Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

निवासं कृतवाञ्शंभुस्तस्मिन्स्थाने यतः स्वयम् । निवासेश इति ख्यातं लिंगं तत्र परं ततः

Transliteration

nivāsaṃ kṛtavāñśaṃbhustasminsthāne yataḥ svayam | nivāseśa iti khyātaṃ liṃgaṃ tatra paraṃ tataḥ

Translation

त्या स्थानी स्वयं शंभूंनी निवास केला म्हणून तेथील परम लिंग ‘निवासेश’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Word by Word

• निवासम्: dwelling/residence
• निवासम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निवास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कृतवान्: made/established
• कृतवान्: Kriyā (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → कृतवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त (perfect participle/agentive past), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

• शम्भुः: Śambhu (Śiva)
• शम्भुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शम्भु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• स्थाने: place
• स्थाने: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• यतः: because/since
• यतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय, हेत्वर्थ/यतः = because/from which

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, आत्मार्थ (by oneself)

• निवासेशः: Lord of the abode (Nivāseśa)
• निवासेशः: Karta-samānādhikaraṇa (Apposition/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निवास + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (निवासस्य ईशः)

• इति: thus/so called
• इति: Sambandha (Quotative/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• ख्यातम्: known/famed
• ख्यातम्: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• लिङ्गम्: liṅga (Śiva-emblem)
• लिङ्गम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (locative adverb)

• परम्: supreme/excellent
• परम्: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• ततः: thereafter/from that
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, तस्मात्/अनन्तरम् (from that/then)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśī-khaṇḍa context, Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nivāseśa

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva as Śambhu, calm and radiant, is shown ‘taking residence’—standing beside or merging into a black stone liṅga under a canopy; priests and pilgrims look on; lamps and bilva garlands emphasize the newly famed name ‘Nivāseśa’.

Characters & Entities

• Śambhu (Śiva)
• Nivāseśa liṅga
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A place becomes supremely holy where Śiva is said to ‘dwell’; divine presence sacralizes geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The site in Kāśī where the liṅga known as Nivāseśa is established.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is specified; the verse explains the naming and greatness of the Nivāseśa liṅga.