Adhyaya 13

Verse 1

व्यास उवाच । शंभोश्च पश्चिमे भागे स्थापितः कश्यपात्मजः । तत्रास्ति तन्महाभाग रविक्षेत्रं तदुच्यते

व्यास म्हणाले—हे महाभाग! शंभूच्या पश्चिम भागी कश्यपपुत्र स्थापित आहे. त्या ठिकाणी ‘रविक्षेत्र’ नावाचे पवित्र क्षेत्र आहे.

Verse 2

तत्रोत्पन्नौ महादिव्यौ रूपयौवनसंयुतौ । नासत्यावश्विनौ देवौ विख्यातौ गदनाशनौ

तेथे रूप-यौवनाने युक्त असे परम दिव्य नासत्य व अश्विन हे दोन अश्विनीकुमार देव उत्पन्न झाले; देवांमध्ये ते रोगनाशक म्हणून विख्यात होते।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाभाग कथयस्व प्रसादतः । उत्पत्तिरश्विनोश्चैव मृत्युलोके च तत्कथम्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे पूज्य पितामह, हे महाभाग! कृपया सांगावे; अश्विनीकुमारांची उत्पत्ती कशी झाली आणि मृत्युलोकात हे कसे घडले?

Verse 4

रविलोकात्कथं सूर्यो धरायामवतारितः । एतत्सर्वं प्रयत्नेन कथयस्व प्रसादतः

रविलोकातून सूर्याला पृथ्वीवर कसे अवतरविले? हे सर्व आपण कृपापूर्वक प्रयत्नाने सांगावे।

Verse 5

यच्छ्रुत्वा हि महाभाग सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे महाभाग! हे ऐकून मनुष्य निश्चयच सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 6

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया भूप ऊर्ध्वलोककथानकम् । यच्छ्रुत्वा नरशार्दूल सर्वरोगात्प्रमुच्यते । विश्वकर्म्मसुता संज्ञा अंशुमद्रविणा वृता

व्यास म्हणाले—हे भूप! ऊर्ध्वलोकाची ही कथा तू उत्तम विचारलीस; हे नरशार्दूल! हे ऐकून मनुष्य सर्व रोगांतून मुक्त होतो। विश्वकर्म्याची कन्या संज्ञा हिचा विवाह अंशुमान् (सूर्य) याच्याशी झाला।

Verse 8

सूर्य उवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे स्वाक्षिसंयमम् । तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनो यमः

सूर्य म्हणाला—माझ्याकडे पाहिल्यावर तू नेहमीच आपल्या नेत्रांचा संयम करतेस; म्हणून, हे मोहग्रस्ते, प्रजांचा संयम करणारा यम जन्माला येईल।

Verse 9

ततः सा चपलं देवी ददर्श च भयाकुलम् । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

त्यानंतर चंचल देवीने त्याला भयाने व्याकुळ पाहिले; त्याची डळमळीत नजर पाहून रवीने तिला पुन्हा सांगितले।

Verse 10

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया धुना । तस्माद्विलोलितां संज्ञे तनयां प्रसविष्यसि

आता मला पाहताच तुझी दृष्टी डळमळीत झाली आहे; म्हणून, हे संज्ञे, तू ‘विलोलिता’ नावाची कन्या प्रसवशील।

Verse 11

व्यास उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना येयं विख्याता सुमहानदी

व्यास म्हणाला—त्यानंतर त्या पतीच्या शापामुळे यम जन्मला; आणि यमुना हीसुद्धा—ही विख्यात व अत्यंत महान नदी।

Verse 12

सा च संज्ञा रवेस्तेजो महद्दुःखेन भामिनी । असहंतीव सा चित्ते चिंतयामास वै तदा

आणि तेजस्विनी संज्ञा, रवीच्या प्रखर तेजामुळे महान दुःखात पडली; जणू सहन न होऊन तिने तेव्हा अंतःकरणात गहन विचार केला।

Verse 13

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्तुः कोपमर्कस्य नश्यति

मी काय करू? कुठे जाऊ? आणि तिथे गेल्यावर मला शांती कुठे मिळेल? माझ्या पती—सूर्यदेवांचा—हा कोप कसा शमून निवळेल?

