Adhyaya 17

Verse 1

ऋषय ऊचुः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः । नृणां कृतोपदेशानां सद्यः सिद्धिर्हि जायते

ऋषी म्हणाले—वेद व वेदांगांचे तत्त्व जाणणारे, ब्रह्मवादी व ब्रह्मनिष्ठ गुरु जेव्हा मनुष्यांना उपदेश करतात, तेव्हा तत्क्षणीच सिद्धी उत्पन्न होते।

Verse 2

अथान्यजनसामान्यैर्गुरुभिर्नीतिकोविदैः । नृणां कृतोपदेशानां सिद्धिर्भवति कीदृशी

परंतु जे गुरु केवळ सामान्य जन असतात, जरी नीतिधर्मात कुशल असले तरी—त्यांच्या उपदेशाने मग कोणती सिद्धी होते?

Verse 3

सूत उवाच । श्रद्धैव सर्वधर्मस्य चातीव हितकारिणी । श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः

सूत म्हणाले—श्रद्धा ही सर्व धर्मांचे परम हित करणारी आहे; आणि श्रद्धेमुळेच मनुष्याला दोन्ही लोकांत सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 4

श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी । मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः

श्रद्धेने भजन करणाऱ्या पुरुषासाठी दगडही फल देणारा होतो; आणि मूर्खही भक्तीने पूजिला गेला तर सिद्धी देणारा गुरु होतो.

Verse 6

श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोपि फलप्रदः । श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः

श्रद्धेने जपलेला मंत्र नीट न जुळलेला किंवा अपूर्ण असला तरी फल देतो; आणि श्रद्धेने पूजलेला देव नीचालाही फल देतो.

Verse 7

सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचंचलः । परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते

जो सर्वत्र संशयाने ग्रासलेला, श्रद्धाहीन व अतिचंचल आहे—परमार्थापासून ढळलेला—तो खरोखरच संसारातून मुक्त होत नाही.

Verse 8

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी

मंत्र, तीर्थ, द्विज, देव, दैवज्ञ, औषध आणि गुरु—यांत जशी भावना असेल तशीच सिद्धी तेथे प्राप्त होते.

Verse 9

अतो भावमयं विश्वं पुण्यं पापं च भावतः । ते उभे भावहीनस्य न भवेतां कदाचन

म्हणून हे सर्व जग भावमय आहे; पुण्य व पापही भावातूनच उत्पन्न होतात. जो खरा भावहीन आहे, त्याच्याजवळ ही दोन्ही कधीच टिकत नाहीत.

Verse 10

अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते । अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते

येथे एक परम आश्चर्यकारक आख्यान वर्णिले आहे—की मर्त्यांची अश्रद्धा धर्मलाभ व साधनेची प्रगती क्षणातच परत फिरविते.

Verse 11

आसीत्पांचालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः । पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा

पांचालराजाचा ‘सिंहकेतु’ नावाने प्रसिद्ध असा एक पुत्र होता—सर्व गुणांनी संपन्न आणि सदैव क्षात्रधर्मात रत.

Verse 12

स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः । जगाम मृगयाहेतोर्बहु सत्त्वान्वितं वनम्

एकदा तो महाबली काही सेवकांसह मृगयेच्या हेतूने अनेक सत्त्वांनी भरलेल्या वनात गेला.

Verse 13

तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने । ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम्

मृगयेच्या वेळी वनात फिरताना त्याच्या एका शबर सेवकाने जीर्ण, तुटलेले व पडलेले देवालय पाहिले.

Verse 14

तत्रापश्यद्भिन्नपीठं पतितं स्थंडिलोपरि । शिवलिंङ्गमृजुं सूक्ष्मं मूर्तं भाग्यमिवात्मनः

तेथे त्याने तुटलेले पीठ (आधार) उघड्या जमिनीवर पडलेले पाहिले; आणि मृदू, सूक्ष्म, गुळगुळीत शिवलिंग—जणू त्याचेच सौभाग्य मूर्तरूपाने प्रकट झाले होते।

Verse 15

स समादाय वेगेन पूर्वकर्मप्रचोदितः । तस्मै संदर्शयामास राज पुत्राय धीमते

पूर्वकर्मांच्या प्रेरणेने तो वेगाने ते उचलून घेऊन, बुद्धिमान राजपुत्राला—राजाच्या पुत्राला—ते दाखवू लागला।

Verse 16

पश्येदं रुचिरं लिंगं मया दृष्टमिह प्रभो । तदेतत्पूजयिष्यामि यथाविभवमादरात्

“हे प्रभो, पाहा—हे रम्य लिंग मी येथे पाहिले आहे. मी माझ्या विभवानुसार आदराने याची पूजा करीन।”

Verse 17

अस्य पूजाविधिं ब्रूहि यथा देवो महेश्वरः । अमंत्रज्ञैश्च मन्त्रज्ञैः प्रीतो भवति पूजितः

“याची पूजाविधी मला सांगा, ज्यायोगे देव महेश्वर पूजिले असता प्रसन्न होतात—मंत्र न जाणणाऱ्यांनीही आणि मंत्रज्ञांनीही।”

Verse 18

इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनंदनः । प्रत्युवाच प्रहस्यैनं परिहास विचक्षणः

त्या निषादाने असे विचारताच, परिहासात निपुण राजनंदन त्याला हसत उत्तर देऊ लागला।

Verse 19

संकल्पेन सदा कुर्यादभिषेकं नवांभसा । उपवेश्यासने शुद्धे शुभैर्गंधाक्षतैर्नवैः । वन्यैः पत्रैश्च कुसुमैर्धूपैर्दीपैश्च पूजयेत

संकल्प करून नेहमी नव्या जलाने अभिषेक करावा। शुद्ध शुभ आसनावर देवास विराजमान करून, नवे गंध-चंदन व अक्षत, वन्य पाने-फुले, धूप व दीप यांनी पूजन करावे।

Verse 20

चिताभस्मोपहारं च प्रथमं परिकल्पयेत् । आत्मोपभोग्येनान्नेन नैवद्यं कल्पयेद्बुधः

प्रथम चिताभस्माचा उपहार अर्पण करण्याची व्यवस्था करावी. नंतर बुद्धिमान भक्ताने स्वतः उपभोगास योग्य अन्नापासून नैवेद्य सिद्ध करावा.

Verse 21

पुनश्च धूपदीपादीनुपचारान्प्रकल्पेत् । नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत्परिकल्पयेत्

पुन्हा धूप, दीप इत्यादी उपचारांची विधिपूर्वक योजना करावी. तसेच नृत्य, वाद्य आणि गीत इत्यादीही शास्त्रानुसार यथायोग्य करावीत.

Verse 22

नमस्कृत्वा तु विधिवत्प्रसादं धारयेद्बुधः । एष साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिस्तव

विधिपूर्वक नमस्कार करून बुद्धिमानाने प्रसाद ग्रहण करून धारण करावा. हा तुमच्यासाठी शिवपूजेचा सामान्य विधी सांगितला आहे.

Verse 23

चिताभस्मोपहारेण सद्यस्तुष्यति शंकरः

चिताभस्माच्या उपहाराने शंकर त्वरित प्रसन्न होतात.

Verse 24

सूत उवाच । परिहासरसेनेत्थं शासितः स्वामिनाऽमुना । स चंडकाख्यः शबरो मूर्ध्ना जग्राह तद्वचः

सूत म्हणाले—स्वामीने परिहासरसमय रीतीने जे उपदेश दिले, ते चंडक नावाच्या शबराने ते वचन मस्तकी धारण करून परम आदराने स्वीकारले।

Verse 25

ततः स्वभवनं प्राप्य लिंगमूर्ति महेश्वरम् । प्रत्यहं पूजयामास चिताभस्मोपहारकृत्

नंतर तो आपल्या घरी जाऊन लिंगमूर्ती महेश्वराची दररोज पूजा करू लागला आणि चिताभस्म अर्पण करीत असे।

Verse 26

यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकम् । निवेद्य शंभवे नित्यमुपायुंक्त ततः स्वयम्

त्याला प्रिय असलेली गंध, पुष्प, अक्षत इत्यादी वस्तू तो नित्य शंभूस अर्पण करून मगच स्वतः उपभोगत असे।

Verse 27

एवं महेश्वरं भक्त्या सह पत्न्याभ्यपूजयत् । शबरः सुखमासाद्य निनाय कतिचित्समाः

अशा प्रकारे तो शबर पत्नीसमवेत भक्तीने महेश्वराची पूजा करीत राहिला; समाधान पावून त्याने काही वर्षे सुखाने घालविली।

Verse 28

एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरोत्तमः । न ददर्श चिताभस्म पात्रे पूरितमण्वपि

एकदा शिवपूजेस प्रवृत्त झालेल्या त्या श्रेष्ठ शबराला आपल्या पात्रात चिताभस्माचा कणभरही साठा दिसला नाही।

Verse 29

अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन्परितो भ्रमन् । न लब्धवांश्चिताभस्म श्रांतो गृहमगात्पुनः

मग तो तो वेगाने दूर गेला व सर्व दिशांनी फिरत शोधू लागला; पण चिताभस्म न मिळाल्याने तो थकून पुन्हा घरी परत आला।

Verse 30

तत आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् । न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये

मग शबराने आपल्या पत्नीला बोलावून म्हटले—“मला चिताभस्म मिळाले नाही. आता मी काय करू? प्रिये, सांग.”

Verse 31

शिवपूजांतरायो मे जातोद्य बत पाप्मनः । पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे

“अहो! माझ्या पापामुळे आज माझ्या शिवपूजेत विघ्न आले आहे. पूजेशिवाय क्षणभरही जगण्याचे धैर्य मला होत नाही.”

Verse 32

उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते । न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम्

“पूजेची सामग्री नष्ट झाल्याने येथे मला कोणताही उपाय दिसत नाही. आणि सर्वार्थदायी गुरुची आज्ञा कधीही मोडू नये.”

Verse 33

इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्त्तारं शबरांगना । प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते

पतीला असा व्याकुळ पाहून शबरी म्हणाली—“भिऊ नकोस; मी तुला उपाय सांगते.”

Verse 34

इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः

दीर्घकाळापासून उभारलेले हे घर जाळून मी अग्नीत प्रवेश करीन, जेणेकरून त्यातून चिताभस्म मिळेल.

Verse 35

शबर उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् । कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम्

शबर म्हणाला: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे शरीर हेच श्रेष्ठ साधन आहे. सुखासाठी नवयौवनाने युक्त अशा देहाचा तू त्याग का करत आहेस?

Verse 36

अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा । भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि

अजून तुला संतान नाही आणि तू विषयांचा उपभोगही घेतला नाहीस. भोगास योग्य असा हा देह जाळून टाकण्याची इच्छा तू का करत आहेस?

Verse 37

शबर्युवाच । एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः । परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम्

शबरी म्हणाली: जीवनाचे आणि जन्माचे हेच सार्थक आहे की जो परोपकारासाठी प्राण त्याग करतो; मग साक्षात भगवान शिवासाठी तर काय सांगावे!

Verse 38

किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा । किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे

मी पूर्वी कोणते घोर तप केले होते किंवा काय दान दिले होते? अथवा शेकडो पूर्वजन्मांत शंभूची कोणती पूजा केली होती (ज्यामुळे हे भाग्य लाभले)?

Verse 39

किं वा पुण्यं मम पितुः का वा मातुः कृतार्थता । यच्छिवार्थे समिद्धेऽग्नौ त्यजाम्येतत्कलेवरम्

शिवासाठी प्रज्वलित झालेल्या अग्नीत मी हेच देह आहुती म्हणून अर्पण केले नाही, तर माझ्या पित्याचे कोणते पुण्य आणि माझ्या मातेस कोणती कृतार्थता?

