Vyāsotpatti-kathana (Account of the Birth/Origin of Vyāsa)

Verse 1

मुनय ऊचुः । व्यासोत्पत्तिं महाबुद्धे ब्रूहि सूत दयानिधे । कृपया परया स्वामिन्कृतार्थान्निष्कुरु प्रभो

मुनी म्हणाले—हे महाबुद्धिमान सूत, दयासागर! व्यासांची उत्पत्ती (जन्मवृत्तांत) सांग. हे स्वामी, प्रभो! आपल्या परम कृपेने आम्हांला कृतार्थ कर.

Verse 2

व्यासस्य जननी प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा । विवाहिता तु सा देवी राज्ञा शन्तनुना किल

व्यासांची जननी शुभा सत्यवती असे सांगितले आहे. खरोखरच ती देवीतुल्य स्त्री राजा शंतनूशी विवाहिता झाली होती.

Verse 3

तस्यां जातो महायोगी कथं व्यासः पराशरात् । सन्देहोऽत्र महाञ्जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति

तिच्यापासून पराशरांच्या द्वारा महायोगी व्यास कसे जन्मले? येथे मोठा संशय उत्पन्न झाला आहे; तो आपण दूर करावा।

Verse 4

सूत उवाच । एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन्योगी पराशरः । यदृच्छया गतो रम्यं यमुनायास्तटं शुभम्

सूत म्हणाले—एकदा तीर्थयात्रेस निघालेला योगी पराशर योगायोगाने यमुनेच्या रम्य व शुभ तीरावर पोहोचला।

Verse 5

निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनन्तदा । नयस्व यमुनापारं जलयानेन मामरम्

तेव्हा धर्मात्म्याने भोजन करत असलेल्या निषादाला म्हटले—“जलयानाने मला त्वरित यमुनेच्या पलीकडे ने.”

Verse 6

इत्युक्तो मुनिना तेन निषादस्स्वसुतां जगौ । मत्स्यगन्धाममुं बाले पारं नावा नय द्रुतम्

त्या मुनीने असे सांगितल्यावर निषादाने आपल्या मुलीला म्हटले—“हे मत्स्यगंधा बाळे, या पूज्याला नावेतून लवकर पलीकडे ने.”

Verse 7

तापसोऽयं महाभागे दृश्यन्तीगर्भसंभवः । तितीर्षुरस्ति मर्धाब्धिश्चतुराम्नायपारगः

हे महाभागे, हा तपस्वी—दृश्यंतीच्या गर्भातून जन्मलेला—संसाररूपी समुद्र पार करू इच्छितो; तो चतुराम्नायात पारंगत आणि दृढ तपोनिष्ठ आहे।

Verse 8

इति विज्ञापिता पित्रा मत्स्यगन्धा महामुनिम् । संवाहयति नौकायामासीनं सूर्य्यरोचिषम्

पित्याच्या आज्ञेने मत्स्यगंधा नौकेत बसलेल्या महर्षी सूर्य्यरोचिष यांची कोमलपणे सेवा करून अंगमर्दन करू लागली।

Verse 9

कालयोगान्महायोगी तस्यां कामातुरोऽभवत् । दृष्ट्वा योऽप्सरसां रूपं न कदापि विमोहितः

काळाच्या गूढ योगाने तो महायोगी तिच्याविषयी कामातुर झाला—जो अप्सरांचे रूप पाहूनही कधी मोहित झाला नव्हता।

Verse 10

ग्रहीतुकामः स मुनिर्दाशकन्यां मनोहराम् । दक्षिणेन करेणैतामस्पृशद्दक्षिणे करे

त्या मनोहर मच्छीमारकन्येला धरावे अशी इच्छा करून त्या मुनीने आपल्या उजव्या हाताने तिचा उजवा हात स्पर्श केला।

Verse 11

तमुवाच विशालाक्षीं वचनं स्मितपूर्वकम् । किमिदं क्रियये कर्म वाचंयम विगर्हितम्

मग तो स्मितपूर्वक विशालनेत्री स्त्रीला तो म्हणाला—“वाणीसंयमीस शोभणार नाही असे हे निंद्य कर्म तू का करीत आहेस?”

Verse 12

वसिष्ठस्य कुले रम्ये त्वं जातोऽसि महामते । निषादजा त्वहम्ब्रह्मन्कथं संगो घटेत नौ

हे महामते! तू वसिष्ठाच्या रम्य कुळात जन्मला आहेस. पण हे ब्राह्मण! मी निषाद स्त्रीपासून जन्मलेला—मग आपला संग वा संबंध कसा योग्य ठरेल?

Verse 13

दुर्लभं मानुषं जन्म ब्राह्मणत्वं विशेषतः । तत्रापि तापसत्वं च दुर्लभं मुनिसत्तम

मानवी जन्म दुर्लभ आहे, विशेषतः ब्राह्मणत्व तर अधिकच दुर्लभ. आणि त्यातही खरे तपस्वित्व (तापसत्व) अत्यंत दुर्मिळ आहे, हे मुनिश्रेष्ठ!

Verse 14

विद्यया वपुषा वाचा कुलशीलेन चान्वितः । कामबाणवशं यातो महदाश्चर्यमत्र हि

विद्या, रूप, वाणी, कुळ आणि शील यांनी युक्त असूनही तो कामदेवाच्या बाणांच्या वश झाला—हे येथे खरोखरच मोठे आश्चर्य आहे.

Verse 15

प्रवृत्तमप्यसत्कर्म कर्तुमेनं न कोऽपि ह । भुवि वारयितुं शक्तः शापभीत्यास्य योगिनः

असत्कर्म करायला तो प्रवृत्त झाला तरी पृथ्वीवर कोणीही त्याला थांबवू शकला नाही, कारण त्या योगीच्या शापाची भीती सर्वांना होती.