Verse 14

इति संचिंत्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । साधु मेने महाभागा पितृसंश्रयमापसा

अशा रीतीने अनेक प्रकारे विचार करून प्रजापतीची ती महाभागा कन्या असे ठरवू लागली की पित्याचे शरण घेणेच योग्य; आणि ती पितृ-आश्रयास गेली।

Verse 15

ततः पितृगृहं गंतुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामाहूयात्मनस्तु सा देवी दयिता रवेः

मग पितृगृहास जाण्याचा निश्चय करून, यशस्विनी, सूर्यदेवांची दयिता ती देवी आपल्या जागी राहण्यासाठी छायेला बोलावू लागली।

Verse 16

तां चोवाच त्वया स्थेयमत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं तथा रवौ

आणि तिने तिला सांगितले—“तू येथे भानु (सूर्य) याच्याजवळ माझ्या जागी राहा; अपत्यांशी योग्य रीतीने वाग, तसेच रविशीही तसेच वर्तन कर.”

Verse 17

दुष्टमपि न वाच्यं ते यथा बहुमतं मम । सैवास्मि संज्ञाहमिति वाच्यमेवं त्वयानघे

“काही अनुचित घडले तरी तू ते बोलू नकोस—हा माझा दृढ निश्चय आहे. हे निष्पापे, तुला असेच म्हणायचे—‘मीच संज्ञा आहे’—असेच बोल.”

Verse 18

छायासंज्ञोवाच । आकेशग्रहणाच्चाहमाशापाच्च वचस्तथा । करिष्ये कथयिष्यामि यावत्केशापकर्षणा त्

छाया म्हणाली—तू माझे केस धरून ओढलेस आणि तुझ्या आज्ञेचे बंधनही आहे; म्हणून तू म्हणशील तसे मी करीन व तसेच बोलेन—जोवर या केशाकर्षणाचे फळ प्रकट होत नाही।

Verse 19

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकिल्बिषम्

असे सांगितल्यावर ती देवी तेव्हा पित्याच्या भवनास गेली। तेथे तिने त्वष्टा (विश्वकर्मा) यांना पाहिले; तपाने ज्यांचे सर्व कल्मष धुतले गेले होते।

Verse 20

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्व कर्म्मणा । तत्स्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

विश्वकर्म्यानेही तिला बहुमानाने पूजिले. मग ती अनिंद्य व निर्दोष अशी काही काळ पितृगृहात राहिली.

Verse 21

ततः प्राह स धर्मज्ञः पिता नातिचिरोषिताम् । विश्वकर्मा सुतां प्रेम्णा बहुमा नपुरस्सरम्

त्यानंतर धर्मज्ञ पिता विश्वकर्मा, जी फार काळ थांबली नव्हती त्या कन्येस, प्रेमाने व बहुमानपूर्वक बोलू लागले.

Verse 22

त्वां तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तेन समानि स्युः किंतु धर्मो विलुप्यते

“वत्से, तुला पाहत असताना माझ्यासाठी अनेक दिवसही जणू एका मुहूर्तासारखे जातात; पण या स्थितीत धर्म लोप पावत आहे, क्षीण होत आहे.”

Verse 23

बांधवेषु चिरं वासो न नारीणां यशस्करः । मनोरथो बांधवानां भार्या पितृगृहे स्थिता

आपल्या बांधवांत दीर्घकाळ वास करणे विवाहित स्त्रीस यशवर्धक मानले जात नाही. पितृगृही राहिलेली पत्नी ही बांधवांच्या अपेक्षेचा विषय ठरते.

Verse 24

स त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संगता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

हे पुत्री! तू त्रैलोक्यनाथ सूर्य या पतीशी संयुक्त आहेस; म्हणून पित्याच्या घरी दीर्घकाळ राहणे तुला योग्य नाही.

Verse 25

अतो भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजिता च मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभेक्षणे

म्हणून आता तू भर्तृगृहास जा. तू माझे दर्शन केलेस व विधिपूर्वक पूजनही केलेस; तरीही, हे शुभनेत्रे, दर्शनासाठी पुन्हा येणे आवश्यक आहे.

Verse 26

व्यास उवाच । इत्युक्ता सा तदा क्षिप्रं तथेत्युक्ता च वै मुने । पूजयित्वा तु पितरं सा जगामोत्तरान्कुरून्

व्यास म्हणाले—हे मुने! असे सांगितल्यावर तिने तत्क्षणी ‘तथास्तु’ असे म्हटले. मग पित्याचे पूजन करून ती उत्तरकुरूंना निघून गेली.

