Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

व्यास म्हणाले—पूर्वी त्रेतायुग येताच सूर्यवंशात रघुकुलश्रेष्ठ, विष्णूचा अंशावतार, कमळनयन श्रीरामांचा जन्म झाला.

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

काकपक्ष-केशधारी श्रीराम व लक्ष्मण, पित्याच्या वचनास मान देऊन, व्रतनिष्ठेने महर्षी विश्वामित्रांच्या मागोमाग गेले।

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

यज्ञाच्या संरक्षणासाठी राजाने ते दोन्ही कुमार अर्पण केले—धनुष्यबाण धारण करणारे ते वीर पित्याच्या वचनाचे पालन करणारे होते।

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

मार्गाने जात असता ताडका नावाची राक्षसी समोर येऊन उभी राहिली, विघ्न घडविण्याच्या हेतूने।

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

ऋषींच्या अनुमतीने रामाने ताडकेचा वध केला; आणि गाधिपुत्र विश्वामित्रांनी रामाला धनुर्वेदविद्या प्रदान केली।

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

त्याच्या पादतलस्पर्शाने, वासव-संबंधामुळे शिळा रूपांतरित झाली; गौतमांची वधू अहल्या आपल्या स्वरूपात पुनर्जन्म पावली।

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

विश्वामित्रांचा यज्ञ सुरू होताच रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांनी परम बाणांनी मारीच व सुबाहू यांचा वध केला।

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

जनकाच्या घरी ईश्वराचे (शिवाचे) भग्न धनुष्य ठेवले होते; आणि पंधराव्या वर्षी श्रीरामांनी सहा वर्षांची मैथिली वधू म्हणून प्राप्त केली।

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

तेव्हा, हे राजन्, श्रीरामांनी रम्य अयोनिजा सीतेशी विवाह केला; आणि सीता प्राप्त होताच राघव कृतकृत्य झाले।

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

अयोध्येकडे जाताना मार्गात जामदग्न्य (परशुराम) यांना पाहून, हे राजन्, देवांनाही असह्य असा संग्राम झाला।

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

त्यानंतर रामाला पराजित करून तो सीतेसह घरी परतला; पुढे श्रीरामांनी तिच्यासह बारा वर्षे सुखाने विहार केला।

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

रामाच्या एकविसाव्या वर्षी राजा युवराज्य देण्यास उद्यत असता, कैकेयी राजाजवळ जाऊन दोन वर मागू लागली।

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

त्या वरांपैकी एका वराने—सीता व लक्ष्मणासह जटा धारण करून—रामाने येथे चौदा वर्षे वनवासास जावे।

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

आणि दुसऱ्या वराने—माझ्यासाठी भरत युवराज्यपदाचा अधिपती व्हावा. मंथरेच्या वचनांनी मोहग्रस्त होऊन तिने हाच वर मागितला।

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

राजाने जानकी व सखा लक्ष्मणासह रामाला वनवासास पाठविले. तीन रात्री तो केवळ जलाहारावर राहिला; चौथ्या दिवशी फलाहार केला।

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

पाचव्या दिवशी रामाने चित्रकूट येथे निवास केला. तेव्हा दशरथ ‘राम, राम’ असे उच्चारत स्वर्गलोकी गेले।

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

ब्राह्मणाच्या शापास फलप्राप्त करून तो स्वर्गास गेला. त्यानंतर भरत व शत्रुघ्न चित्रकूटास येऊन पोहोचले.

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

हे राजन्, पित्याचे स्वर्गगमन रामास निवेदून, या भरतास सांत्वन करून ते परतण्याकडे निघाले.

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

मग भरत व शत्रुघ्न नंदिग्रामास आले. तेथे रामाच्या पादुकांची पूजा करीत दोघांनीही राज्यभार सांभाळला.

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

महात्मा अत्रींचे दर्शन घेऊन (राम) दंडकारण्यात गेला. राक्षसगणवधाचा आरंभ होताच विराधाचा नाश झाला.

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

तेरा वर्षे व अर्धे पूर्ण झाल्यावर तो पंचवटीत राहिला. मग जानकीसह वनात विचरत असता त्याने निशाचरी शूर्पणखेला विरूप केले.

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

सीतेचे अपहरण करण्यासाठी एक घोर राक्षस आला. माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील अष्टमीला ‘वृन्द’ नावाच्या शुभ मुहूर्तावर हे घडले.

