Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 71

सर्गविभागवर्णनम्

Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

mahadādyoviśeṣāṃto vikāraḥ prakṛteḥ svayam | caṃdrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṃḍitaḥ | nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṃḍitaḥ | paraiśca vividhairamyaissphītairjanapadaistathā

महत् पासून विशेष (स्थूल तत्त्वे) पर्यंत हा सर्व विश्वप्रपंच प्रकृतीचाच स्वयंसिद्ध विकार आहे। चंद्र-सूर्यांच्या प्रभेने शोभित, ग्रह-नक्षत्रांनी अलंकृत; नद्या, समुद्र व पर्वतांनी सजलेला, तसेच इतर अनेक विविध, रम्य व समृद्ध जनपदांनी विभूषित आहे।

mahat-ādyaḥ-viśeṣa-antaḥbeginning with Mahat and ending in the particulars
mahat-ādyaḥ-viśeṣa-antaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmahat (प्रातिपदिक) + ādya (प्रातिपदिक) + viśeṣa (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); समासः—बहुपद-तत्पुरुषः (आद्यः महत्, अन्तः विशेषः इत्यर्थे)
vikāraḥtransformation, modification
vikāraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvikāra (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
prakṛteḥof Prakṛti (nature)
prakṛteḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootprakṛti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Genitive (6th/षष्ठी), Singular (एकवचन)
svayamby itself
svayam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsvayam (अव्यय)
FormAvyaya; svārtha-avyaya (स्वार्थ)
candra-sūrya-prabhā-juṣṭaḥadorned with the radiance of moon and sun
candra-sūrya-prabhā-juṣṭaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootcandra (प्रातिपदिक) + sūrya (प्रातिपदिक) + prabhā (प्रातिपदिक) + juṣṭa (कृदन्त, √juṣ)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); समासः—बहुपद-तत्पुरुषः (चन्द्रसूर्ययोः प्रभया जुष्टः)
graha-nakṣatra-maṇḍitaḥdecorated with planets and stars
graha-nakṣatra-maṇḍitaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootgraha (प्रातिपदिक) + nakṣatra (प्रातिपदिक) + maṇḍita (कृदन्त, √maṇḍ)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); समासः—तत्पुरुषः (ग्रहैः नक्षत्रैश्च मण्डितः)
nadībhiḥwith rivers
nadībhiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootnadī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
samudraiḥwith oceans
samudraiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootsamudra (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
parvataiḥwith mountains
parvataiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootparvata (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
saḥhe/that (it)
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); सर्वनाम
maṇḍitaḥadorned
maṇḍitaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootmaṇḍita (कृदन्त, √maṇḍ)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); भूतकृदन्तः (past passive participle)
paraiḥwith other
paraiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसक), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन); विशेषणम् (janapadaiḥ)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
vividhaiḥvarious
vividhaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootvividha (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसक), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन); विशेषणम्
amyaiḥlovely, charming
amyaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootamya (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसक), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन); विशेषणम्
sphītaiḥprosperous, abundant
sphītaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootsphīta (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसक), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन); विशेषणम्
janapadaiḥwith regions/countries
janapadaiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootjanapada (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
tathāthus, likewise
tathā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण-अव्यय)

Suta Goswami

Tattva Level: pasha

Role: creative

S
Surya
C
Chandra

FAQs

It frames the world as Prakṛti’s transformation—an ordered, beautiful field of experience—so the seeker can discern the created (vikāra) from the Lord (Pati) who transcends yet governs it, turning perception into discrimination that supports liberation.

By describing the cosmos as a product of Prakṛti, the verse implicitly points to Shiva as the transcendent Lord beyond Prakṛti; in Saguna worship, the Linga becomes the focused symbol through which the mind withdraws from the many ornaments of creation and rests in the one Lord.

Practice tattva-vicāra (discernment): contemplate the universe—from Mahat to the visible heavens and earth—as mutable Prakṛti, then steady the mind in Shiva through japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) as the unchanging refuge.