Verse 16

इति संचिन्त्य हृदये निजगाद महामुनिम् । तावद्धैर्यं कुरु स्वामिन्यावत्त्वां पारयामि न

हृदयात असे विचार करून तो महामुनींना म्हणाला—“हे स्वामिनी! धैर्य धर; मी तुला सुखरूप पार पाडेपर्यंत तू धीर सोडू नकोस।”

Verse 17

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या योगिराजः पराशरः । तत्याज पाणिं तरसा सिन्धोः पारं गतः पुनः

सूत म्हणाले—तिचे वचन ऐकून योगिराज पराशरांनी त्वरेने तिचा हात सोडला आणि पुन्हा नदीच्या पलीकडील तीरावर गेले।

Verse 18

पुनर्जग्राह तां बालां मुनिं कामप्रपीडितः । कंपमाना तु सा बाला तमुवाच दयानिधिम्

कामपीडित मुनिने पुन्हा त्या बालिकेला धरले. थरथरत ती कन्या त्या दयानिधीला म्हणाली।

Verse 19

दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कृष्णवर्णा निषादजा । भवांस्तु परमोदारविचारो योगिसत्तमः

हे मुनिश्रेष्ठ! मी दुर्गंधयुक्त, कृष्णवर्णाची व निषादकुळात जन्मलेली आहे; पण आपण उदार विचारांचे, योगींमध्ये श्रेष्ठ आहात।

Verse 20

नावयोर्घटते सङ्गो काचकांचनयोरिव । तुल्यजात्याकृतिकयोः संगः सौख्यप्रदो भवेत्

दोन विसंगत व्यक्तींमध्ये खरा मेळ जमत नाही—जसा काच आणि सोन्याचा। पण समान स्वभाव व प्रकृती असणाऱ्यांचा संग सुखदायी ठरतो।

Verse 21

इत्युक्तेन तया तेन क्षणमात्रेण कामिनी । कृता योजनगंधा तु रम्यरूपा मनोरमा

त्याने असे संबोधिल्यावर ती कामिनी क्षणमात्रात ‘योजनभर दरवळणाऱ्या सुगंधयुक्त’ झाली आणि अत्यंत रम्यरूपा, मनोहर व पाहण्यास आनंददायी झाली।

Verse 22

पुनर्जग्राह तां बालां स मुनिः कामपीडितः । ग्रहीतुकामं तं दृष्ट्वा पुनः प्रोवाच वासवी

कामपीडित त्या मुनिने पुन्हा त्या बालिकेला धरले। त्याला तिला पकडण्यास उद्यत पाहून वासवीने पुन्हा सांगितले।

Verse 23

रात्रौ व्यवायः कर्तव्यो न दिवेति श्रुतिर्जगौ । दिवासंगे महान्दोषो निन्दा चापि दुरासदा

श्रुतीने सांगितले आहे की संग रात्रौ करावा, दिवसा नव्हे। दिवसा संग केल्यास महान दोष होतो आणि अशी निंदा लागते की ती दूर करणे कठीण।

Verse 24

तस्मात्तावत्प्रतीक्षस्व यावद्भवति यामिनी । पश्यन्ति मानवाश्चात्र पिता मे च तटे स्थितः

म्हणून रात्रि होईपर्यंत इथे थोडा वेळ थांबा. इथे लोक पाहत आहेत आणि माझे वडीलही तीरावर उभे आहेत।

Verse 25

तयोक्तमिदमाकर्ण्य वचनं मुनिपुंगवः । नीहारं कल्पयामास सद्यः पुण्यबलेन वै

त्या दोघांचे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठाने आपल्या पुण्यबळाने तत्क्षणी धुक्याचा पडदा निर्माण केला।

Verse 26

नीहारे च समुत्पन्ने तमसा रात्रिसंनिभे । व्यवायचकिता बाला पुनः प्रोवाच तम्मुनिम्

धुके निर्माण होऊन रात्रिसारखा अंधार पसरला तेव्हा संगमाच्या भीतीने चकित झालेली ती बाला त्या मुनिला पुन्हा म्हणाली।

Verse 27

योगिन्नमोघवीर्य्यस्त्वं भुक्त्वा गन्तासि मां यदि । सगर्भा स्यां तदा स्वामिन्का गतिर्मे भवेदिति

“हे योगिन्! तुझे अमोघ वीर्य आहे. जर तू माझा उपभोग करून निघून गेलास, तर स्वामिन्, मी गर्भवती झाल्यास माझी पुढची गती काय होईल?”

Verse 28

कन्याव्रतं महाबुद्धे मम नष्टं भविष्यति । हसिष्यति तदा लोकाः पितरं किं ब्रवीम्यहम्

हे महाबुद्धिमान, माझे कन्याव्रत नष्ट होईल. तेव्हा लोक मला हसतील—मी पित्याला काय सांगू?

Verse 29

पराशर उवाच । रम बाले मया सार्द्धं स्वच्छन्दं कामजै रसैः । स्वीयाभिलाषमाख्याहि पूरयाम्यधुना प्रिये

पराशर म्हणाले—हे बाले, माझ्यासह स्वेच्छेने कामजन्य रसांत रम. प्रिये, तुझी इच्छा सांग; मी आत्ताच ती पूर्ण करीन.

Verse 30

मदाज्ञासत्यकरणान्नाम्ना सत्यवती भव । वन्दनीया तथाशेषैर्योगिभिस्त्रिदशैरपि

माझी आज्ञा सत्य करून दाखवल्यामुळे तू ‘सत्यवती’ या नावाने प्रसिद्ध हो; तसेच सर्व योगी आणि देवगणांनीही तुला वंदन करावे।

Verse 31

सत्यवत्युवाच । जानते न पिता माता न वान्ये भुवि मानवाः । कन्याधर्मो न मे हन्याद्यदि स्वीकुरु मान्तदा

सत्यवती म्हणाली—माझे पिता-माता किंवा पृथ्वीवरील इतर कोणीही जाणत नाही; आपण मला आता स्वीकारल्यास माझा कन्याधर्म भंग होणार नाही।

Verse 32

पुत्रश्च त्वत्समो नाथ भवेदद्भुतशक्तिमान् । सौगन्ध्यं सर्वदांगे मे तारुण्यं च नवंनवम्

हे नाथ, मला तुमच्यासारखा अद्भुत शक्तिमान पुत्र लाभो; आणि माझ्या सर्व अंगांत सदैव सुगंध राहो, तसेच माझे तारुण्य नित्य नवे राहो।

Verse 33

पराशर उवाच । शृणु प्रिये तवाभीष्टं सर्वं पूर्णं भविष्यति । विष्ण्वंशसंभवः पुत्रो भविता ते महायशाः

