्मीभवतु ह क्षणात् । अनेन शाप मंत्रेण भस्मीभवति निश्चितम्

त्या सत्याच्या बळावर आमचा वैरी याच क्षणी भस्म होवो। या शापमंत्राने तो निश्चयाने भस्म होतो—हे अढळ आहे।

Verse 13

शालां त्रिपुरुषां तत्र यः पश्यति दिनेदिने । अर्चयेत्तोषयेच्चासौ स्वर्गलोके महीयते

जो तेथे दररोज त्रिपुरुष-शाळेचे दर्शन करतो, तिची अर्चना करून तुष्टीकारक सेवा करतो, तो स्वर्गलोकी गौरविला जातो।

Verse 14

इति त्रिपुरुषशालामाहात्म्यम् । नारद उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि मदीयसरसो महत्

अशा प्रकारे त्रिपुरुष-शाळेचे माहात्म्य समाप्त झाले। नारद म्हणाले—आता मी आणखी एक कथन करतो: माझ्या सरोवराचे महान माहात्म्य।

Verse 15

माहात्म्यमतुलं पार्थ देवानामपि दुर्लभम् । मया पूर्वं सरः खातं दर्भांकुरशलाकया

हे पार्थ, हे माहात्म्य अतुल आहे—देवांनाही दुर्लभ. पूर्वी मी स्वतः दर्भाच्या अंकुराच्या टोकदार शलाकेनें हे सरोवर खोदले होते.

Verse 16

मृत्तिका ताम्रपात्रेण त्यक्ता बाह्ये ततः स्वयम् । सर्वेषामेव तीर्थानामाहृत्योदक मुत्तमम्

त्यानंतर खोदलेली माती तांब्याच्या पात्राने बाहेर टाकली; मग मी स्वतः सर्व तीर्थांहून आणलेले उत्तम जल आणले.

Verse 17

तत्तत्र सरसि क्षिप्तं तेन संपूरितं सरः । आश्विने मासि संप्राप्ते भानुवारे नरः शुचिः

ते जल तेथे सरोवरात टाकले, आणि त्याने सरोवर भरून गेले. आश्विन मास आला की, भानुवारी, शुद्ध पुरुषाने (तेथे विधी करावा)…

Verse 18

श्राद्धं यः कुरुते तत्र स्नात्वा दानं विशेषतः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्

जो तेथे स्नान करून, विशेषतः दान देऊन, श्राद्ध करतो—त्याचे पितर प्रलयापर्यंत तृप्त राहतात.

Verse 19

नारदीयं सरो ह्येतद्विख्यात जगतीतले । महता पुण्ययोगेन देवैरपि हि लभ्यते

हे नारदीय सरोवर जगतीतलावर विख्यात आहे; महान पुण्ययोगानेच ते देवांनाही प्राप्त होते.

Verse 20

यदत्र दीयते दानं हूयते यच्च पावके । सर्वं तदक्षयं विद्याज्जपानशनसाधनात्

येथे जे दान दिले जाते आणि जे काही पवित्र अग्नीत आहुती म्हणून अर्पिले जाते—जप व उपवास-व्रतादि साधनांच्या प्रभावाने ते सर्व अक्षय आहे, असे जाणावे।

Verse 21

नारदीये सरःश्रेष्ठे स्नात्वा यो नारदेश्व रम् । पूजयेच्छ्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

श्रेष्ठ नारदीय सरोवरात स्नान करून जो मनुष्य श्रद्धेने नारदेश्वराचे पूजन करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 22

अत्र तीर्थे पुरा पार्थ सर्वनागैस्तपः कृतम् । कद्रूशापस्य मोक्षार्थमात्मनो हितका म्यया

हे पार्थ! या तीर्थस्थानी प्राचीन काळी सर्व नागांनी आत्मकल्याणाची इच्छा धरून व कद्रूच्या शापातून मुक्ती मिळावी म्हणून तप केले होते।

Verse 23

ततः सिद्धिं परां प्राप्ता एतर्त्तार्थप्रभावतः । ततो नागेश्वरं लिंगं स्थापयामासुरूर्जितम्

त्यानंतर या पवित्र वृत्तान्ताच्या प्रभावाने त्यांनी परम सिद्धी प्राप्त केली; मग त्यांनी तेजस्वी नागेश्वर-लिंगाची स्थापना केली।

Verse 24

नारदादुत्तरे भागे सर्वे नागाः प्रहर्षिताः । नारदीये सरःश्रेष्ठे यः स्नात्वा पूजयेद्धरम्

नारद-संबंधित स्थळाच्या उत्तरेकडील भागात सर्व नाग आनंदित असतात. जो श्रेष्ठ नारदीय सरोवरात स्नान करून हर (शिव) यांचे पूजन करतो…

Verse 25

नागेश्वरं महाभक्त्या तस्य पुण्यमनन्तकम् । तेषां सर्पभयं नास्ति नागानां वचनं यथा

जो महाभक्तीने नागेश्वराचे पूजन करतो, त्याचे पुण्य अनंत होते. अशा भक्तांना सर्पभय उरत नाही—नागांचे वचन तसेच आहे.