Verse 27

सूर्यतापमनिच्छती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

सूर्याचा दाहक ताप सहन नकोसा वाटून आणि त्याच्या प्रचंड तेजास घाबरून, तिने वडवा (घोडी) रूप धारण करून तेथेही तपश्चर्या केली.

Verse 28

संज्ञामित्येव मन्वानो द्वितीयायां दिवस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्यां चैकां मनोरमाम्

'ही संज्ञाच आहे' असे मानून दिवसपती सूर्याने त्या दुसऱ्या पत्नीपासून दोन पुत्र आणि एका सुंदर कन्येला जन्म दिला.

Verse 29

छाया स्वतनयेष्वेव यथा प्रेष्णाध्यवर्तत । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चाप्यवर्तत । लालनासु च भोज्येषु विशेषमनुवासरम्

छाया आपल्या मुलांवर जसे प्रेम करत असे, तसे प्रेम तिने संज्ञेची मुलगी आणि मुलांवर केले नाही. लाड करण्यात आणि भोजनात ती दररोज भेदभाव करत असे.

Verse 30

मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्

मनूने ते सहन केले, पण यमाला ते सहन झाले नाही. तेव्हा रागाने मारण्यासाठी त्याने पाय उगारला, परंतु पुन्हा मन शांत करून त्याने तो पाय तिच्या अंगावर टाकला नाही.

Verse 31

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं नृप । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

हे राजा! तेव्हा रागाने ओठ थरथरत असलेल्या आणि हात कापत असलेल्या छाया-संज्ञेने यमाला शाप दिला.

Verse 32

पत्न्यां पितुर्मयि यदि पादमुद्यच्छसे बलात् । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव भविष्यति

'जर तू वडिलांच्या पत्नीवर, म्हणजेच माझ्यावर बळजबरीने पाय उगारलास, तर त्यामुळे तुझा हा पाय आजच पृथ्वीवर गळून पडेल.'

Verse 33

इत्याकर्ण्य यमः शापं मातर्यतिविशंकितः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरस्सरम्

तो शाप ऐकून यम मातेसंबंधी अत्यंत व्याकुळ झाला. तो पित्याजवळ जाऊन प्रथम साष्टांग प्रणाम करून बोलला.

Verse 34

तातैतन्महदाश्चर्यमदृष्टमिति च क्वचित् । माता वात्सल्यरूपेण शापं पुत्रे प्रयच्छति

तात, हे मोठेच आश्चर्य आहे, क्वचितच दिसणारे—की माता वात्सल्याच्या रूपानेही पुत्राला शाप देऊ शकते.

Verse 35

यथा माता ममाचष्ट नेयं माता तथा मम । निर्गुणेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत्

माझ्या मातेनं जसं म्हटलं, तशी ती माझी माता नाही. पुत्र निर्गुण असले तरी मातेनं निर्गुण होऊ नये.

Verse 36

यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञामथाहूय पप्रच्छ क्वगतेति च

यमाचे हे वचन ऐकून तिमिरनाशक भगवानांनी ‘छाया’ नावाच्या तिला बोलावून विचारले—“ती कुठे गेली?”

Verse 37

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

ती म्हणाली—“हे विभावसू! मी त्वष्ट्याची कन्या संज्ञा आहे. मी तुझी पत्नी आहे; आणि ही संतती तुझ्यामुळे माझ्यापासून उत्पन्न झाली आहे.”

Verse 38

इत्थं विवस्वतस्तां तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे तदा क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

अशा रीतीने विवस्वान् तिला वारंवार विचारू लागला; ती काहीच न सांगितल्यावर तेजस्वी भास्वान् क्रुद्ध होऊन तिला शाप देण्यास उद्यत झाला।

Verse 39

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वते । विदितार्थश्च भगवाञ्जगाम त्वष्टु रालयम्

मग तिने विवस्वानाला घडलेले सर्व यथातथ्य सांगितले. सत्य जाणून भगवान् त्वष्ट्याच्या धामास गेले।

Verse 40

ततः संपूजयामास त्वष्टा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्किं रहिता शक्त्या निजगेहमुपागतः

त्यानंतर त्वष्ट्याने त्रैलोक्यपूजित तेजस्वी भास्वानाचे विधिपूर्वक पूजन केले आणि विचारले—“हे भास्वन्, शक्तिहीनासारखा तू आपल्या घरात का आला आहेस?”