पराशर म्हणाले—प्रिये, ऐक; तुझे अभिष्ट सर्वथा पूर्ण होईल। विष्णुवंशात जन्मलेला महायशस्वी पुत्र तुला अवश्य होईल।

Verse 34

किंचिद्वै कारणं विद्धि यतोऽहं कामपीडितः । दृष्ट्वा चाप्सरसारूपं नामुह्यन्मे नमः क्वचित्

हेच कारण जाण—मी कामपीडित झालो आहे। अप्सरेचे रूप पाहूनही माझे मन मोहित होत नाही; कधीही अंतःनमस्कार लोपत नाही।

Verse 35

मीनगन्धां समालक्ष्य त्वां मोहवशगोऽभवम् । न बाले भालपट्टस्थो ब्रह्मलेखोऽन्यथा भवेत्

तुझ्यात माशाचा गंध जाणवला आणि मी मोहाच्या वश झालो। हे बाले, कपाळावरचा ब्रह्मलेख कधीही अन्यथा होत नाही।

Verse 36

पुराणकर्ता पुत्रस्ते वेदशाखाविभागकृत् । भविष्यति वरारोहे ख्यातकीर्तिर्जगत्त्रये

हे वरारोहे, तुझा पुत्र पुराणकर्ता व वेदशाखांचे विभाग करणारा होईल; त्रैलोक्यात त्याची कीर्ती प्रसिद्ध होईल।

Verse 37

इत्युक्त्वा तां सुरम्याङ्गीं भुक्त्वा योगविशारदः । वव्राज शीघ्रं यमुनाजले स्नात्वा महामुने

असे बोलून त्या सुरम्याङ्गीला, योगविशारदाने भोजन केले; हे महामुने, यमुनेच्या जलात स्नान करून तो शीघ्र निघून गेला।

Verse 38

सापि गर्भं दधाराशु द्वादशात्मसमप्रभम् । असूत सूर्य्यजाद्वीपे कामदेवमिवात्मजम्

तिनेही शीघ्र गर्भ धारण केला; तो द्वादश-शक्तिसमान तेजस्वी होता. सूर्य्यजा-द्वीपात तिने कामदेवासारखा पुत्र प्रसविला.

Verse 39

वामे कमण्डलुं बिभ्रद्दक्षिणे दण्डमुत्तमम् । पिशंगीभिर्जटाभिश्च राजितो महसां चयः

डाव्या हातात कमंडलू आणि उजव्या हातात उत्तम दंड धारण करून तो तेजाचा कोश शोभून दिसत होता. पिंगट जटांनी तो अधिकच दीप्तिमान झाला.

Verse 40

जातमात्रस्तु तेजस्वी मातरं प्रत्यभाषत । गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्

परंतु तो तेजस्वी बालक जन्मताच मातेस म्हणाला—“आई, तुला जिथे हवे तिथे जा; मी येथून परे परम पदाकडे जातो.”

Verse 41

मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किंचिद्धृदीप्सितम् । संस्मृतश्चागमिष्यामि त्वदिच्छापूर्तिहेतवे

“आई, तुला जेव्हा काही काम पडेल किंवा हृदयात काही इच्छा असेल, तेव्हा मला स्मरण कर; तुझी इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी नक्की येईन.”

Verse 42

इत्युक्त्वा मातृचरणावभिवाद्य तपोनिधिः । जगाम च तपः कर्त्तुं तीर्थं पापविशोधनम्

असे बोलून तपोनिधीने मातृचरणांना वंदन केले आणि तप करण्यासाठी पापशोधन करणाऱ्या तीर्थाकडे प्रस्थान केले.

Verse 43

सापि पित्रन्तिकं याता पुत्रस्नेहाकुला सती । स्मरन्ती चरितं सूनोर्वर्णयन्ती स्वभाग्यकम्

ती सतीही पुत्रस्नेहाने व्याकुळ होऊन पित्याजवळ गेली; पुत्राचे चरित्र आठवत राहून आपल्या सौभाग्याचे वर्णन करू लागली.

Verse 44

द्वीपे जातो यतो बालस्तेन द्वैपायनोऽभवत् । वेदशाखाविभजनाद्वेदव्यासः प्रकीर्तितः

द्वीपावर जन्म झाल्यामुळे तो बालक ‘द्वैपायन’ म्हणून ओळखला गेला; आणि वेदांच्या शाखांचे विभाजन केल्यामुळे तो ‘वेदव्यास’ म्हणून कीर्तिमान झाला।

Verse 45

तीर्थराजं प्रथमतो धर्मकामार्थ मोक्षदम् । नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गङ्गाद्वारमवन्तिकाम्

प्रथम तीर्थराजाची स्तुती होते—जो धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारा आहे; त्यानंतर नैमिष, कुरुक्षेत्र, गंगाद्वार (हरिद्वार) आणि अवंतिका (उज्जयिनी)।

Verse 46

अयोध्यां मथुरां चैव द्वारकाममरावतीम् । सरस्वतीं सिंधुसङ्गं गंगा सागरसंगमम्

अयोध्या, मथुरा, द्वारका आणि अमरावती; सरस्वती, सिंधूचा संगम आणि गंगा-सागर संगम—या सर्व पवित्र स्थळांचे भक्तिभावाने पूजन करावे।

Verse 47

काञ्चीं च त्र्यम्बकं चापि सप्तगोदावरीतटम् । कालञ्जरं प्रभासं च तथा बदरिकाश्रमम्

कांची, त्र्यंबक आणि सप्तगोदावरीचा तट; कालंजर, प्रभास तसेच बदरिकाश्रम—या तीर्थांचेही दर्शन-सेवन करावे।

Verse 48

महालयन्तथोंकारक्षेत्रं वै पुरुषोत्तमम् । गोकर्णं भृगुकच्छं च भृगुतुंगं च पुष्करम्

महालय, तसेच पवित्र ओंकारक्षेत्र आणि पुरुषोत्तम; गोकर्ण, भृगुकच्छ, भृगुतुंग व पुष्कर—या तीर्थांचेही स्मरण-दर्शन करावे।

Verse 49

श्रीपर्वतादितीर्थानि धारातीर्थं तथैव च । गत्वावगाह्य विधिना चचार परमन्तपः

तो श्रीपर्वतादी तीर्थांना आणि धारातीर्थालाही गेला; विधिपूर्वक स्नान करून, तो परम तपस्वी—तीव्र तपाने दग्ध—आपली तपश्चर्या करीत राहिला।

