Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 14

Devanagari script

स ऋषिस्तं समभ्येत्य पुंडरीकाक्षमच्युतम् । उपोपविष्टकमलं वनमालाविराजितम्

Transliteration

sa ṛṣistaṃ samabhyetya puṃḍarīkākṣamacyutam | upopaviṣṭakamalaṃ vanamālāvirājitam

Translation

तो ऋषी पुढे जाऊन पुण्डरीकाक्ष अच्युताजवळ आला—जो कमळावर उपविष्ट असून वनमाळेने शोभत होता।

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Pronoun, nominative singular

• ऋषिः: the sage
• ऋषिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Pronoun, accusative singular

• समभ्येत्य: having approached
• समभ्येत्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + अभि + इ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः — having approached

• पुण्डरीक-अक्षम्: the lotus-eyed one
• पुण्डरीक-अक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुण्डरीक (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular; बहुव्रीहिः (पुण्डरीकसदृशे अक्षिणी यस्य)

• अच्युतम्: Acyuta (Viṣṇu)
• अच्युतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अच्युत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular; विशेषणम् (पुण्डरीकाक्षम्)

• उप-उपविष्ट-कमलम्: seated on a lotus
• उप-उपविष्ट-कमलम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप (उपसर्ग) + उप + विश् (धातु) + कमल (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — seated upon; तत्पुरुषः (कमले उपोपविष्टः) विशेषणम् (अच्युतम्)

• वनमाला-विराजितम्: adorned with a forest-garland
• वनमाला-विराजितम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वनमाला (प्रातिपदिक) + वि + राज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — adorned; तत्पुरुषः (वनमालया विराजितम्) विशेषणम् (अच्युतम्)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Skanda Dialogue

Listener: Likely Agastya or a principal ṛṣi

Visual Art Cues

Scene: A sage steps forward toward Puṇḍarīkākṣa (Viṣṇu), who sits upon a lotus, adorned with a forest-garland; the moment is quiet, luminous, and devotional.

Characters & Entities

• Puṇḍarīkākṣa (Viṣṇu)
• Acyuta (Viṣṇu)
• Sage (unnamed here)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Approaching the Divine with reverence culminates in darśana—God becomes accessible and gracious to the seeker.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is part of the Kāśīkhaṇḍa’s Pañcanada-linked narrative setting, though the focus here is on Viṣṇu’s manifestation.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the implied practice is reverential approach and seeking darśana.