Adhyaya 47

Verse 1

नारद उवाच । ततो मयास्य तीर्थस्य रक्षणाय पुनर्जय । समाराध्य यथा देव्यः स्थापितास्तच्छृणुष्व भोः

नारद म्हणाले—मग, हे विजयी, या तीर्थाच्या रक्षणासाठी मी देवीची विधिपूर्वक आराधना केली. हे महोदय, येथे देव्या कशा प्रकारे स्थापित झाल्या ते ऐका।

Verse 2

यथात्मा सर्वभूतेषु व्यापकः परमेश्वरः । तथैव प्रकृतिर्नित्या व्यापका परमेश्वरी

जसा परमेश्वररूप आत्मा सर्वभूतांत व्यापलेला आहे, तशीच नित्य प्रकृती—परमेश्वरी—सर्वत्र व्यापलेली आहे।

Verse 3

शक्ति प्रसादादाप्नोति वीर्यं सर्वाश्च संपदः । ईश्वरी सर्वभूतेषु सा चैवं पार्थ संस्थिता

शक्तीच्या प्रसादाने वीर्य व सर्व संपत्ती प्राप्त होते. हे पार्थ, ती ईश्वरी सर्वभूतांत वास करते—अशी ती सर्वत्र संस्थित आहे।

Verse 4

बुद्धिह्रीपुष्टिलज्जेति तुष्टिः शांतिः क्षमा स्पृहा । श्रद्धा च चेतना शक्तिर्मंत्रोत्साहप्रभूद्भवा

बुद्धी, ह्री, पुष्टी व लज्जा; तुष्टी, शांती, क्षमा व स्पृहा; तसेच श्रद्धा व चेतना—मंत्र व साधन-उत्साहाने प्रबळ होऊन हीच शक्ती प्रकटते।

Verse 5

इयमेव च बंधाय मोक्षायेयं च सर्वदा । एनामाराध्य चैश्वर्यमिन्द्राद्याः समवाप्नुयुः

तीच सदैव बंधनाचे कारण आहे आणि तीच मोक्षाचेही कारण आहे. तिची आराधना करून इंद्रादी देवही ऐश्वर्य प्राप्त करतात।

Verse 6

ये च शक्तिं न मन्यंते तिरस्कुर्वंति चाधमाः । योगीन्द्रा अपि ते व्यक्तं भ्रश्यंते काशिजा यथा

जे अधम शक्तीला मानत नाहीत व तिचा तिरस्कार करतात, ते ‘योगींद्र’ असले तरी निश्चयच पतन पावतात—जसे काशीत कधी झाले होते।

Verse 7

वाराणस्यां किल पुरा सिद्धयोगीश्वराः पुनः । अवमन्य च ते शक्तिं पुनर्भ्रंशमुपागताः

पूर्वी वाराणसीत काही सिद्ध योगीश्वरांनी शक्तीचा अवमान करून पुन्हा पतनास प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते.

Verse 8

तस्मात्सदा देहिनेयं शक्तिः पूज्यैव नित्यदा । तुष्टा ददाति सा कामान्रुष्टा संहरते क्षणात्

म्हणून देहधारी जीवांनी या शक्तीची सदैव नित्य पूजा करावी. ती प्रसन्न झाली तर इच्छा पूर्ण करते; रुष्ट झाली तर क्षणात सर्व हरते.

Verse 9

परमा प्रकृतिः सा च बहुभेदैर्व्यवस्थिता । तासां मध्ये महादेव्यो ह्यत्र संस्थापिताः शृणु

ती परमा प्रकृती असून अनेक भेदांनी व्यवस्थित आहे. त्या रूपांमध्ये येथे महादेवींची स्थापना झाली आहे—ऐक.

Verse 10

चतस्रस्तु महाशक्त्यश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः । सिद्धांबिका तु पूर्वस्यां स्थापिता सा गुहेन च

चार दिशांत चार महाशक्ती व्यवस्थित केल्या. त्यांपैकी पूर्व दिशेत सिद्धांबिकेची स्थापना स्वतः गुह (स्कंद) यांनी केली.

Verse 11

जगदादौ मूलूप्रकृतेरुत्पन्ना सा प्रकीर्त्यते । आराधिता यतः सिद्धैस्तस्मात्सिद्धांबिका च सा

जगाच्या आदिकाळी ती मूलप्रकृतीपासून उत्पन्न झाली, असे कीर्तित आहे. सिद्धांनी तिची आराधना केल्यामुळे ती ‘सिद्धांबिका’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 12

दक्षिणस्यां तथा तारा संस्थिता स्थापिता मया । तारणार्थाय देवानां यस्मात्कूर्मं समाश्रिता

तसेच दक्षिण दिशेत मी तारेला प्रतिष्ठापित केले; कारण देवांच्या तारणासाठी तिने कूर्माचा आश्रय घेतला।

Verse 13

ययाविष्टः समुज्जह्रे वेदान्कूर्मो जगद्गुरुः । अनयाविष्टदेहश्च बुधो बौद्धान्हनिष्यति

त्या शक्तीने आविष्ट होऊन जगद्गुरु कूर्माने वेद उचलून पुन्हा प्रतिष्ठित केले. आणि त्याच शक्तीने देहात प्रवेश केल्यावर बुद्ध पुढे बौद्धांचा निग्रह करील.

Verse 14

कोटिशो वेदमार्गस्य ध्वंसकान्पापकर्मिणः । इयं मया समाराध्य समानीता गिरेः सुता

वेदमार्गाचा ध्वंस करणारे पापकर्मी कोट्यवधी उठतात. म्हणून मी विधिवत् आराधना करून या गिरिसुतेला रक्षणार्थ येथे आणले.

Verse 15

कोटिसंख्याभिरत्युग्रदेवीभिः संवृता च सा । दक्षिणां दिशमाश्रित्य संस्थिता मम गौरवात्

ती कोट्यवधी अत्युग्र देविंनी वेढलेली आहे. माझ्या गौरवाच्या प्रभावाने दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन ती तेथेच प्रतिष्ठित आहे.

Verse 16

पश्चिमायां तथा देवी संस्थिता भास्करा शुभा । ययाविष्टानि भासंते भास्करप्रमुखानि च

तसेच पश्चिम दिशेत शुभा देवी भास्करा प्रतिष्ठित आहे. तिच्या शक्तीने आविष्ट होऊन सूर्यप्रमुख सर्व ज्योती प्रकाशमान होतात.

Verse 17

बिंबानि सर्वताराणां गच्छन्त्यायांति च द्रुतम् । सैषा महाबला शक्तिर्भास्वरा कुरुनन्दन

सर्व तारकांची बिंबे अतिशय वेगाने ये-जा करीत असतात। हे कुरुनंदना, हीच ती तेजस्वी महाबलशक्ती आहे.

Verse 18

मयाराध्य समानीता कटाहादत्र संस्थिता । कोटिकोटिवृता नित्यं त्रायते पश्चिमां दिशम्

मी आराधना करून तिला कटाहाहून येथे आणून प्रतिष्ठित केले. कोटी-कोटी परिकरांनी वेढलेली ती नित्य पश्चिम दिशेचे रक्षण करते.

Verse 19

उत्तरस्यां तथा देवी संस्थिता योगनंदिनी । परमप्रकृतेर्देहात्पूर्वं निःसृतया यया

उत्तर दिशेत देवी योगनंदिनी प्रतिष्ठित आहे—जी शक्ती पूर्वी परम प्रकृतीच्या देहातून प्रकट झाली होती.

Verse 20

दृष्ट्या दृष्टा निर्मलया योगमापुश्चतुःसनाः । योगीश्वरी च सा देवी सनकाद्यैः सुतोषिता

निर्मळ दृष्टीने तिला पाहून चतुःसन समाधीला पोहोचले. ती योगीश्वरी देवी सनकादिंवर अत्यंत संतुष्ट झाली.

Verse 21

सैव चांडकटाहान्मे समाराध्यात्र प्रापिता । योगिनीभिः परिवृता संस्थिता चोत्तरां दिशम्

तीच देवी मी यथाविधी आराधना करून चांडकटाहाहून येथे आणली. योगिनींनी वेढलेली ती उत्तर दिशेकडे स्थित आहे.

Verse 22

एवमेता महाशक्त्यश्चतस्रः संस्थिताः सदा । पूजिताः कामदा नित्यं रुष्टाः संहरणक्षमाः

अशा रीतीने या चार महाशक्ती सदैव प्रतिष्ठित आहेत। पूजिल्या असता नित्य इच्छित वर देतात; आणि रुष्ट झाल्या तर संहार करण्यास समर्थ आहेत।

Verse 23

ततश्च नव मे दुर्गाः समानीताः शृणुध्व ताः

त्यानंतर माझ्या नऊ दुर्गा येथे आणल्या गेल्या; त्यांचे वर्णन ऐका।

Verse 24

त्रिपुरानाम परमा देवी स्थाणुर्यया पुरा । आविष्टस्त्रिपुरं निन्ये भस्मत्वं जगदीश्वरः

‘त्रिपुरा’ नावाची एक परमा देवी आहे; तिच्यामुळे प्राचीनकाळी स्थाणु (शिव) आविष्ट/समर्थ झाले आणि जगदीश्वराने त्रिपुराला भस्म केले।

Verse 25

त्रिपुरेति ततस्तां तु प्रोक्तवान्भगवान्हरः । तुष्टाव च स्वयं तस्मात्पूज्या सा जगतामपि

म्हणून भगवान हराने तिला ‘त्रिपुरा’ असे म्हटले आणि स्वतः तिची स्तुती केली; म्हणून ती सर्व लोकांनाही पूज्य आहे।

Verse 26

सा चाराध्य समानीता मयामरेश्वरपर्वतात् । भक्तानां कामदा सास्ति भट्टादित्यसमीपतः

तिची आराधना करून मी तिला मरेश्वर पर्वतावरून येथे आणले. ती भक्तांना इच्छित फल देणारी, भट्टादित्याच्या समीप विराजमान आहे।

Verse 27

अपरा चापि कोलंबा महाशक्तिः सनातनी । कोलरूपी ययाविष्टः केशवश्चोज्जहार गाम्

आणखी एक कोलंबा नामाची सनातन महाशक्ती आहे. तिच्या शक्तीने प्रेरित होऊन केशवाने वराहरूप धारण करून पृथ्वीचा उद्धार केला.

Verse 28

तस्मात्सा विष्णुना चोक्ता कोलंबेति स्तुतार्चिता । सा च देवी मया पार्थ भक्तियोगेन तोषिता

म्हणून विष्णूंनी तिला ‘कोलंबा’ असे नाव देऊन स्तुती व पूजा केली. हे पार्थ, भक्तियोगाने मी त्या देवीला संतुष्ट केले.

Verse 29

वाराहगिरिसंस्था मां समानीता च साब्रवीत् । यत्राहं नारद सदा तिष्ठामि कृपयार्थिनाम्

वराहगिरीवर स्थित त्या देवीला मी आणले, तेव्हा ती म्हणाली— ‘हे नारद, जिथे मी सदैव वास करते, ते करुणा मागणाऱ्यांसाठीच आहे.’

Verse 30

तत्र कूपेन संस्थेयं रुद्राणीसंस्थितेन वै । तं हि कूपं विना मह्यं न रतिर्जायते क्वचित्

‘तेथे मला नक्कीच त्या कूपाजवळ राहावे लागेल, ज्यात रुद्राणी प्रतिष्ठित आहे. त्या कूपाविना मला कुठेही रति-आनंद होत नाही.’

Verse 31

तस्माद्भवान्कूपवरं स्वयमत्र खन द्विज । एवमुक्ते पार्थ देव्या दर्भमूलेन मे तदा

‘म्हणून, हे द्विज, तू स्वतः येथे उत्तम कूप खण.’ देवीने असे म्हटल्यावर, हे पार्थ, तेव्हा मी दर्भाच्या मुळाने खणायला सुरुवात केली.

Verse 32

कूपोऽखनि यत्र साक्षाद्रुद्राणी कूप आबभौ । ततो मया तत्र देवाः स्नात्वा जप्त्वा च तर्पिताः

तेथे विहीर खणली गेली आणि त्या विहिरीतच साक्षात् रुद्राणी प्रकट झाली. मग मी तेथे स्नान केले, जप केला आणि तर्पणजलाने देवांना तृप्त केले.

Verse 33

पूजिता च ततो दैवी कोलंबा जगदीश्वरी । परितुष्टा तदा देवी प्रणतं मा ततोऽब्रवीत्

त्यानंतर जगदीश्वरी दैवी कोलंबा हिची पूजा झाली. प्रसन्न होऊन देवीने प्रणत झालेल्या मला तेव्हा सांगितले.

Verse 34

सदात्र चाहं स्थास्यामि प्रसादं प्रापिता त्वया । ये च कूपेत्र संस्नात्वा माघाष्टम्यां विशेषतः

“मी सदैव येथेच वास करीन, कारण तू माझा प्रसाद प्राप्त करून दिलास. आणि जे या विहिरीत स्नान करतील—विशेषतः माघ महिन्याच्या अष्टमीस—”

Verse 35

पूजयिष्यंति मां मर्त्यास्तेषां छेत्स्यामि दुष्कृतम् । सर्वतीर्थमयी यश्च सर्वर्तुकवनेस्थितः

“जे मर्त्य माझी पूजा करतील, त्यांचे दुष्कर्म मी छेदून टाकीन. आणि हे स्थान सर्वर्तुक-वनात स्थित असून सर्व तीर्थमय आहे.”

Verse 36

मेरोः समीपे रुद्राण्याः कूप एष स एव च

रुद्राणीची हीच विहीर निश्चयच मेरु पर्वताच्या समीप स्थित आहे.

Verse 37

प्रयागादपि गंगाया गयायाश्च विशेषतः । कूपेस्मिन्नधिकं स्नानं मया नारद कीर्तितम्

प्रयाग, गंगा आणि विशेषतः गया यांहूनही श्रेष्ठ—या कूपातील स्नान अधिक पुण्यकारक आहे; हे नारद, मी तुला तसेच सांगितले आहे.

Verse 38

तदहं तव वाक्येन संस्थितात्र तपोधन । गुहेनाथ सरः पुण्यं पालयिष्याम्यतंद्रिता

म्हणून तुझ्या वचनाने, हे तपोधन, मी येथेच स्थिर राहीन; गुहाला स्वामी मानून या पुण्य सरोवराचे मी अखंड रक्षण करीन.

Verse 39

कुमारेशं पूजयित्वा पूजयिष्यंति ये च माम् । देवीभिः षष्टिकोटीभिर्युता तेषामभीष्टदा

जे कुमारेशाची पूजा करून मग माझीही आराधना करतात, मी साठ कोटी देविंसह त्यांच्या इच्छित वरांचे दान करते.

Verse 40

नारद उवाच । इत्युक्तोऽहं पार्थ देव्या तदानीं प्रीयमाणया । प्रत्यब्रवं प्रमुदितः कोलंबां विश्वमातरम्

नारद म्हणाले—हे पार्थ, त्या वेळी प्रसन्न झालेल्या देवीने असे म्हटल्यावर, मी आनंदित होऊन विश्वमाता कोलंबेला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 41

अत्रास्य माता त्वं देवि गुप्तक्षेत्रस्यकारणम् । तीर्थयात्रा वृथा तेषां नार्च्चयंतीह त्वां च ये

हे देवी, येथे तूच याची माता आहेस आणि या गुप्त क्षेत्राचे कारण आहेस; जे येथे तुझी पूजा करत नाहीत, त्यांची तीर्थयात्रा व्यर्थ ठरते.

Verse 42

इदं च यत्सरः पुण्यं त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति । ईश्वरी सरसोऽस्य त्वं तीर्थस्यास्य तथेश्वरी

हे पुण्य सरोवर तुझ्याच नामाने जगात प्रसिद्ध होईल. या सरोवराची अधीश्वरी तूच आहेस आणि या तीर्थाचीही अधीश्वरी तूच आहेस.

Verse 43

एवं दीर्घं तपस्तत्वा स्थापिता मयका शुभा । महादुर्गा नरैस्तस्मात्पूज्येयं सततं बुधैः

अशा रीतीने दीर्घ तप करून मी या शुभ देवीस्वरूपाची स्थापना केली. म्हणून ही महादुर्गा सदैव लोकांनी, विशेषतः पंडितांनी, पूजावी.

Verse 44

तृतीया च दिशि तस्यां स्थिता संस्थापिता मया । गुहेन च कपालेश्याः प्रभावोस्याः पुरेरितः

आणि तिसरी देवी त्या दिशेला माझ्याद्वारे स्थापून ठेवली. तसेच गुह (स्कंद) यांनी या कपालेशीची महिमा नगरात घोषित केली.

Verse 45

धन्यास्ते ये प्रपश्यंति नित्यमेनां नरोत्तमाः । कपालेश्वरमभ्यर्च्य विश्वशक्तिरियं यतः

धन्य आहेत ते श्रेष्ठ पुरुष जे हिचे नित्य दर्शन करतात. कारण कपालेश्वराची अर्चना केल्यावर ही देवी येथे विश्वशक्ती म्हणून विराजमान आहे.

Verse 46

एवमेतास्तिस्रो दुर्गाः पूर्वस्यां दिशि संस्थिताः । पश्चिमायां प्रवक्ष्यामि तिस्रो दुर्गा महोत्तमा

अशा प्रकारे या तीन दुर्गा पूर्व दिशेत स्थित आहेत. आता मी पश्चिम दिशेतील तीन अत्युत्तम दुर्गांचे वर्णन करतो.

Verse 47

सुवर्णाक्षी तु या देवी ब्रह्मांडपरिपालिनी । सा मयात्र समाराध्य तीर्थे देवी निवेशिता

‘सुवर्णाक्षी’ नामाची, समस्त ब्रह्मांडाची परिपालिका अशी जी देवी, तिला मी येथे या तीर्थस्थानी यथाविधि आराधून देवीरूपे प्रतिष्ठापित केले आहे।

Verse 48

ये चैनां प्रणमिष्यंति पूजयिष्यंति भक्तितः । त्रयस्त्रिंशद्भिः कोटीभिर्देवीभिः पूजिता च तैः

जे भक्तिभावाने तिला नमस्कार करतील व पूजन करतील, त्यांच्या द्वारे जणू त्रयस्त्रिंश कोटी देविंनी तिची पूजा झाल्यासारखी होते।

Verse 49

अपरा च महादुर्गा चर्चिता चेति संस्थिता । रसातलतलात्तत्र मयानीता सुभक्तितः

तेथे ‘चर्चिता’ म्हणून प्रसिद्ध अशी आणखी एक महादुर्गा प्रतिष्ठित आहे; तिला मी रसातलतलातून सुभक्तीने येथे आणले आहे।

Verse 50

इयमर्च्या च चिंत्या च वीरत्वं समभीप्सुभिः । बहुभिर्देवदैतेयैर्ददौ तेभ्यश्च वीरताम्

वीरत्वाची इच्छा असणाऱ्यांनी या देवीची पूजा व चिंतन करावे; अनेक देव व दैत्यांनी तिची आराधना करून तिच्याकडूनच पराक्रम व वीरता प्राप्त केली।

Verse 51

इयमेव महादुर्गा शूद्रकं वीरसत्तमम् । चौरैर्बद्धं कलौ चाग्रे मोक्षयिष्यति विक्रमात्

हीच महादुर्गा आपल्या विक्रमाने, कलियुगाच्या पुढील काळात, चोरांनी बांधलेल्या वीरसत्तम शूद्रकाला मुक्त करील।

Verse 52

ततस्त्वेतां स चाराध्य वीरेंद्रत्वमवाप्स्यति । निहनिष्यति चाक्रम्य कालसेनमुखान्रिपून्

त्यानंतर तो हिची विधिपूर्वक आराधना करून वीरांमध्ये अधिपत्य प्राप्त करील. मग पुढे जाऊन कालसेनप्रमुख शत्रु राजांचा संहार करील.

Verse 53

तस्मादियं समाराध्या वीर्यकामैर्नरैः सदा । चर्चिता या महादुर्गा पश्चिमायां दिशि स्थिता

म्हणून बल व पराक्रम इच्छिणाऱ्या नरांनी हिची नेहमी सम्यक् आराधना करावी—जी ‘महादुर्गा’ म्हणून प्रसिद्ध असून पश्चिम दिशेत प्रतिष्ठित आहे.

Verse 54

तथा त्रैलोक्यविजया तृतीयस्यां दिशि स्थिता । यामाराध्य जयं प्राप्तस्त्रिलोक्यां रोहिणीपतिः । सोमलोकान्मयानीता पूजिता जयदा सदा

तसेच ‘त्रैलोक्यविजया’ तिसऱ्या दिशेत प्रतिष्ठित आहे. जिची आराधना करून रोहिणीपतीने त्रिलोकीत विजय मिळविला. सोमलोकातून माझ्याद्वारे आणलेली ती सदैव पूजिली जाते व नेहमी जय देते.

Verse 55

एवमेताः पश्चिमायामुत्तरस्यामतः शृणु । तिस्रो देव्यश्चोत्तरस्यामेकवीरामुखाः स्थिताः

अशा रीतीने या पश्चिमेस आहेत; आता उत्तरेबद्दल ऐक. उत्तर दिशेत एकवीराप्रमुख तीन देव्या स्थित आहेत.

Verse 56

एकवीरेति या देवी साक्षात्सा शिवपूजिता । ययाविष्टो जगत्सर्वं संहरत्येष भूतराट्

‘एकवीरा’ नावाची ती देवी साक्षात् शिवाने पूजिलेली आहे. जिच्या शक्तीने आविष्ट होऊन हा भूतांचा अधिपती सर्व जगाचा संहार करतो.

Verse 57

वीर्येणाद्येकवीरायाः कृत्वा लोकांश्च भस्मसात् । युगैकादशपूर्णत्वे विलक्षोऽभूत्स भस्मनि

आद्य एकवीरेच्या वीर्याने सर्व लोक भस्मसात झाले। अकरा युग पूर्ण होताच तो भस्मामध्येही विलक्षण चिन्हांकित होऊन राहिला।

Verse 58

एवंविधा त्वेकवीरा शक्तिरेषा सनातनी । पूजिताराधिता चैव सर्वाभीप्सितदा नृणाम्

अशीच एकवीरा—ही सनातनी शक्ती आहे. पूजिली व आराधिली असता ती मनुष्यांना सर्व अभिलषित फल देते.

Verse 59

ब्रह्मलोकात्समानीता मयाराध्यात्र भारत । नामकीर्तनमप्यस्या दुष्टानां घातनं विदुः

हे भारत, ब्रह्मलोकातून तिला आणून मी येथे तिची आराधना करतो. तिचे नामकीर्तनही दुष्टांचा घात करते, असे जाणतात.

Verse 60

द्वितीया हरसिद्ध्याख्या देवी दुर्गा महाबला । शीकोत्तरात्समाराध्य मयानीतात्र पांडव

दुसरी देवी महाबला दुर्गा, ‘हरसिद्धी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. हे पांडव, शीकोत्तर येथे सम्यक् आराधना करून मी तिला येथे आणले आहे.

Verse 61

यदा शीकोत्तरस्थेन पार्वत्या प्रार्थितेन च । रुद्रेण डाकिनीमंत्रः प्रोक्तो देव्याः कृपालुना

जेव्हा शीकोत्तर येथे पार्वतीने प्रार्थना केली, तेव्हा देवीवर कृपालू रुद्राने देवीसाठी डाकिनी-मंत्र सांगितला.

Verse 62

तदा मंत्रप्रभावेण मोहिता गिरिजा सती । तमेवाक्रम्य मांसं च शोणितं च भवं पपौ

तेव्हा मंत्राच्या प्रभावाने मोहित झालेल्या सती गिरिजेने भव (शिव) यालाच आवळून धरले आणि त्याचे मांस व रक्त प्राशन केले।

Verse 63

ततो रुद्रशरीरात्तु विनिष्क्रांतार्तिनाशिनी । हरसिद्धिर्महादुर्गा महामंत्रविशारदा

त्यानंतर रुद्राच्या शरीरातून आर्तिनाशिनी हरसिद्धी प्रकट झाली—ती महादुर्गा, महामंत्रांत पूर्ण पारंगत होती।

Verse 64

सा सहस्रभुजा देवी समाक्रम्याभिपीड्य च । मोक्षयामास गिरिशमशापयत तां तथा

ती सहस्रभुजा देवी त्याला पकडून दाबून गिरीश (शिव) यांना मुक्त करून गेली; आणि त्याच प्रकारे तिलाही (अन्येला) शापातून सोडविले।

Verse 65

ततः प्रभृति सा लोके हरसिद्धिः प्रकीर्त्यते । देवीनां षष्टिकोटीभिरावृता पूज्यते सुरैः

त्या वेळेपासून ती जगात ‘हरसिद्धी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली। साठ कोटी देविंनी वेढलेली ती देवांनी पूजिली जाते।

Verse 66

एतामाराध्य सुग्रीवप्रमुखा दोषनाशिनीम् । अभूवन्त्सुमहावीर्या डाकिनीसंघनाशनाः

त्या दोषनाशिनी देवीची आराधना करून सुग्रीवप्रमुख अत्यंत महावीर झाले आणि डाकिणींच्या संघांचा नाश करणारे बनले।

Verse 67

तस्मादेतां पूजयेत्तु मनोवाक्कायकर्मभिः । डाकिन्याद्या न सर्पंति हरसिद्धेरनंतरम्

म्हणून मन, वाणी, देह व कर्म यांनी श्रद्धेने तिची पूजा करावी। हरसिद्धीच्या सान्निध्यात डाकिणी इत्यादी जवळ येत नाहीत।

Verse 68

तृतीयेशानकोणस्था चंडिका नवमी स्थिता । वागीशोऽपि लभेत्पारं नैव यस्याः प्रवर्णने

तिसरी देवी चंडिका ईशान कोपऱ्यात स्थित असून नवमी रूपाने प्रतिष्ठित आहे। तिचे वर्णन करण्याचा पार वागीश्वरालाही लागत नाही।

Verse 69

या पुरा पार्वतीदेहाद्विनिःसृत्य महासुरौ । चंडमुंडौ निहत्यैव भक्षयामास क्रोधतः

जी पूर्वी पार्वतीच्या देहातून प्रकट होऊन क्रोधाने महादैत्य चंड व मुंड यांचा वध करून त्यांना भक्षिले।

Verse 70

अक्षौहिणीशतं त्वेकं चंडमुंडौ च तावुभौ । नापूर्यतैकग्रासोऽस्याः किंलक्ष्या यात्वियं हि सा

शंभर अक्षौहिणी सेना आणि ते दोघे—चंड व मुंड—हेही तिचा एक घास भरू शकले नाहीत। तिचे माप तरी काय ठरवावे? ती खरोखर अगणित आहे।

Verse 71

इयमेवांधकानां च तृषिता शोणितं पुनः । पपौ ततो निजग्राह चांधकं भगवान्भवः

तीच तृषित होऊन अंधकांचे रक्त पुन्हा प्याली; मग भगवान् भव (शिव) यांनी अंधकाला पकडले।

Verse 72

इयं च रक्तबीजानां कृत्वा पानं च रक्तजम् । अर्पयामास तं देव्याश्चामुण्डापीतशोणितम्

तिने रक्तबीजांपासून उत्पन्न झालेले रक्त पिऊन, चामुण्डेने पिलेले तेच शोणित देवीस अर्पण केले।

Verse 73

एषा तृप्यति भक्तानां प्रणामेनापि भारत । अर्बुदानां च कोटीभिर्दैत्यानां पापकर्मिणाम्

हे भारत! भक्ताच्या केवळ एका प्रणामानेही ती तृप्त होते; पण पापकर्मी दैत्यांच्या अर्बुद-कोटींनीही ती तृप्त होत नाही।

Verse 74

कुण्डं चास्या मया देव्याः पुण्यं निष्पादितं शुभम् । यत्र वै स्पर्शमात्रेण सर्वतीर्थफलं लभेत्

या देवीसाठी मी पुण्य व शुभ असे कुंड निर्माण केले आहे; जिथे केवळ स्पर्शमात्राने सर्व तीर्थांचे फळ मिळते।

Verse 75

हरसिद्धिर्देवसिद्धिर्धर्मसिद्धिश्च भारत । विविधा प्राप्यते सिद्धिस्तीर्थेऽस्मिंश्चंडिकारतैः

हे भारत! या तीर्थात चंडिकाभक्तांना विविध सिद्धी मिळतात—हर (शिव)कृपासिद्धी, देवसिद्धी आणि धर्मसिद्धी।

Verse 76

यश्च पूजयते देवीं स्वल्पेन बहुनापि वा । कात्यायनी कोटिशतैर्वृता तस्य विभूतिदा

जो कोणी अल्पाने वा बहु उपचाऱ्यांनी देवीची पूजा करतो, त्यास कोटिशतांनी परिवृत कात्यायनी विभूती व ऐश्वर्य प्रदान करते।

Verse 77

एवमेता महादुर्गा नवतीर्थेऽत्र संस्थिताः । चतस्रश्चापि दिग्देव्यो नित्यमर्च्याः शुभेप्सुभिः

अशा प्रकारे महादुर्गेची ही रूपे येथे नऊ तीर्थांत प्रतिष्ठित आहेत. तसेच चारही दिशांच्या दिग्देवीही शुभेच्छुकांनी नित्य अर्चनीय आहेत.