Verse 50

एवन्तीर्थान्यनेकानि नानादेशस्थितानि ह । पर्य्यटन्कालिकासूनुः प्रापद्वाराणसीम्पुरीम्

अशा रीतीने विविध देशांतील अनेक तीर्थे परिभ्रमण करून कालिकेचा पुत्र अखेरीस वाराणसी नगरीस पोहोचला।

Verse 51

यत्र विश्वेश्वरः साक्षादन्नपूर्णा महेश्वरी । भक्तानाममृतन्दातुं विराजेते कृपानिधी

तेथे साक्षात् विश्वेश्वर आणि महेश्वरी अन्नपूर्णा—दोघेही कृपानिधी—भक्तांना अनुग्रहामृत देण्यासाठी शोभून दिसतात।

Verse 52

प्राप्य वाराणसीतीर्थं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । कोटिजन्मार्जितं पापं तत्याज स मुनीश्वरः

वाराणसीतीर्थास पोहोचून आणि मग मणिकर्णिकेचे दर्शन घेऊन त्या मुनीश्वराने कोट्यवधी जन्मांचे संचित पाप टाकून दिले।

Verse 53

दृष्ट्वा लिंगानि सर्वाणि विश्वेशप्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुण्डेषु वापीकूपसरस्सु च

विश्वेशापासून आरंभ करून सर्व लिंगांचे दर्शन घेऊन तसेच सर्व कुंड, वापी, कूप व सरोवरांत स्नान करून (भक्त शुद्ध होतो)।

Verse 55

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

दंडनायक-प्रधान गणांची प्रयत्नपूर्वक स्तुती करून, तसेच आदिकेशव-प्रधान केशवांनाही संतुष्ट करून, तो पुढे आपल्या कार्यात प्रवृत्त झाला.

Verse 56

लोलार्कमुख्यसूर्यांश्च प्रणम्य च पुनःपुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतन्द्रितः

लोलार्क आदि सूर्यस्वरूपांना वारंवार नमस्कार करून, आळस न करता त्याने सर्व तीर्थांत पिंडदान केले.

Verse 57

स्थापयामास पुण्यात्मा लिंगं व्यासेश्वराभिधम् । यद्दर्शनाद्भवेद्विप्र नरो विद्यासु वाक्पतिः

त्या पुण्यात्म्याने ‘व्यासेश्वर’ नावाचे शिवलिंग स्थापिले. हे विप्र, त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य विद्यांमध्ये वाणीचा स्वामी होतो.

Verse 58

लिंगान्यभ्यर्च्य विश्वेशप्रमुखानि सुभक्तितः । असकृच्चिन्तयामास किं लिगं क्षिप्रसिद्धिदम्

विश्वेश आदि अनेक शिवलिंगांची सुभक्तीने पूजा करून तो वारंवार विचार करू लागला—“कोणते लिंग शीघ्र सिद्धी देणारे आहे?”

Verse 59

यमाराध्य महादेवं विद्याः सर्वा लभेमहि । पुराणकर्तृताशक्तिर्ममास्तु यदनुग्रहात्

महादेवाची आराधना करून आम्ही सर्व विद्या प्राप्त करू; आणि त्यांच्या अनुग्रहाने माझ्यात पुराण-रचनेची शक्ती प्रकट होवो.

Verse 60

श्रीदमोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । केदारेशन्तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम्

कधी ते श्री ओंकारनाथ, कधी कृत्तिवासेश्वर—आणखी काय सांगावे! केदारात ते कामेश्वर, अन्यत्र चंद्रेश, तर कुठे त्रिलोचन प्रभू म्हणून पूजिले जातात.

Verse 61

कालेशं वृद्धकालेशं कालशेश्वरमेव वा । ज्येष्ठेशं जम्बुकेशं वा जैगीषव्येश्वरन्तु वा

शिवाची उपासना कालेष, वृद्ध-कालेष किंवा कालशेश्वर म्हणून करावी; तसेच ज्येष्ठेश, जम्बुकेश किंवा जैगीषव्येश्वर म्हणूनही करावी.

Verse 62

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमिचण्डेशमेव वा । दृक्केशं गरुडेशं वा गोकर्णेशं गणेश्वरम्

दशाश्वमेध-प्रसिद्ध ईशान, किंवा द्रुमिचण्डेश, किंवा दृक्केश, किंवा गरुडेश, तसेच गोकर्णेश—गणांचा स्वामी गणेश्वर—या नामांनी शिवाचे स्मरण वा पूजन करावे।

Verse 63

प्रसन्नवदनेशं वा धर्म्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

प्रसन्नवदनेश, धर्मेश, तारकेश्वर, नन्दिकेश, निवासेश, पत्रीश आणि प्रीतिकेश्वर—या पवित्र नामांचे स्मरण करून शिवाचे पूजन करावे।

Verse 64

पर्वतेशं पशुपतिं हाटकेश्वरमेव वा । बृहस्पतीश्वरं वाथ तिलभाण्डेशमेव वा

पर्वतेश, पशुपती, हाटकेश्वर, बृहस्पतीश्वर किंवा तिलभाण्डेश—या नामांनीही प्रभू शिवाचे पूजन करता येते।

Verse 65

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुतेशन्तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

भारभूतेश्वर, महालक्ष्मीश्वर, मरुतेश, मोक्षेश, गंगेश आणि नर्मदेश्वर—ही तीर्थस्थ लिंगरूप शिवाची ईश्वर-नावे आहेत।

Verse 66

कृष्णेशं परमेशानं रत्नेश्वरमथापि वा । यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्

भगवान् शिवाची उपासना कृष्णेश, परमेशान किंवा रत्नेश्वर म्हणून करता येते; तसेच यामुनेश, लांगलीश आणि श्रीमद् विश्वेश्वर—सर्वव्यापी विभू—म्हणूनही।

Verse 67

अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव वा । व्याघ्रेश्वरं वराहेशं विद्येश्वरमथापि वा

किंवा अविमुक्तेश्वर, अथवा निश्चयच विशालाक्षीश; तसेच व्याघ्रेश्वर, वराहेश आणि विद्येश्वर—या रूपांनीही भक्तिभावाने शिवाची उपासना करावी।