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

दोन्ही राघव नसताना दशकंधराने सीतेचे हरण केले. मारीचाच्या आश्रमात जाऊन, त्याच्यासह मृगरूप धारण केले होते.

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

राघवाला लक्ष्मणासह दूर नेऊन, मग रामाने मृगरूपधारी मारीचाचा शीघ्र वध केला.

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

आश्रमात परत आल्यावर रामाने सीता तेथे नसल्याचे पाहिले. तिथेच हरण होत असताना ती कुररी पक्ष्यासारखी करुण रडू लागली.

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

“राम, राम—मला वाचवा; राक्षसाने हरण केलेल्या मला वाचवा”—जसा भुकेला घार रडणाऱ्या बटेराला पकडून नेतो.

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

तसाच कामवश झालेला राक्षस जनकनंदिनीला पळवून नेत होता. हे ऐकताच पक्षिराज (जटायू) तेव्हा तत्क्षणी उठून धावला.

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

त्याने राक्षसेंद्र रावणाशी युद्ध केले; रावणाच्या घावाने तो मारला जाऊन कोसळला. आणि माघ कृष्णपक्ष नवमीस ती रावणाच्या आलयात वास करीत होती.

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

तेव्हा ते दोघे भाऊ—राम व लक्ष्मण—सीतेचा शोध घेत फिरत होते.

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

जटायूला पाहताच आणि राक्षसाने त्याचा वध केला हे कळताच—म्हणजे सीतेचा वृत्तांत समजून—रामाने भक्तिभावाने त्या पक्ष्याचे अंत्यसंस्कार केले.

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

राम पुढे पुढे गेला आणि लक्ष्मण त्याच्या पावलांवर पाऊल ठेवत मागोमाग चालला. पंपेच्या सान्निध्यात पोहोचून त्याने शबरीवरही अनुग्रह केला.

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

ते पवित्र जल विधिपूर्वक स्पर्शून आचमन केल्यावर हनुमंतांचे दर्शन घडले। त्यानंतर श्रीरामांनी हनुमंताशी सख्यबंध केला।

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

मग सुग्रीवाजवळ जाऊन (रामांनी) वानराधिपती वालीचा वध केला. आणि रामदेवांच्या आज्ञेने हनुमंत-प्रमुख वानरसेना प्रिय सीतेच्या शोधार्थ पाठविली गेली.

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

चिन्ह म्हणून अंगठी घेऊन वायुपुत्र हनुमंत निघाले. आणि दहाव्या महिन्यात संपातीने त्या वानराला सीतेच्या ठिकाणाचा वृत्तांत सांगितला.

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

ते शब्द ऐकताच हनुमंतांनी शंभर योजनांचा समुद्र उडी मारून ओलांडला. आणि त्या लंकेत रात्री सर्वत्र शोध घेत फिरले.

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

त्या रात्रीच्या उरलेल्या प्रहरात हनुमंतांना सीतेचे दर्शन झाले. द्वादशी तिथीस हनुमंत शिंशपा वृक्षावर स्थिर होऊन राहिले.

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

त्या रात्री जानकीचा विश्वास संपादन करण्यासाठी त्याने आश्वासक कथा सांगितली. नंतर त्रयोदशीला अक्ष इत्यादींसह युद्ध सुरू झाले.

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

त्रयोदशीला ब्रह्मास्त्राने शक्रजित् कपि बांधला गेला. आणि त्याने राक्षसाधिपतीला दारुण व रूक्ष वचने बोलली.

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

ब्रह्मास्त्राने बांधलेला वायुपुत्र त्याला बोलला. मग पुच्छाला अग्नी बांधून लंकेचे दहन करण्यात आले.

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

पूर्णिमेला महेंद्र पर्वतावर कपि परत आला. मार्गशीर्ष प्रतिपदेला, मार्गात पाच दिवसांत त्याची यात्रा पूर्ण झाली.

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

परत आल्यावर, पावसाच्या दिवशी, मधुवन खरोखरच उद्ध्वस्त झाले. आणि सप्तमीला ओळखचिन्ह देऊन सर्व वृत्तांत निवेदिला गेला.