Verse 41

संज्ञां पप्रच्छ तं तस्मै कथयामास तत्त्ववित् । आगता सेह मे वेश्म भवतः प्रेषिता रवे

त्याने त्याला संज्ञेबद्दल विचारले. तेव्हा तत्त्वज्ञ म्हणाला—“हे रवे, तुमच्याच पाठविलेली ती येथे माझ्या घरी आली आहे.”

Verse 42

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरंतीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

दिवाकर समाधिस्थ होऊन उत्तरेकुरु प्रदेशात वडवा-रूप धारण करून तपश्चर्या करणारी तिला पाहू लागला।

Verse 43

असह्यमाना सूर्यस्य तेजस्तेनातिपीडिता । वह्न्याभनिजरूपं तु च्छायारूपं विमुच्य च

सूर्याचे प्रचंड तेज सहन न झाल्याने आणि त्या प्रभेने अत्यंत पीडित होऊन तिने छायारूप टाकून दिले व अग्निसम तेजस्वी असे आपले निजरूप धारण केले।

Verse 44

धर्मारण्ये समागत्य तप स्तेपे सुदुष्करम् । छायापुत्रं शनिं दृष्ट्वा यमं चान्यं च भूपते

धर्मारण्यात येऊन तिने अत्यंत दुष्कर तप केले। हे राजन्! छायापुत्र शनि, तसेच यम आणि आणखी एक (संतान) पाहून (गोष्ट उघड झाली)।

Verse 45

तदैव विस्मितः सूर्यो दुष्टपुत्रौ समीक्ष्य च । ज्ञातुं दध्यौ क्षणं ध्यात्वा विदित्वा तच्च कारणम्

त्याच क्षणी सूर्य त्या दुष्ट पुत्रांना पाहून विस्मित झाला। जाणून घेण्यासाठी त्याने विचार केला; क्षणभर ध्यान करून त्याने त्याचे कारण जाणले।

Verse 46

घृण्यौष्ण्याद्दग्धदेहा सा तपस्तेपे पतिव्रता । येन मां तेजसा सह्यं द्रष्टुं नैव शशाक ह

तीव्र उष्णतेने देह दग्ध झाला तरी ती पतिव्रता तप करीत राहिली; कारण माझ्या असह्य तेजामुळे ती मला पाहूही शकली नव्हती।

Verse 47

पञ्चाशद्धायनेतीते गत्वा कौ तप आचरत् । प्रद्योतनो विचार्यैवं गत्वा शीघ्रं मनोजवः

पन्नास वर्षे लोटल्यावर तो जिथे ती तप करीत होती तिथे गेला। असे विचार करून प्रद्योतन (सूर्य) मनासारख्या वेगाने शीघ्र तेथे पोहोचला।

Verse 48

धर्मारण्ये वरे पुण्ये यत्र संज्ञास्थिता तपः । आगतं तं रविं दृष्ट्वा वडवा समजायत

श्रेष्ठ पुण्य धर्मारण्यात, जिथे संज्ञा तपश्चर्येत प्रतिष्ठित होती, तेथे आलेल्या रविला पाहून ती वडवा (घोडी) झाली।

Verse 49

सूर्यपत्नी सदा संज्ञा सूर्यश्चाश्वस्ततोऽभवत् । ताभ्यां सहाभूत्संयोगो घ्राणे लिंगं निवेश्य च

संज्ञा ही सदैव सूर्याची पत्नी होती; त्यामुळे सूर्य आश्वस्त झाला. मग तिच्या नासिकेत आपले लिंग स्थापून त्यांचा संयोग झाला.

Verse 50

तदा तौ च समुत्पन्नौ युगलावश्विनौ भुवि । प्रादुर्भूतं जलं तत्र दक्षिणेन खुरेण च

तेव्हा पृथ्वीवर अश्विनीकुमारांचे ते युगल उत्पन्न झाले. आणि तेथे उजव्या खुराने जल प्रकट झाले.

Verse 51

विदलिते भूमिभागे तत्र कुंडं समुद्बभौ । द्वितीयं तु पुनः कुंडं पश्चार्धचरणोद्भवम्

भूमीचा भाग विदीर्ण होताच तेथे एक कुंड प्रकट झाले. आणि पुन्हा खुर/चरणाच्या मागील अर्धभागातून दुसरे कुंड उत्पन्न झाले.