Verse 68

वरुणेशं विधीशं वा हरिकेशेश्वरन्तु वा । भवानीशं कपर्द्दीशं कन्दुकेश मजेश्वरम्

शिवाची उपासना वरुणेश, किंवा विधीश (ब्रह्म्याचा अधिपती), अथवा हरिकेशेश्वर म्हणून करावी; तसेच भवानीश, कपर्द्दीश (जटाधारी प्रभु), कन्दुकेश आणि मजेश्वर म्हणूनही।

Verse 69

विश्वकर्मेश्वरं वाथ वीरेश्वरमथापि वा । नादेशं कपिलेशं च भुवनेश्वरमेव वा

किंवा विश्वकर्मेश्वर, अथवा वीरेश्वर; किंवा नादेश, कपिलेश आणि भुवनेश्वर—या रूपांनीही प्रभूची उपासना करता येते।

Verse 70

बाष्कुलीशं महादेवं सिद्धीश्वरमथापि वा । विश्वेदेवेश्वरं वीरभद्रेशं भैरवेश्वरम्

‘बाष्कुलीश, महादेव आणि सिद्धीश्वर; तसेच विश्वेदेवेश्वर, वीरभद्रेश आणि भैरवेश्वर’—या नामांनीही शिवाचे स्मरण-पूजन करावे।

Verse 71

अमृतेशं सतीशं वा पार्वतीश्वरमेव वा । सिद्धेश्वरं मतंगेशं भूतीश्वरमथापि वा

कोणी त्यांना अमृतेश, किंवा सतीश, अथवा पार्वतीश्वर म्हणून पूजेल; किंवा सिद्धेश्वर, मतंगेश, तसेच भूतीश्वर म्हणून—ही सर्व नावे त्या एकाच परमेश्वर श्रीशिवाचीच आहेत।

Verse 72

आषाढीशं प्रकामेशं कोटिरुद्रेश्वरन्तथा । मदालसेश्वरं चैव तिलपर्णेश्वरं किमु

आषाढीश, प्रकामेश, तसेच कोटिरुद्रेश्वर; आणि मदालसेश्वर व तिलपर्णेश्वर—आणखी काय सांगावे?

Verse 73

किं वा हिरण्यगर्भेशं किं वा श्रीमध्यमेश्वरम् । इत्यादिकोटिलिंगानां मध्येऽहं किमुपाश्रये

मी हिरण्यगर्भेशाचा आश्रय घेऊ की शुभ मध्यमेश्वराचा? अशा असंख्य कोटी लिंगांमध्ये मी कोणाचा आश्रय घेऊन पूजन करावे?

Verse 74

इति चिन्तातुरो व्यासः शिवभक्तिरतात्मवान् । क्षणं विचारयामास ध्यानसुस्थिरचेतसा

अशा रीतीने शिवभक्तीत रत व्यास चिंताकुल झाले; आणि ध्यानाने स्थिर झालेल्या चित्ताने त्यांनी क्षणभर विचार केला।

Verse 75

आज्ञातं विस्मृतं तावन्निष्पन्नो मे मनोरथः । सिद्धैः संपूजितं लिंगं धर्म्मकामार्थमोक्षदम्

जोपर्यंत ते अज्ञात व विस्मृत होते, तोपर्यंत माझा मनोरथ सिद्ध झाला नाही. परंतु सिद्धांनी पूजिलेले हे लिंग धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारे आहे।

Verse 76

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य चेतो निर्मलतामियात् । उद्धाटितं सदैवास्ति द्वारं स्वर्गस्य यत्र हि

त्याचे दर्शन व स्पर्श केवळ झाल्याने चित्त निर्मळ होते; कारण त्या स्थानी स्वर्गाचे द्वार सदैव उघडेच असते।

Verse 77

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे हि तत्परम् । यत्रास्ते परमं लिंगं मध्यमेश्वरसंज्ञकम्

अविमुक्त या महाक्षेत्रात, सिद्धक्षेत्रात—तेथेच परम लिंग विराजमान आहे, ज्यास ‘मध्यमेश्वर’ असे नाव आहे।

Verse 78

न मध्यमेश्वरादन्यल्लिंगं काश्यां हि विद्यते । यद्दर्शनार्थमायान्ति देवाः पर्वणिपर्वणि

काशीत मध्यमेश्वराव्यतिरिक्त अन्य कोणतेही लिंग नाही; ज्याच्या दर्शनासाठी देव पर्वोपर्वी येतात।

Verse 79

अतः सेव्यो महादेवो मध्यमेश्वरसंज्ञकः । अस्याराधनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः

म्हणून ‘मध्यमेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध महादेवाची सेवा-पूजा करावी. त्यांच्या आराधनेने अनेक विप्रांनी सिद्धी व परम पूर्णता प्राप्त केली आहे.

Verse 80

यः प्रधानतया काश्या मध्ये तिष्ठति शङ्करः । स्वपुरीजन सौख्यार्थमतोऽसौ मध्यमेश्वरः

जो शंकर प्रधान प्रभू म्हणून काशीच्या मध्यभागी वास करतात आणि आपल्या नगरीतील जनांच्या कल्याण व आध्यात्मिक सुखासाठी कृपा करतात—म्हणून ते ‘मध्यमेश्वर’ म्हणून ओळखले जातात.

Verse 81

तुम्बुरुर्नाम गंधर्वो देवर्षिर्नारदस्तथा । अमुमाराध्य संपन्नो गानविद्याविशारदौ

तुम्बुरु नावाचा गंधर्व आणि देवर्षी नारदही—त्याच (भगवान शिव) यांची भक्तिभावाने आराधना करून—समृद्ध झाले व गानविद्येत अत्यंत निष्णात झाले.

Verse 82

अमुमेव समाराध्य विष्णुर्मोक्षप्रदोऽभवत् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्रष्टृपालकहारकाः

त्याच्याच एकनिष्ठ आराधनेने विष्णू मोक्षप्रदाता झाले. ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र—हे अनुक्रमे स्रष्टा, पालक आणि संहारक आहेत.