Verse 40

इत्थं स्थिरां मतिं दृष्ट्वा तस्या भक्तिं च शंकरे । तथेति दृढसंकल्पः शबरः प्रत्यपूजयत्

तिचा अढळ निश्चय आणि शंकरावरील दृढ भक्ती पाहून, दृढसंकल्प शबराने ‘तथास्तु’ म्हणत संमती दिली व तिच्या निर्णयाचा सन्मान केला।

Verse 41

सा भर्त्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलंकृता । गृहमादीप्य तं वह्निं भक्त्या चक्रे प्रदक्षिणम्

ती पतीजवळ पोहोचून स्नान करून शुद्ध झाली, अलंकृत झाली, गृहाग्नी प्रज्वलित केला आणि भक्तीने त्या ज्वलंत अग्नीची प्रदक्षिणा केली।

Verse 42

नमस्कृत्वात्मगुरवे ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् । अग्निप्रवेशाभिमुखी कृतांजलिरिदं जगौ

आत्मगुरूला नमस्कार करून, हृदयात सदाशिवाचे ध्यान धरून, अग्निप्रवेशाकडे मुख करून, हात जोडून तिने हे वचन उच्चारले।

Verse 43

शबर्युवाच । पुष्पाणि संतु तव देव ममेंद्रियाणि धूपोऽगुरुर्वपुरिदं हृदयं प्रदीपः । प्राणा हवींषि करणानि तवाक्षताश्च पूजाफलं व्रजतु सांप्रतमेष जीवः

शबरी म्हणाली—हे देव! माझ्या इंद्रिया तुझे पुष्प होवोत; हे शरीर सुगंध धूप होवो; हृदय दीप होवो। प्राण आहुती होवोत आणि माझी करणें तुझे अक्षत होवोत; आता या पूजेचे फळ म्हणून हा जीव प्रस्थान करो।

Verse 44

वांछामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः । भूयो भवामि यदि जन्मनिजन्मनि स्यां त्वत्पादपंकजलसन्मकरंदभृंगी

मला सर्व धनाचे अधिपत्य नको, अचल स्वर्गभूमी नको, आणि विधात्याचे पदही नको. जर मला जन्मोजन्मी पुन्हा जन्म घ्यावा लागला, तर प्रत्येक जन्मी तुझ्या चरणकमळातील सत्य-मकरंद पिणारी भुंगिणी मी होऊ दे.

Verse 45

जन्मानि संतु मम देव शताधिकानि माया न मे वि शतु चित्तमबोधहेतुः । किंचित्क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दान्नापैतु मे हृदयमीश नमोनमस्ते

हे देव! माझी शंभराहून अधिक जन्मे होवोत; पण अज्ञानाचे कारण असलेली माया माझ्या चित्तात शिरू नये. क्षणार्धही माझे हृदय तुझ्या चरणारविंदांपासून दूर जाऊ नये. हे ईश, नमो नमस्ते।

Verse 46

इति प्रसाद्य देवेशं शबरी दृढनिश्चया । विवेश ज्वलितं वह्निं भस्मसादभवत्क्षणात्

अशा रीतीने देवेशाला प्रसन्न करून, दृढनिश्चयी शबरी ज्वलंत अग्नीत प्रवेशली; आणि क्षणातच भस्मसात झाली.

Verse 48

अथ सस्मार पूजांते प्रसादग्रहणोचिताम् । दयितां नित्यमायांतीं प्रांजलिं विनयान्विताम्

मग त्याने पूजेच्या शेवटी त्या प्रियेला स्मरले, जी प्रसाद ग्रहण करण्यास योग्य होती—जी दररोज येई, हात जोडून, विनययुक्त.

Verse 49

स्मृतमात्रां तदापश्यदागतां पृष्ठतः स्थिताम् । पूर्वेणावयवेनैव भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम्

स्मरण होताच त्याने तिला पाहिले—ती येऊन त्याच्या पाठीमागे उभी होती; पूर्वीच्या त्याच देहाने, भक्तीने नम्र, आणि शुद्ध हास्याने युक्त.