Verse 52

उत्तरवाहिन्याः काश्या कुरुक्षेत्रादि वै तथा । गंगापुरीसमफलं कुण्डेऽत्र मुनिनोदितम्

मुनिने सांगितले आहे की या कुंडाचे पुण्य उत्तरवाहिनी काशी, कुरुक्षेत्र इत्यादी तसेच गंगापुरी यांसारखेच फलदायी आहे.

Verse 53

तत्फलं समवाप्नोति तप्तकुण्डे न संशयः । स्नानं विधाय तत्रैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

तप्तकुंडात तो निःसंशय तेच फळ प्राप्त होते. तेथेच स्नान केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 54

न पुनर्जायते देहः कुष्ठादिव्याधिपीडितः । एतत्ते कथितं भूप दस्रांशोत्पत्तिकारणम्

कुष्ठादी व्याधींनी पीडित देह घेऊन पुन्हा जन्म होत नाही. हे भूप, दश्रांशाच्या उत्पत्तीचे कारण मी तुला सांगितले.

Verse 55

तदा ब्रह्मादयो देवा आगतास्तत्र भूपते । दत्त्वा संज्ञावरं शुभ्रं चिंतितादधिकं हि तैः

तेव्हा ब्रह्मा आदि देव तेथे आले, हे भूपते. त्यांनी संज्ञेला शुभ वर दिला—तो त्यांच्या चिंतेपेक्षाही अधिक होता.

Verse 56

स्थापयित्वा रविं तत्र बकुलाख्यवनाधिपम् । आनर्चुस्ते तदा संज्ञां पूर्वरूपाऽभवत्तदा

बकुल नावाच्या वनाचा अधिपती रवि तेथे स्थापून, देवांनी तेव्हा संज्ञेची पूजा केली; आणि त्याच वेळी ती पूर्वरूपास प्राप्त झाली.

Verse 57

स्थापिता तत्र राज्ञी च कुमारौ युगलौ तदा । एतत्तीर्थफलं वक्ष्ये शृणु राजन्महामते

तेथे राणी आणि दोन्ही कुमारही तेव्हा स्थापित झाले. आता या तीर्थाचे फळ सांगतो—हे महामती राजन्, ऐक.

Verse 58

आदिस्थानं कुरुश्रेष्ठ देवैरपि सुदुर्लभम् । रविकुण्डे नरः स्नात्वा श्रद्धायुक्तो जितेंद्रियः

हे कुरुश्रेष्ठ! हे आद्य पवित्र स्थान देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहे. जो मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन, इंद्रिये जिंकून, रविकुंडात स्नान करतो…

Verse 59

तारयेत्स पितॄन्सर्वान्महानरकगानपि । श्रद्धया यः पिबेत्तोयं संतर्प्य पितृदेवताः

तो सर्व पितरांचा—महान नरकात गेलेल्यांचाही—उद्धार करतो. जो पितृदेवतांना तृप्त करून श्रद्धेने हे जल प्राशन करतो…

Verse 60

स्वल्पं वापि बहुवापि सर्वं कोटिगुणं भवेत् । सप्तम्यां रविवारेण ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः

अल्प असो वा अधिक—सर्व काही कोटीपटीने वाढते. सप्तमी तिथीस, रविवारी, तसेच चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी…

Verse 61

रविकुण्डे च ये स्नाताः न ते वै गर्भगामिनः । सक्रांतौ च व्यतीपाते वैधृतेषु च पर्वसु

जे रविकुंडात स्नान करतात ते पुन्हा गर्भगामी होत नाहीत (पुनर्जन्मास बाध्य होत नाहीत). विशेषतः संक्रांती, व्यतीपात, वैधृती व पर्वकाळी…

Verse 62

पूर्णमास्याममावास्यां चतुर्द्दश्यां सितासिते । रविकुंडे च यः स्नातः क्रतुकोटिफलं लभेत्

पौर्णिमा, अमावस्या, तसेच शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही पक्षांच्या चतुर्दशीस—जो रविकुंडात स्नान करतो, तो कोटी-कोटी यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 63

पूजयेद्बकुलार्कं च एकचित्तेन मानवः । स याति परमं धाम स यावत्तपते रविः

जो मनुष्य एकचित्ताने बकुलार्काची पूजा करतो, तो सूर्य जिवंतपणे तपेपर्यंत परम धामास प्राप्त होतो।

Verse 64

तस्य लक्ष्मीः स्थिरा नूनं लभते संततिं सुखम् । अरिवर्गः क्षयं याति प्रसादाच्च दिवस्पतेः

त्याची लक्ष्मी निश्चयच स्थिर होते; तो संतती व सुख प्राप्त करतो. दिवसपती सूर्याच्या प्रसादाने शत्रुवर्ग नष्ट होतो.