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

सीतेने मणी अर्पण केल्याचा सर्व वृत्तान्त त्याने रामाला यथार्थ सांगितला—उत्तरफाल्गुनी नक्षत्रातील अष्टमीस ‘विजया’ नावाच्या शुभ मुहूर्तावर।

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

सहस्रकिरणी सूर्य मध्याह्नास येताच राघवाचे प्रस्थान झाले। रामाने प्रतिज्ञा करून निश्चयाने दक्षिण दिशेकडे कूच केले।

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“मी समुद्रही पार करून राक्षसाधिपतीचा वध करीन।” दक्षिण दिशेकडे जात असता तेव्हा सुग्रीव त्याचा सखा व सहकारी झाला।

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

सात दिवसांत समुद्रतीरी सैन्याचे निवासस्थान उभे राहिले. पौष शुक्ल प्रतिपदेपासून तृतीयापर्यंत राघव ससैन्य समुद्रासमोर उभा राहिला.

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

चतुर्थीस विभीषण रामासोबत येऊन मिळाला. पंचमीस समुद्र-तरणासाठी मंत्रणा/अनुष्ठान आरंभले गेले.

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

रामाने चार दिवस प्रायोपवेशन (प्राणत्याग-उपवास) केले. समुद्राकडून त्याला वर मिळाला आणि पुढे जाण्याचा उपायही दाखविला गेला.

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

सेतूचे बांधकाम दशमीला सुरू झाले व त्रयोदशीला पूर्ण झाले. चतुर्दशीला रामाने सुवेल पर्वतावर सैन्याची मांडणी केली.

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

पूर्णिमेनंतरच्या दुसऱ्या दिवशी तीन दिवसांत सैन्य पार उतरविले गेले. समुद्र पार करून राम वीर वानरसेनेसह त्या तीरावर पोहोचला.

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

सीतेसाठी शुभलक्षण रामाने लंकापुरीला वेढा घातला. तृतीयापासून दशमीपर्यंत आठ दिवसांचा निवास-छावणी होती.

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

तेथे एकादशीच्या दिवशी शुक व सारण यांचे आगमन झाले. आणि पौष कृष्णपक्षातील द्वादशीला सैन्याची मोजणीही करण्यात आली.

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

लंकेत त्रयोदशीपासून आरंभ करून तीन दिवस शार्दूलाने वानर-नायकांना सार-असार, तत्त्व-अभास यांचा भेद सांगितला।

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

तेव्हा रावणाने सैन्याची मोजणी करून रणोत्साह वाढविला। माघ शुक्ल पक्षाच्या पहिल्या दिवशी अंगद दूतकार्याकरिता निघाला।

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

तेव्हा सीतेला पतीविषयी मायामय दर्शन दाखविले गेले—मस्तक इत्यादीचे प्रदर्शन करून। माघ शुक्ल द्वितीयापासून सात दिवसांनी अष्टमी आली।

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

राक्षस व वानर यांचे युद्ध अत्यंत घोर, गर्दीने भरलेले व गोंधळलेले झाले। माघ शुक्ल नवमीच्या रात्री इंद्रजित रणात उतरला।

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

खरोखरच राम-लक्ष्मणांवर नागपाशाचे बंधन पडले। वानरश्रेष्ठ व्याकुळ झाले आणि सर्वत्र त्यांची आशा मावळली।

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

तेव्हा वायूच्या उपदेशाने राघवाने गरुडाचे स्मरण केले। नागपाशातून मुक्ती व्हावी म्हणून दशमी तिथीस गरुड आला।

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

माघ शुक्ल एकादशीला दोन दिवस अवहार (विराम/उपशमन) झाला. द्वादशीला अंजनेय (हनुमान) यांनी धूम्राक्षाचा वध केला.

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

त्रयोदशीला त्यानेच रणात अकंपनाचा वध केला. आणि दशकंधर (रावण) यांनी रामाला मायासीत दाखवून भयभीत करावयाचे ठरविले.

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

तेव्हा त्याने सैन्यात असलेल्या सर्वांनाही भयभीत केले. हे माघ शुक्ल चतुर्दशीपासून कृष्णपक्षाच्या पहिल्या दिवसापर्यंत चालू राहिले.

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

तीन दिवसांत नीलाने प्रहस्ताचा वध साधला. माघ कृष्ण द्वितीयापासून चतुर्थीपर्यंत हे तीन दिवसांत घडले.

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

भयंकर युद्धात श्रीरामांनी रावणाला रणांगणातून परत हुसकावले. पंचमीपासून अष्टमीपर्यंत रावणाच्या प्रचोदनेने तो पुन्हा युद्धास उद्युक्त झाला.

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

तेव्हा कुंभकर्णाने चार दिवस आहार केला. त्यानंतर नवमीपासून पुढील चार दिवस कुंभकर्णाने युद्ध केले.