Verse 83

धनाधीशः कुबेरोऽपि वामदेवो हि शैवराट् । खट्वांगो नाम भूपालोऽनपत्योऽपत्यवानभूत्

धनाधीश कुबेरही आणि शैवभक्तांचा अधिराज वामदेवही—तसेच खट्वांग नावाचा राजा, जो पूर्वी अपत्यहीन होता, तो शिवकृपेने अपत्यवान झाला.

Verse 84

अप्सराश्चन्द्रभामाख्या नृत्यन्ती निजभावतः । सदेहा कोकिलालापा लिंगमध्ये लयं गता

चंद्रभा नावाची अप्सरा आपल्या स्वाभाविक भावात नृत्य करत—देहासहित व कोकिळेसारख्या मधुर स्वराने—लिंगाच्या मध्यभागीच लय पावली.

Verse 85

श्रीकरो गोपिकासूनुः सेविता मध्यमेश्वरम् । गाणपत्यं समालेभे शिवस्य करुणात्मनः

गोपिकेचा पुत्र श्रीकर याने मध्यमेश्वराचे भक्तिभावाने पूजन केले। करुणामय भगवान् शिवाच्या कृपेने त्याला गाणपत्य मार्ग व पद प्राप्त झाले।

Verse 86

भार्गवो गीष्पतिश्चोभौ देवौ दैत्यसुरार्चितौ । विद्यापारंगमौ जातौ प्रसादान्मध्यमेशितुः

भार्गव (शुक्र) आणि गीष्पती (बृहस्पती)—हे दोघेही देव, ज्यांना दैत्य व देव पूजतात—मध्यमेश्वराच्या प्रसादाने विद्येत पूर्ण पारंगत झाले.

Verse 87

अहमप्यत्र संपूज्य मध्यमेश्वरमीश्वरम् । पुराणकर्तृताशक्तिं प्राप्स्यामि तरसा धुवम्

मीही येथे मध्यमेश्वर—परम ईश्वर—यांची विधिपूर्वक पूजा करून लवकरच निश्चयाने पुराण-रचनेची शक्ती प्राप्त करीन.

Verse 88

इति कृत्वा मतिं धीरो व्यासः सत्यवतीसुतः । भागीरथ्यम्भसि स्नात्वा जग्राह नियमं व्रती

असा निश्चय करून धीर सत्यवतीसुत व्यासांनी भागीरथीच्या जलात स्नान केले आणि व्रती होऊन नियम-अनुष्ठान स्वीकारले।

Verse 89

क्वचित्पर्णाशनो भूत्त्वा फलशाकाशनः क्वचित् । वातभुग्जलभुक्क्वापि क्वचिन्निरशनव्रती

कधी ते पानांवर निर्वाह करीत, कधी फळे व शाकाहार घेत. कधी केवळ वायूवर, कधी केवळ जलावर, तर कधी निराहार व्रत पाळीत.

Verse 90

इत्यादि नियमैर्योगी त्रिकालं मध्यमेश्वरम् । पूजयामास धर्म्मात्मा नानावृक्षोद्भवैः फलैः

अशा प्रकारच्या नियमांनी युक्त तो धर्मात्मा योगी त्रिकाळ मध्यमेश्वराची पूजा करी आणि विविध वृक्षांवर उत्पन्न झालेली फळे अर्पण करी।

Verse 91

इत्थं बहुतिथे काले व्यतीते कालिकासुतः । स्नात्वा त्रिपथगातोये यावदायाति स प्रगे

अशा रीतीने बराच काळ गेल्यावर, कालिकेचा पुत्र त्रिपथगा (गंगा) जलात स्नान करून पहाटे तेथे आला.

Verse 92

मध्यमेश्वरमीशानं भक्ताभीष्टवरप्रदम् । तावद्ददर्श पुण्यात्मा मध्येलिंगं महेश्वरम्

तेव्हा त्या पुण्यात्म्याने मध्यभागी लिंगरूप महेश्वराचे दर्शन घेतले—ईशान मध्यमेश्वर—जो भक्तांना अभिष्ट वर देतो.

Verse 93

उमाभूषितवामांगं व्याघ्रचर्म्मोत्तरीयकम् । जटाजूटचलद्गंगातरंगैश्चारुविग्रहम्

त्यांचा वामांग उमेने भूषित होता; व्याघ्रचर्म हे त्यांचे उत्तरीय; आणि जटाजूटात चलणाऱ्या गंगेच्या तरंगांनी त्यांची देहकांती रम्य दिसत होती.

Verse 94

लसच्छारदबालेन्दुचन्द्रिकाचन्दितालकम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं कर्पूरार्जुनविग्रहम्

शरदातील बालचंद्राच्या चांदण्याने जणू त्यांचे केस उजळले होते; सर्वांग भस्माने उद्धूलित होते; आणि त्यांचा विग्रह कापूर व अर्जुनाच्या पांढऱ्या सालीसारखा तेजस्वी शुभ्र होता.

Verse 95

कर्णान्तायतनेत्रं च विद्रुमारुणदच्छदम् । पंचवर्षाकृति बालं बालकोचितभूषणम्

तो सुमारे पाच वर्षांचा बालक होता; त्याचे नेत्र कानांपर्यंत लांब, वस्त्रे स्वच्छ प्रवाळ-लाल वर्णाची, आणि बालकास शोभतील अशा भूषणांनी विभूषित होता.

Verse 96

दधानं कोटिकन्दर्प्पदर्पहानि तनुद्युतिम् । नग्रं प्रहसितास्याब्जं गायन्तं साम लीलया

कोट्यवधी कामदेवांचा दर्प हरपणारी सूक्ष्म तनु-दीप्ती धारण करून, निरावरण नग्न, कमलमुखी मंद हास्याने, लीलया सामगान गात होते।

Verse 97

करुणापारपाथोधिं भक्तवत्सलनामकम् । आशुतोषमुमाकान्तं प्रसादसुमुखं हरम्

मी हराची उपासना करतो—करुणेचा अपार सागर, ‘भक्तवत्सल’ म्हणून प्रसिद्ध; आशुतोष, उमाकांत, आणि प्रसाद देताना सदैव प्रसन्नमुख।

Verse 98

समालोक्य स्तुतिं चक्रे प्रेमगद्गया गिरा । योगीनामप्यगम्यन्तं दीनबन्धुं चिदात्मकम्