Verse 78

आश्विनस्य च मासस्य नवरात्रे विशेषतः । उपोष्य चैकभक्तैर्वा देवीस्त्वेताः प्रपूजयेत्

विशेषतः आश्विन मासातील नवरात्रांत, उपवास करून किंवा एकभक्त-व्रत (एकवेळ भोजन) पाळून, या देविंची विशेष भक्तीने पूजा करावी.

Verse 79

बलिपूपकनैवेद्यैस्तर्पणैर्धूपगंधिभिः । तस्य रक्षां चरंत्येता रथ्यासु त्रिकचत्वरे

बली, पूप (पक्वान्न), नैवेद्य, तर्पण तसेच धूप-गंध अर्पण केल्याने, या देव्या त्या भक्ताचे रक्षण करीत रस्त्यांवर, चौकांत व त्रिक-चतुष्पथी संधिस्थानी संचार करतात.

Verse 80

भूतप्रेतपिशाचाद्या नोपकुर्युः प्रपीडनम् । आपदो विद्रवंत्याशु योगिन्यो नंदयंति तम्

भूत, प्रेत, पिशाच इत्यादी त्याला पीडा देऊ शकत नाहीत. आपत्ती लवकरच दूर पळतात आणि योगिन्या त्याच्यावर प्रसन्न होतात.

Verse 81

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

पुत्राची इच्छा करणारा पुत्र प्राप्त करतो; धनाची इच्छा करणारा धन मिळवतो. रोगी रोगातून मुक्त होतो आणि बंधनात असलेला बंधनातून सुटतो.

Verse 82

आसां यः कुरुते भक्तिं नरो नारी च श्रद्धया । सर्वान्कामानवाप्नोति यांश्चिंतयति चेतसि

या देव्या/शक्तींवर जो पुरुष वा स्त्री श्रद्धेने भक्ती करतो, तो मनात ज्या ज्या इच्छा चिंतितो त्या सर्व इच्छा प्राप्त करतो।

Verse 83

कामगव्य इमा देव्यश्चिन्तामणिनिभास्तथा । कल्पवल्ल्योऽथ भक्तानां प्रतिच्छन्दोऽत्र नव हि

या देव्या कामधेनूसारख्या आणि चिंतामणीसमान आहेत. भक्तांसाठी त्या कल्पवल्लीप्रमाणे फलदायिनी आहेत; येथे त्यांचे नऊ प्रकट रूप आहेत।

Verse 84

तथात्र भूतमातास्ति हरसिद्धेस्तु दक्षिणे । तस्या माहात्म्यमतुलं संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते

तसेच येथे हरसिद्धीच्या दक्षिणेस भूतमाता विराजमान आहे. तिचे अतुल माहात्म्य मी तुला संक्षेपाने सांगतो।

Verse 85

पूर्वं किल गुहो विद्वान्पुण्ये सारस्वते तटे । भूतप्रेतपिशाचानामाधिराज्येऽभ्यषिच्यत

पूर्वी पुण्य सरस्वतीच्या तटी विद्वान गुह याचा भूत, प्रेत व पिशाच यांच्या अधिराज्यपदी अभिषेक झाला होता।

Verse 86

स च सर्वाणि भूतानि मर्यादायामधारयत् । एतदन्नं प्रदायैव कृपया भगवान्गुहः

आणि त्याने त्या सर्व भूतांना मर्यादेत ठेवले. कृपेमुळे भगवान गुहाने त्यांना हे अन्न प्रदान केले।

Verse 88

ततस्त्वनेन भोगेन तानि नंदंति कृत्स्नशः । ततः केनापि कालेन श्रद्धयाऽश्रद्धया कृतम्

मग त्या भोगाचा उपभोग करून ते सर्व पूर्णपणे तृप्त झाले. नंतर कधीतरी ते कर्म श्रद्धेने किंवा अश्रद्धेनेही केले गेले.

Verse 89

पुण्यं तान्येव भूतानि ग्रसंत्याक्रम्य देवताः । ततो देवाः क्षुधार्त्तास्ते गुहायैतन्न्यवेदयन्

तेच भूतगण देवतांचे पुण्य आक्रमून गिळू लागले. तेव्हा क्षुधेने व्याकुळ देवांनी हा वृत्तांत गुहाला निवेदिला.

Verse 90

स वै तदाकर्ण्य क्रुद्धो गुहः काल इवाभवत् । तस्य क्रुद्धस्य भ्रूपद्ममध्यात्काचिद्विनिर्गता

ते ऐकून गुह क्रोधाने जणू काळासारखा झाला. त्याच्या क्रुद्ध भ्रू-कमळाच्या मध्यातून एक शक्ति प्रकट झाली.

Verse 91

ज्वालामाला सुदुर्दर्शा नारी द्वादशलोचना । सा च प्रणम्य तं प्राह तव शक्तिरहं प्रभो । शीघ्रमादिश मां कृत्ये किं करोमि तवेप्सितम्

ज्वालामाळेने वेढलेली, पाहणे कठीण अशी, बारा नेत्रांची एक नारी प्रकट झाली. तिने प्रणाम करून म्हटले—“प्रभो, मी तुमची शक्ति आहे; या कार्यासाठी शीघ्र आज्ञा द्या, तुमच्या इच्छेनुसार मी काय करू?”