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

युद्धात श्रीरामांनी अनेक वानरांचा भक्षक असलेल्याला ठार केले. अमावास्येच्या दिवशी शोकामुळेच भोजन झाले—विषादयुक्त आहार झाला.

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

फाल्गुन प्रतिपदेपासून चतुर्थीपर्यंतच्या चार दिवसांत, नरांतक इत्यादी पाच राक्षस मारले गेले.

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

पंचमीपासून सप्तमीपर्यंत तीन दिवसांत अतिकायाचा वध झाला. अष्टमीपासून द्वादशीपर्यंत पाच दिवसांच्या गणनेत तो निहत झाला, असे वर्णन आहे.

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

निकुंभ व कुंभ—हे दोघे—आणि मकराक्ष चार दिवसांत पडले. तसेच फाल्गुन कृष्ण पक्ष द्वितीया तिथीस शक्रजित् (इंद्रजित्), इंद्रविजयी, नियतीप्राप्त अंतास गेला.

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

तृतीया तिथीपासून सप्तमीपर्यंत—या पाच दिवसांत—औषधी वनस्पती आणण्याच्या कारणाने प्रामुख्याने आहारग्रहण झाले.

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

अष्टमी तिथीस पापबुद्धी रावणाने माया-मैथिली (माया-सीता)चा वध केला. तेव्हा शोकाच्या वेगाने रामाने सैन्याची मांडणी करून ते दृढ केले.

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

त्यानंतर त्रयोदशी तिथीपर्यंत, पाच दिवसांच्या आत, बल-पराक्रमाने विख्यात इंद्रजित् युद्धात लक्ष्मणाने मारला.

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

चतुर्दशी तिथीस दशग्रीवाने आहार-नियमाशी संबंधित दीक्षा घेतली. नंतर अमावास्येच्या दिवशी दशकंधर युद्धासाठी निघाला.

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

चैत्र शुक्ल प्रतिपदेपासून पंचमीपर्यंतच्या पाच दिवसांत रावण युद्ध करीत राहिला आणि राक्षसांचा प्रचंड संहार झाला।

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

चैत्र शुक्ल अष्टमीपर्यंत रथ-घोडे इत्यादींचा नाश झाला; आणि चैत्र शुक्ल नवमीला सौमित्र (लक्ष्मण) शक्तीने विद्ध झाला।

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

क्रोधाने आविष्ट रामाने दशकंधर (रावण) याला पळवून लावले; आणि विभीषणाच्या उपदेशाने हनुमानाचे युद्धही घडले।

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

लक्ष्मणासाठी द्रोण पर्वतावरून औषधी आणायला तो गेला; आणि विशल्या घेऊन लक्ष्मणाला ती औषधी पाजली/सेवन करविले।

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

दशमीला माघार/माघार घेणे झाले; रात्री राक्षसांशी युद्ध झाले. आणि एकादशीला रामासाठी मातली सारथी असलेला रथ आला।

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

द्वादशीपासून कृष्णपक्ष चतुर्दशीपर्यंत ते युद्धात प्रवृत्त झाले. अठराव्या दिवशी रथद्वंद्वात श्रीरामांनी रावणाचा वध केला.

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

रावणादींचे अंत्येष्टि-संस्कार अमावास्येच्या दिवशी झाले. संग्राम अत्यंत तुमुळ झाल्यावर श्रीरामांनी जय मिळविला.

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

माघ शुक्ल द्वितीयापासून चैत्र कृष्ण चतुर्दशीपर्यंत—अशा रीतीने एकूण सत्त्याऐंशी दिवस झाले; आणि मध्ये पंधरा दिवसांचा एक अवकाशही सांगितला आहे.

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

युद्धातील माघार व संग्राम—दोन्ही मिळून बहात्तर दिवस झाले. वैशाखाच्या तिथींपासून श्रीराम रणभूमीतच निवास करू लागले. द्वितीयेला लंकेच्या राज्यावर विभीषणाचा अभिषेक झाला.

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

तृतीयेला सीतेची शुद्धी सिद्ध झाली आणि देवांकडून वर प्राप्त झाले. तेथेच दशरथांचे आगमन झाले व सर्वांचा अनुमोदनासह आनंद झाला.