त्यांना पाहून त्याने प्रेमाने गद्गद झालेल्या वाणीने स्तुती केली—जो योगींनाही अगम्य, दीनांचा बंधू, आणि चिदात्मस्वरूप आहे।

Verse 99

वेदव्यास उवाच । देवदेव महाभाग शरणागतवत्सल । वाङ्मनः कर्मदुष्पाप योगिनामप्यगोचर

वेदव्यास म्हणाले—हे देवदेव, हे महाभाग, हे शरणागतवत्सल! वाणी-मन-कर्मजन्य दोषरूपी पापांनी आपण अस्पृष्ट आहात; योगींनाही आपण अगोचर आहात।

Verse 100

महिमानं न ते वेदा विदामासुरुमापते । त्वमेव जगतः कर्ता धर्ता हर्ता तथैव च

हे उमापते, वेदांनाही तुझा महिमा पूर्णपणे कळला नाही। तूच जगाचा कर्ता, धर्ता आणि संहर्ता आहेस।

Verse 101

त्वमाद्यः सर्वदेवानां सच्चिदानंद ईश्वरः । नामगोत्रे न वा ते स्तः सर्वज्ञोऽसि सदाशिव

तू सर्व देवांचा आद्य प्रभू, सच्चिदानंदस्वरूप ईश्वर आहेस। तुझ्यासाठी नाम-गोत्राची बंधने नाहीत; हे सदाशिवा, तू सर्वज्ञ आहेस।

Verse 102

त्वमेव परमं ब्रह्म मायापाशनिवर्तकः । गुणत्रयैर्न लिप्तस्त्वं पद्मपत्रमिवांभसा

तूच परम ब्रह्म, मायापाश दूर करणारा आहेस। त्रिगुणांत असूनही तू अलिप्त—जसा कमळपान पाण्याने न भिजे।

Verse 103

न ते जन्म न वा शीलं न देशो न कुलं च ते । इत्थं भूतोपीश्वरत्वं त्रिलोक्याः काममावहे

तुला जन्म नाही, लौकिक शीलही नाही; देश नाही, कुलही नाही. तरीही असे असून तू त्रिलोकीचे ईश्वरत्व धारण करतोस आणि इच्छेनुसार सर्व हेतू सिद्ध करतोस।

Verse 104

न च ब्रह्मा न लक्ष्मीशो न च सेन्द्रा दिवौकसः । न योगीन्द्रा विदुस्तत्त्वं यस्य तं त्वामुपास्महे

ना ब्रह्मा, ना लक्ष्मीपति विष्णू, ना इंद्रासह स्वर्गदेव, ना श्रेष्ठ योगी—आपले तत्त्व जाणत नाहीत; म्हणून आम्ही केवळ आपलीच उपासना करतो।

Verse 105

त्वत्तः सर्वं त्वं हि सर्वं गौरीशस्त्वं पुरान्तकः । त्वं बालस्त्वं युवा वृद्धस्तं त्वां हृदि युनज्म्यहम्

आपल्यापासूनच सर्व उत्पन्न होते; खरेच आपणच सर्व आहात। आपण गौरीचे स्वामी, त्रिपुरांतक आहात। आपण बाल, आपण युवा, आपण वृद्ध—त्या सर्वव्यापी प्रभूला मी हृदयात एकरूप करतो।

Verse 106

नमस्तस्मै महेशाय भक्तध्येयाय शम्भवे । पुराणपुरुषायाद्धा शंकराय परात्मने

त्या महेशाला नमस्कार—भक्तांच्या ध्यानास योग्य शंभूला; आद्य पुरुष, सदैव निर्मळ व निष्कलंकाला; आणि शंकर, परात्म्याला वंदन।

Verse 107

इति स्तुत्वा क्षितौ यावद्दण्डवन्निपपात सः । तावत्स बालो हृष्टात्मा वेदव्यासमभाषत

अशी स्तुती करून तो भूमीवर दंडवत् पडला. त्याच क्षणी हर्षित अंतःकरणाचा तो बालक महर्षी वेदव्यासांना बोलला।

Verse 108

वरं वृणीष्व भो योगिन्यस्ते मनसि वर्तते । नादेयं विद्यते किंचिद्भक्ताधीनो यतोऽस्म्यहम्

हे योगिनी, तुझ्या मनात जो वर वसलेला आहे तो माग. देण्यास अयोग्य असे काहीच नाही; कारण मी भक्तीने बांधलेला, भक्ताच्या अधीन आहे.

Verse 109

तत उत्थाय हृष्टात्मा मुनिर्व्यासो महातपाः । प्रत्यब्रवीत्किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो

तेव्हा महातपस्वी मुनि व्यास आनंदित अंतःकरणाने उठले आणि म्हणाले—हे प्रभो, सर्वज्ञ असलेल्या तुला काय अज्ञात असू शकते?

Verse 110

सर्वान्तरात्मा भगवाञ्छर्वः सर्वप्रदो भवान् । याञ्चां प्रतिनियुङ्क्ते मां किमीशो दैन्यकारिणीम्

आपण भगवन् शर्व—सर्वांच्या अंतरी वसणारे अंतरात्मा आणि सर्व वर देणारे. मग प्रभू मला, जी केवळ दैन्य निर्माण करते, याचनेसाठी का नेमतात?

Verse 111

इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामलचेतसः । शुचि स्मित्वा महादेवो बालरूपधरोऽब्रवीत्

निर्मळचित्त व्यासाची ती वाणी ऐकून महादेव बालरूप धारण करून, पवित्र मंद हास्य करीत बोलले।

Verse 112

बाल उवाच । त्वया ब्रह्मविदां श्रेष्ठ योऽभिलाषः कृतो हृदि । अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयः

बाल म्हणाला—हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ! तुझ्या हृदयात जो अभिलाषा उत्पन्न झाला आहे, तो अतिशय लवकर निःसंशय पूर्ण होईल।

Verse 113

कण्ठे स्थित्वा तव ब्रह्मन्नन्तर्याम्यहमीश्वरः । सेतिहासपुराणानि सम्यङ्निर्यापयाम्यहम्

हे ब्रह्मन्! मी ईश्वर शिव तुझ्या कंठात अंतर्यामी म्हणून स्थित आहे; आणि मीच इतिहासांसहित पुराणे योग्य रीतीने प्रकट करून सुव्यवस्थित करीन।

Verse 114

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । वर्षं त्रिकालं पठनात्कामदं शम्भुसद्मनि

हे ‘अभिलाषाष्टक’ हे पुण्यदायक स्तोत्र तुझ्याद्वारे उच्चारले गेले आहे. जो एक वर्ष त्रिकाळ याचे पठण करतो, त्याला शंभूच्या धामात हे इच्छित फल देणारे ठरते.