Verse 65

नाग्नेर्भयं हि तस्य स्यान्न व्याघ्रान्न च दंतिनः । न च सर्प्पभयं क्वापि भूतप्रेतादिभीर्नहि

त्याला अग्नीचे भय नसते, वाघाचेही नाही, हत्तीचेही नाही; कुठेही सर्पभय नाही, भूत-प्रेतादिंचेही भय नाही.

Verse 66

बालग्रहाश्च सर्वेऽपि रेवती वृद्धरेवती । ते सर्वे नाशमायांति बकुलार्क नमोस्तु ते

बालग्रह—रेवती व वृद्धरेवतीसह—ते सर्व नाश पावतात; हे बकुलार्क, तुला नमस्कार असो.

Verse 67

गावस्तस्य विवर्द्धंते धनं धान्यं तथैव च । अविच्छेदो भवेद्वंशो बकुलार्के नमस्कृते

त्याच्या गायी वाढतात, धन व धान्यही वाढते; बकुलार्कास नमस्कार केल्याने वंश अविच्छिन्न राहतो.

Verse 68

काकवन्ध्या च या नारी अनपत्या मृतप्रजा । वन्ध्या विरूपिता चैव विषकन्याश्च याः स्त्रियः

जी स्त्री ‘काक-वंध्या’ (मृत बालकच प्रसविणारी) आहे, जी अपत्यहीन आहे, जिची संतती मरण पावली आहे, जी वंध्या आहे, जी विरूप आहे, तसेच जी ‘विषकन्या’ म्हणून ओळखली जाते—अशा स्त्रिया।

Verse 69

एवं दोषैः प्रमुच्यंते स्नात्वा कुण्डे च भूपते । सौभाग्यस्त्रीसुतांश्चैव रूपं चाप्नोति सर्वशः

हे भूपते! या कुंडात स्नान केल्याने त्या अशा दोषांपासून मुक्त होतात. त्यांना सर्व प्रकारे सौभाग्य, पती, पुत्रसंतान आणि रूपलावण्य प्राप्त होते।

Verse 70

व्याधिग्रस्तोपि यो मर्त्यः षण्मासाच्चैव मानवः । रविकुण्डे च सुस्नातः सर्वरोगात्प्रमुच्यते

जो मनुष्य व्याधिग्रस्त आहे, तोही जर सहा महिने रविकुंडात विधिपूर्वक स्नान करील, तर तो सर्व रोगांपासून मुक्त होतो।

Verse 71

नीलोत्सर्गविधिं यस्तु रविक्षेत्रे करोति वै । पितरस्तृप्तिमायांति यावदाभूतसंप्लवम्

जो रविक्षेत्रात नीलोत्सर्गविधी करतो, त्याचे पितर प्रलयापर्यंत तृप्त होतात।

Verse 72

कन्यादानं च यः कुर्यादस्मिन्क्षेत्रे च पुत्रक । उद्वाहपरिपूतात्मा ब्रह्मलोके महीयते

हे पुत्रका! जो या क्षेत्रात कन्यादान करतो, तो विवाहसंस्काराने परिशुद्ध झालेल्या आत्म्यासह ब्रह्मलोकी सन्मानित होतो।

Verse 73

धेनुदानं च शय्यां च विद्रुमं च हयं तथा । दासीमहिषीघण्टाश्च तिलं कांचनसंयुतम्

गोधन, शय्यादान, विद्रुम (मूंगा) व अश्वदान; तसेच दासी, महिषी, घंटा आणि सुवर्णयुक्त तीळदान—ही येथे पुण्यकारक दानकर्मे सांगितली आहेत.

Verse 74

धेनुं तिलमयीं दद्यादस्मि न्क्षेत्रे च भारत । उपानहौ च छत्रं च शीतत्राणादिकं तथा

हे भारत! या पवित्र क्षेत्री तिळमयी धेनू दान करावी; तसेच पादत्राणे, छत्र आणि शीतापासून रक्षण करणाऱ्या वस्तूंचेही दान करावे.