Verse 50

तां वीक्ष्य शबरः पत्नीं पूर्ववत्प्रांजलिं स्थिताम् । भस्मावशेषितगृहं यथापूर्वमवस्थितम्

पूर्वीप्रमाणे हात जोडून उभी असलेली पत्नी पाहून शबराने पाहिले की घर भस्मावशेष झाले तरीही ते जणू पूर्ववत् यथास्थानी उभे आहे।

Verse 51

अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः । राजा दहति दंडेन ब्राह्मणो मनसा दहेत्

अग्नी तेजाने जाळतो, सूर्य किरणांनी दाह करतो; राजा दंडाने दहतो, पण ब्राह्मण मनोबलाने दहतो।

Verse 52

किमयं स्वप्न आहोस्वित्किं वा माया भ्रमात्मिका । इति विस्मयसंभ्रातस्तां भूयः पर्यपृच्छत

“हा स्वप्न आहे काय, की भ्रम उत्पन्न करणारी माया?” असे विस्मयाने व्याकुळ होऊन त्याने तिला पुन्हा विचारले।

Verse 53

अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके । दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्व वदास्थितम्

“तू पुन्हा कशी आलीस? अग्नीत तू भस्म कशी झालीस? आणि घर जळून गेले होते—ते पुन्हा पूर्वीसारखे कसे उभे आहे?”

Verse 54

शबर्युवाच । यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने । तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम्

शबरी म्हणाली—“घर प्रज्वलित होऊन मी हुताशनात प्रवेश केला, तेव्हा मला ना स्वतःचे भान राहिले, ना अग्नी दिसला।”

Verse 55

न तापलेशोप्यासीन्मे प्रविष्टाया इवोदकम् । सुषुप्तेव क्षणार्धेन प्रबुद्धास्मि पुनः क्षणात्

मला उष्णतेचा लेशही लागला नाही, जणू मी पाण्यात शिरले होते. झोपेत असल्यासारखी अर्ध्या क्षणातच, पुन्हा क्षणात जागी झाले.

Verse 56

तावद्भवनमद्राक्षमदग्धमिव सुस्थितम् । अधुना देवपूजांते प्रसादं लब्धुमागता

तेव्हा मी घर दृढ उभे पाहिले, जणू ते अजिबात जळालेच नाही. आणि आता देवपूजेच्या शेवटी, प्रसाद मिळवण्यासाठी मी आले आहे.

Verse 57

एवं परस्परं प्रेम्णा दंपत्योर्भाषमाणयोः । प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम्

अशा रीतीने पती-पत्नी प्रेमाने परस्पर बोलत असता, त्यांच्या समोर एक अद्भुत दिव्य विमान प्रकट झाले.

Verse 58

तस्मिन्विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः । हस्ते गृहीत्वाथ निषाददंपती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ

शंभर चंद्रांसारख्या तेजस्वी त्या विमानात ईशान (शिव) यांचे चार अग्रगण्य अनुचर होते. त्यांनी निषाद दांपत्याचा हात धरून, अजून अमुक्त नश्वर देहांसह, त्यांना त्यात चढविले.

Verse 59

तयोर्निषाददंपत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः । शिवदूतकरस्पर्शात्तत्सारूप्यमवाप ह

त्याच क्षणी निषाद दांपत्याचे देह—शिवदूतांच्या करस्पर्शाने—त्यांच्याच समान रूपास (सारूप्य) प्राप्त झाले.

Verse 60

तस्माच्छ्रद्धैव सर्वेषु विधेया पुण्यकर्मसु । नीचोपि शबरः प्राप श्रद्धया योगिनां गतिम्

म्हणून सर्व पुण्यकर्मांत श्रद्धाच दृढपणे स्थापावी. कारण नीच मानला जाणारा शबरही श्रद्धेच्या बळावर योगीजनांची परम गती प्राप्त झाला.

Verse 61

किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या । यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोस्ति धन्यः

सर्व वर्णांतील श्रेष्ठ कुळात जन्म घेऊन काय लाभ? सर्व शास्त्रांचा विचार करणारी विद्या असूनही काय उपयोग? ज्याच्या अंतःकरणात सदैव परमेश्वरभक्ती आहे—त्रिभुवनात त्याहून अधिक धन्य पुरुष कोण?