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

त्वरेने लंकेशाचा वध करून लक्ष्मणाचे अग्रज, विभू श्रीरामांनी राक्षसामुळे दुःखित झालेल्या पुण्यशीला जानकीला पुन्हा स्वीकारून घेतले।

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

परम आनंदाने जानकीला बरोबर घेऊन ते परतले। आणि वैशाखातील चतुर्थी तिथीस श्रीराम पुष्पक-विमानात आरूढ झाले।

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

ते आकाशमार्गाने पुन्हा अयोध्या नगरीकडे परतले। चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, माधव (वैशाख) महिन्याच्या पंचमी तिथीस (हे घडले)।

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

श्रीराम आपल्या गण-परिवारासह भारद्वाज मुनींच्या आश्रमात आले. आणि षष्ठी तिथीस ते पुष्पक-विमानाने नंदिग्रामास पोहोचले।

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

ती श्रीरामविरहित होऊन रावणाच्या निवासस्थानी राहिली. आणि बेचाळीसाव्या वर्षी श्रीरामांनी राज्यव्यवस्था स्थापन करून राज्य चालविले।

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

त्या वेळी सीतेचे वय तेहेतीस वर्षे होते; आणि चौदा वर्षांचा काल पूर्ण होताच प्रभू आपल्या अयोध्या नगरीत प्रविष्ट झाले।

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

अयोध्येत आनंदित राम—रावणाचा दर्प नाश करणारे—भ्रातृंसह तेथे राज्यकारभार सुस्थिरपणे प्रस्थापित करू लागले।

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

दहा सहस्र वर्षे आणि आणखी दहा शत वर्षे रामांनी राज्याचे पालन केले; नंतर ते त्रिदिवाच्या धामास गेले।

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

रामराज्यात तेव्हा लोकांची मने हर्षाने भरून गेली; ते धन-धान्याने समृद्ध झाले आणि पुत्र-पौत्रांनी युक्त होऊन सुखी राहिले।

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

हवी तशी वर्षा होत असे आणि पिके उत्तम गुणाची होत; गायी घटभर दूध देत आणि वृक्ष सदैव फळांनी लगडलेले असत।

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

हे नराधिप! रामराज्यात ना मानसिक व्याधी होत्या, ना देहाचे रोग. स्त्रिया पतिव्रता होत्या आणि पुरुष पितृभक्तीत दृढ होते.

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

द्विज नेहमी वेदपरायण होते; क्षत्रिय द्विजांची सेवा करीत; आणि वैश्यवर्णीय सदा द्विज व गायी यांच्याप्रती भक्ती करीत.

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

तेथे ना योनीसंकर होता, ना आचारसंकर. कोणतीही स्त्री वंध्या वा दुर्भागी नव्हती; ना ‘काकवंध्या’, ना मृतप्रजा अशी कोणी होती.

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

कोणतीही स्त्री विधवा नव्हती; आणि ज्यांचा पती होता ती शोकाकुल दिसत नसे. कोणीही माता-पिता व गुरु यांचा अवमान करीत नसे.

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

कोणताही पुण्यशील वृद्धांच्या वचनाचे उल्लंघन करीत नसे. तेथे भूमिहरण नव्हते, आणि लोक परस्त्रीकडे पाठ फिरवीत.

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

लोक निंदापर नव्हते; कोणीही दरिद्री नव्हता, कोणीही रोगग्रस्त नव्हता. चोर नव्हते, जुगारी नव्हते, मद्यपान करणारेही नव्हते—खरे तर पापीच कोणी नव्हता.

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

सोन्याचा चोर कोणी नव्हता, ब्राह्मणहंता कोणी नव्हता, गुरुशय्येचा भंग करणारा देखील नव्हता. स्त्रीहंता नव्हता, बालहंता नव्हता, आणि असत्य बोलणारा ही नव्हता.

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

कुणाची उपजीविका हिरावून घेणारा कोणी नव्हता, आणि खोटी साक्ष देणारा ही नव्हता. कपटी नव्हता, कृतघ्न नव्हता, आणि मलिनचित्त मनुष्यही दिसत नव्हता.

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

वेदपारंगत ब्राह्मणांचा सदा सर्वत्र सन्मान होत असे. हे राजन्, रामाच्या अतिशय प्रसिद्ध राज्यात अवैष्णव व अव्रती (व्रतहीन) असा कोणी नव्हता.

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

तेव्हा विस्मयाने भरलेले कमळनेत्र राम त्या तीर्थाचे माहात्म्य विचारू लागले, जे सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोत्तम मानले जाते.