Verse 75

लक्षहोमं तथा रुद्रं रुद्रातिरुद्रमेव च । तस्मिन्स्थाने च यत्किंचिद्ददाति श्रद्धयान्वितः

लक्षहोम असो, रुद्रयाग असो किंवा रुद्रातिरुद्रपूजन असो—त्या स्थानी श्रद्धेने जे काही दान दिले जाते ते परम पुण्यदायक ठरते.

Verse 76

एकैकस्य फलं तात वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । दानेन लभते भोगानिह लोके परत्र च

तात! प्रत्येकाचे खरे फळ मी सांगतो—तत्त्वतः ऐक. दानामुळे मनुष्याला या लोकीही आणि परलोकीही भोगसंपदा प्राप्त होते.

Verse 77

राज्यं च लभते मर्त्यः कृत्वोद्वाहं तु मानुषाः । जायातो धर्मकामार्थाः प्राप्यंते नात्र संशयः

विवाह करून गृहस्थाश्रमात प्रवेश केलेला मनुष्य राज्यसमृद्धी व स्थैर्य प्राप्त करतो; आणि पत्नीमुळे धर्म, काम व अर्थ प्राप्त होतात—यात संशय नाही.

Verse 78

पूजाया लभते सौख्यं भवेज्जन्मनिजन्मनि । सप्तम्यां रवियुक्तायां बकुलार्कं स्मरेत्तु यः

पूजेमुळे मनुष्याला जन्मोजन्मी सुख प्राप्त होते. आणि रविवारी युक्त सप्तमीला जो ‘बकुलार्क’चे स्मरण करतो, त्याला विशेष पुण्य लाभते.

Verse 79

ज्वरादेः शत्रुतश्चैव व्याधेस्तस्य भयं नहि

त्याला ज्वर इत्यादी, शत्रू तसेच रोग यांपासून कोणतेही भय राहत नाही.

Verse 80

युधिष्ठिर उवाच । बकुलार्केति वै नाम कथं जातं रवेर्मुने । एतन्मे वदतां श्रेष्ठ तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुने, सूर्याला ‘बकुलार्क’ हे नाव कसे प्राप्त झाले? हे वचनश्रेष्ठ, कृपा करून याचे तत्त्व मला सांगावे.

Verse 81

व्यास उवाच । यदा संज्ञा च राजेंद्र सूर्यार्थंं चैकचेतसा । तेपे बकुलवृक्षाधः पत्युस्तेजः प्रशां तये

व्यास म्हणाले—हे राजेंद्र, जेव्हा संज्ञेने सूर्याच्या हितासाठी एकचित्ताने बकुळवृक्षाखाली तप केले, ते पतीच्या प्रचंड तेजाचे शमन करण्यासाठीच होते.

Verse 82

प्रादुर्भावं रवेर्दृष्ट्वा वडवा समजायत । अत्यंतं गोपतिः शांतो बकुलस्य समीपतः

सूर्याचा प्रादुर्भाव पाहून ती वडवा (घोडी) झाली. आणि बकुळाजवळ गोपति (सूर्य) अत्यंत शांत व प्रशांत झाला.

Verse 83

सुषुवे च तदा राज्ञी सुतौ दिव्यौ मनोहरौ । तेनास्य प्रथितं नाम बकुलार्केति वै रवेः

तेव्हा राणीने दोन दिव्य व मनोहर पुत्रांना जन्म दिला. त्या प्रसंगामुळे तेथे रवि ‘बकुलार्क’ या प्रसिद्ध नावाने ख्यात झाला.

Verse 84

यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिस्तस्य न पीडयेत् । धर्ममर्थं च कामं च लभते नात्र संशयः

जो तेथे स्नान करतो, त्याला व्याधी पीडा देत नाही. तो धर्म, अर्थ आणि काम प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 85

षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति मोक्षं च लभते नरः । एतदुक्तं महाराज बकुलार्कस्य वैभवम्

सहा महिन्यांत मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो आणि मोक्षही मिळवतो. हे महाराज, हेच बकुलार्काचे वैभव सांगितले आहे.

Verse 97

सूर्यं दृष्ट्वा सदा संज्ञा स्वाक्षिसंयमनं व्यधात् । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

संज्ञा सूर्याला पाहताच नेहमी आपल्या डोळ्यांचा संयम करी. हे पाहून क्रोधाने अर्काने संज्ञेला वचन सांगितले.