Verse 92

स्कन्द उवाच । एतैर्भूतगणैः पापैरुल्लंघ्य मम शासनम्

स्कन्द म्हणाला—“या पापी भूतगणांनी माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन केले आहे.”

Verse 93

मनुष्यदत्तं सकलं भुज्यते स्वेच्छयाधमैः । शीघ्रमेतानि त्वं तस्मान्मर्यादायामुपानय

मनुष्यांनी अर्पिलेले सर्व काही हे अधम स्वेच्छेने भोगत आहेत. म्हणून तू शीघ्र त्यांना मर्यादेत परत आण.

Verse 94

एतास्त्वानुव्रजिष्यंति देव्यः कोटिशतं शुभे । ततस्तथेति सा चोक्ता देवीभिः संवृता तदा

हे शुभे! कोटिशत देव्या तुझ्या मागे येतील. असे ऐकून तिने ‘तथास्तु’ म्हटले, आणि तेव्हा ती देविंनी वेढली गेली.

Verse 95

मयूरं समुपास्थाय गुहशक्तिः समागता । सरोजवनमासाद्य भूतसंघानपश्यत

मयूरावर आरूढ होऊन गुहशक्ती निघाली; कमळवनात पोहोचून तिने भूतांचे संघ पाहिले.

Verse 96

जघान च समासाद्य देवी नानाविधायुधैः । ततः प्रेतपिशाचाद्या हन्यमाना महारणे

समोर येताच देवीने नानाविध शस्त्रांनी त्यांचा संहार केला. मग त्या महायुद्धात प्रेत-पिशाचादी मारले जाऊ लागले.

Verse 97

प्रसादयंति तां देवीं नानावेषैः सुदीनवत् । केचिद्ब्राह्मणवेषैश्च तापसानां तथो क्तिभिः

अतिशय दीन होऊन ते नानावेष धारण करून देवीला प्रसन्न करू लागले—काही ब्राह्मणवेषात, तर काही तपस्व्यांसारख्या वाणी-आचाराने.

Verse 98

नृत्यंति देवि पद्माक्षि प्रसीदेति पुनःपुनः । ततः प्रसन्ना सा देवी व्रियतां स्वेच्छयाऽह तान्

ते वारंवार नृत्य करीत म्हणू लागले—“हे देवी, पद्माक्षी, प्रसन्न हो!” तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन त्यांना म्हणाली—“स्वेच्छेने वर मागा।”

Verse 99

तां ते प्रोचुस्त्राहि नस्त्वं भूतमाता भवेश्वरि । मर्यादां नैव त्यक्ष्यामो वयं स्कन्दविनिर्मिताम्

ते देवीला म्हणाले—“हे भूतमाते, हे भवेश्वरी, आमचे रक्षण कर. स्कंदाने घालून दिलेली मर्यादा आम्ही कधीही सोडणार नाही.”

Verse 100

ये चैवं त्वां तोषयन्ति तेषां देहि वरान्सदा

आणि जे अशा प्रकारे तुला संतुष्ट करतात, त्यांना तू सदैव वर दे.

Verse 101

श्रीदेव्युवाच । वैशाखे दर्शदिवसे ये चैवं तोषयंति माम् । अरिष्टाभरणैः पुष्पैर्दधिभक्तैश्च पूजनैः । तेषां सर्वोपसर्गा वै यास्यंति विलयं स्फुटम्

श्रीदेवी म्हणाल्या—“वैशाखातील अमावास्येच्या दिवशी जे अरिष्टनिवारक शुभ अलंकार/ताईत, पुष्पे आणि दही-भाताच्या नैवेद्यासह पूजेद्वारे मला असे संतुष्ट करतात, त्यांच्या सर्व उपद्रव व आपत्ती निश्चयाने स्पष्टपणे नष्ट होतील.”

Verse 102

एवं दत्त्वा वरं देवी मुमुदे भूतसंवृता । एवंप्रभावा सा देवी मयानीतात्र भारत

अशा रीतीने वर देऊन देवी भूतगणांनी वेढलेली आनंदित झाली. हे भारत, त्या देवीचा असा हा प्रभाव—जो मी येथे तुला सांगितला आहे.

Verse 103

य एनां प्रणमेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते

जो मनुष्य या देवीला भक्तिभावाने प्रणाम करतो, तो सर्व अरिष्ट व अनिष्ट बाधांपासून मुक्त होतो।

Verse 104

एवं प्रभावाः परिकीर्तिता मया समासतस्तीर्थवरेऽत्र देव्यः । चतुर्दशैवार्जुन पूजिता याश्चतुर्दशस्थानवरैर्नृमुख्यैः

अशा रीतीने या श्रेष्ठ तीर्थात देविंचे प्रभाव मी संक्षेपाने सांगितले. हे अर्जुना, त्या देव्या चौदा असून, श्रेष्ठ नरांनी पूजिलेल्या चौदा उत्तम स्थानांशी संबंधित आहेत।