Verse 26

इति नारदीयसरोमाहात्म्यम् । नारद उवाच । अपरद्वारकानाम देवी चात्रास्ति पांडव

अशा रीतीने नारदीय सरोवराचे माहात्म्य समाप्त झाले. नारद म्हणाले—हे पांडव, येथेही ‘अपरद्वारका’ नावाची देवी विराजमान आहे.

Verse 27

सा च ब्रह्मांडद्वारे वै सदैव विहितालया । चतुर्विंशतिकोटीभिर्देवीभिः परिरक्षिता

ती देवी ‘ब्रह्मांड-द्वार’ येथे सदैव नियत निवासात विराजमान आहे. चोवीस कोटी देव्या सर्व बाजूंनी तिचे रक्षण करतात.

Verse 28

ततो दीर्घं तपस्तप्त्वा मयानीतात्र तोषिता । अपरस्मिंस्ततो द्वारे स्था पिता परमेश्वरी

त्यानंतर तिने दीर्घ तप केले; मी तिला येथे आणले आणि ती संतुष्ट झाली. पुढे दुसऱ्या द्वारी परमेश्वरीची स्थापना झाली.

Verse 29

पूर्वस्मिन्नगरद्वारे स्थापिता द्वारवासिनी । नवमी चैत्रमासस्य कृष्णपक्षे भवेत्तु या

नगराच्या पूर्व द्वारी ‘द्वारवासिनी’ची स्थापना झाली. चैत्र महिन्याच्या कृष्णपक्षातील नवमी तिथीला तिचे व्रत पाळले जाते.

Verse 30

कुण्डे स्नानं नरः कृत्वा तां च देवीं प्रपूजयेत् । बलिबाकुलनैवेद्यैर्गन्धधूपादिपूजनैः

कुंडात स्नान करून मनुष्याने त्या देवीची भक्तिभावाने विधिपूर्वक पूजा करावी। बळी, बकुळफुले व नैवेद्य अर्पून गंध-धूप इत्यादींनी पूजन करावे।

Verse 31

सप्तजन्मकृतं पापं नाशमायाति तत्क्षणात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्ताना प्नोति मानवः

सात जन्मांत केलेले पाप तत्क्षणी नष्ट होते. मनुष्य ज्या-ज्या इच्छा प्रार्थितो, त्या-त्या इच्छाच त्याला प्राप्त होतात.

Verse 32

वन्ध्या च लभते पुत्रं स्नानमात्रेण तत्र वै । नवम्यां चैत्रमासस्य पुष्पधूपार्घ्यपूजया

तेथे केवळ स्नानमात्रानेही वंध्या स्त्रीला पुत्रप्राप्ती होते. तसेच चैत्रमासातील नवमीस पुष्प, धूप व अर्घ्य अर्पून पूजा केल्यानेही (फल मिळते).

Verse 33

विघ्नानि नाशयेद्देवी सर्व सिद्धिं प्रयच्छति । भक्तानां तत्क्षणादेव सत्यमेतन्न संशयः

देवी विघ्नांचा नाश करते व सर्व सिद्धी प्रदान करते. भक्तांसाठी हे तत्क्षणीच घडते—हे सत्य आहे, यात संशय नाही.

Verse 34

उत्तरद्वारकां चापि पूज्यैवं विधिवन्नरः । एतदेव फलं सोपि प्राप्नुयान्मान वोत्तमः

याच प्रकारे मनुष्याने विधिपूर्वक उत्तरद्वारकेचीही पूजा करावी. तो श्रेष्ठ पुरुषही हाच फल प्राप्त करील.

Verse 35

पूर्वद्वारे तु वै देवी या स्थिता द्वारवासिनी । तस्याः पूजनमात्रेण प्राप्नुयाद्वांछितं फलम्

पूर्वद्वारी द्वारवासिनी देवी विराजमान आहे। तिच्या केवळ पूजनमात्राने साधकास इच्छित फळ प्राप्त होते।

Verse 36

आश्विने मासि संप्राप्ते नव रात्रे विशेषतः । उपोष्य नवरात्रं च स्नात्वा कुण्डे समाहितः

आश्विन मास आला की, विशेषतः नवरात्रांत, नवरात्र-व्रताचे उपवास करून आणि कुंडात स्नान करून, मन एकाग्र व संयत ठेवावे।

Verse 37

पूजयेद्देवतां भक्त्या पुष्पधूपान्नतर्पणैः । अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो लभते धनम्

पुष्प, धूप, नैवेद्य व तर्पण यांनी भक्तिभावाने देवतेची पूजा करावी। अपुत्राला पुत्र मिळतात आणि निर्धनाला धन प्राप्त होते।

Verse 38

वन्ध्या प्रसूयते पार्थ नात्र कार्या विचारणा

हे पार्थ! येथे वंध्याही प्रसव करते; याविषयी विचार वा संशय करण्याची गरज नाही.

Verse 53

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वर खण्डे कौमारिकाखंडे कोटितीर्थादिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या प्रथम माहेश्वरखंडातील कौमारिकाखंडात ‘कोटितीर्थादि-माहात्म्यवर्णन’ नामक त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला.