Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 34

Devanagari script

संस्नाय ये चक्रसरस्यगाधे समस्ततीर्थैक शिरोविभूषणे । क्षणं विशंतीह निरीहमानसा निरेनसस्ते मम पार्षदा हि

Transliteration

saṃsnāya ye cakrasarasyagādhe samastatīrthaika śirovibhūṣaṇe | kṣaṇaṃ viśaṃtīha nirīhamānasā nirenasaste mama pārṣadā hi

Translation

जे चक्रसरसाच्या गाढ पाण्यात स्नान करतात—जे सर्व तीर्थांचे शिरोभूषण आहे—आणि मग येथे क्षणभरही निष्काम मनाने प्रवेश करतात, ते पापनिर्मुक्त होऊन माझे पार्षद होतात.

Word by Word

• संस्नाय: having bathed
• संस्नाय: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + √स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Gerund/Absolutive); अव्ययभाव (having bathed)

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• चक्रसरसि: in the Cakra-lake
• चक्रसरसि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (सरस्); सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); तत्पुरुषः (चक्रस्य सरः)

• अगाधे: deep
• अगाधे: Adhikarana (Location qualifier/अधिकरण-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अगाध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); विशेषण (qualifying ‘चक्रसरसि’)

• समस्ततीर्थैकशिरोविभूषणे: in that which is the crest-ornament of all tīrthas
• समस्ततीर्थैकशिरोविभूषणे: Adhikarana (Location apposition/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समस्त (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक) + शिरस् (प्रातिपदिक) + विभूषण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (विभूषण); सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); बहुपद-तत्पुरुषः (समस्ततीर्थानाम् एकं शिरः इव विभूषणम्)

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kala-adhikarana (Duration/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन (Acc. sg.; duration)

• विशन्ति: enter
• विशन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √विश् (धातु)
• Form: लट् (Present); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद (3rd pl. pres.)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (here)

• निरीहमानसाः: with desireless minds
• निरीहमानसाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निरीह (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.); कर्मधारयः (निरीहं मानसं येषां ते)

• निरेनसः: sinless
• निरेनसः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् + एनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.); विशेषण (sinless)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• मम: my
• मम: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी; एकवचन (Gen. sg.)

• पार्षदाः: attendants, retinue
• पार्षदाः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पार्षद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• हि: indeed
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थक निपात (indeed/for)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-sarasa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Acyuta (Viṣṇu)

Visual Art Cues

Scene: A deep, lotus-filled lake with a chakra emblem shimmering on the water; pilgrims bathe, then step toward a luminous sacred gateway with calm, desireless faces. Above, celestial attendants appear, hinting at pāriṣada status.

Characters & Entities

• Śiva
• Cakra-sarasa (Cakra Sarovar)
• Tīrthas
• Pārṣadas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purification is completed by inner renunciation: bathing at the tīrtha and entering with desirelessness yields freedom from sin and divine proximity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-sarasa (Cakra Sarovar), praised as a crown-jewel among all sacred bathing places.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform snāna (ritual bathing) in Cakra-sarasa, then enter the sacred precinct with a nirīha (desireless) mind.