Verse 115

एतत्स्तोत्रस्य पठनं विद्याबुद्धिविवर्द्धनम् । सर्वसंपत्करं प्रोक्तं धर्मदं मोक्षदं नृणाम्

या स्तोत्राचे पठण विद्या व बुद्धी वाढविणारे आहे। ते सर्व संपत्ती देणारे सांगितले असून मनुष्यांना धर्म व मोक्ष देणारे आहे।

Verse 116

प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिंगमभ्यर्च्य शांकरम् । वर्षं पठन्निदं स्तोत्रं मूर्खोऽपि स्याद्बृहस्पतिः

पहाटे उठून, नीट स्नान करून आणि शंकरांच्या लिंगाची पूजा करून जो एक वर्ष हे स्तोत्र पठण करतो, तो मूर्खही बृहस्पतीसारखा बुद्धिमान होतो।

Verse 117

स्त्रिया वा पुरुषेणापि नियमाल्लिंगसन्निधौ । वर्षं जप्तमिदं स्तोत्रं बुद्धिं विद्याञ्च वर्द्धयेत्

स्त्री असो वा पुरुष—नियमपूर्वक शिवलिंगाच्या सान्निध्यात—हे स्तोत्र वर्षभर जपल्यास बुद्धी व पवित्र विद्या वाढते.

Verse 118

इत्युक्त्वा स महादेवो बालो लिंगे न्यलीयत । व्यासोऽपि मुंचन्नश्रूणि शिवप्रेमाकुलोऽभवत्

असे बोलून तो महादेव बालरूपाने लिंगात लीन झाला. व्यासही अश्रू ढाळीत शिवप्रेमाने व्याकुळ झाला.

Verse 119

एवं लब्धवरो व्यासो महेशान्मध्यमेश्वरात । अष्टादश पुराणानि प्रणिनाय स्वलीलया

अशा रीतीने मध्यमेश्वर महेशाकडून वर मिळवून व्यासांनी आपल्या दिव्य लीलेंतून अठरा पुराणांची रचना केली.

Verse 120

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा । भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत; तसेच भविष्य, नारदीय आणि त्यानंतर मार्कंडेय—(ही पुराणे आहेत)।

Verse 121

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्त लिंगं वाराहमेव च । वामनाख्यं ततः कौर्मं मात्स्यं गारुडमेव च

(ही) आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लिंग, वाराह, वामन; त्यानंतर कूर्म, मत्स्य आणि गारुड—ही (पुराणे) होत.

Verse 122

स्कान्दं तथैव ब्रह्माण्डाख्यं पुराणं च कीर्तितम् । यशस्यं पुण्यदं नॄणां श्रोतॄणां शांकरं यश

तसेच स्कंदपुराण आणि ‘ब्रह्मांड’ नावाचे पुराणही कथिले आहे. श्रोत्यांना ते यश व पुण्य देतात; आणि शंकराची शैव-महिमा श्रोत्यांत प्रसिद्ध होते.

Verse 123

सूत उवाच । अष्टादशपुराणानाम्पूर्वं नामोदितन्त्वया । कुरु निर्वचनं तेषामिदानीं वेदवित्तम

सूत म्हणाले—हे वेदविद्येत श्रेष्ठ! तुम्ही पूर्वी अठरा पुराणांची नावे सांगितलीत; आता त्यांची व्युत्पत्ती व योग्य अर्थनिर्णय करा.

Verse 124

व्यास उवाच । अयमेव कृतः प्रश्नस्तण्डिना ब्रह्मयोनिना । नन्दिकेश्वरमुद्दिश्य स यदाह ब्रवीमि तत्

व्यास म्हणाले—हा प्रश्न ब्रह्मयोनि मुनी तंडिन यांनी नंदिकेश्वरांना विचारला होता. नंदिकेश्वरांना उद्देशून त्यांनी जे सांगितले, तेच मी आता सांगतो.

Verse 125

नन्दिकेश्वर उवाच । यत्र वक्ता स्वयन्तण्डे ब्रह्मा साक्षाच्चतुर्मुखः । तस्माद्ब्रह्मं समाख्यातं पुराणं प्रथमं मुने

नन्दिकेश्वर म्हणाले—ज्या पुराणात स्वयंताण्डवाच्या प्रसंगी साक्षात् चतुर्मुख ब्रह्मा स्वतः वक्ता आहेत, म्हणून हे मुने, तेच ‘ब्रह्मपुराण’ पुराणांमध्ये प्रथम (श्रेष्ठ) म्हणून सांगितले आहे।

Verse 126

पद्मकल्पस्य माहात्म्यन्तत्र यस्यामुदाहृतम् । तस्मात्पाद्मं समाख्यातं पुराणं च द्वितीयकम्

ज्या (पुराणात) पद्मकल्पाचे माहात्म्य सांगितले आहे, म्हणून ते ‘पाद्मपुराण’ म्हणून ओळखले जाते आणि या मोजणीत दुसरे मानले आहे।

Verse 127

पराशरकृतं यत्तु पुराणं विष्णुबोधकम् । तदेव व्यासकथितं पुत्रपित्रोरभेदतः

जे पुराण पराशरांनी रचलेले असून विष्णुतत्त्वाचा बोध घडवते, तेच व्यासांनी कथन केलेले आहे; कारण तत्त्वतः पिता-पुत्रांत भेद नाही।

Verse 128

यत्र पूर्वोत्तरे खण्डे शिवस्य चरितं बहु । शैवमेतत्पुराणं हि पुराणज्ञा वदन्ति च

ज्या पुराणाच्या पूर्व व उत्तर—दोन्ही खंडांत शिवाचे चरित्र व लीला विपुल वर्णिल्या आहेत, पुराणज्ञ ते पुराण निश्चयाने ‘शैव’ आहे असे म्हणतात।

Verse 129

भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते । तत्तु भागवतं प्रोक्तं ननु देवीपुराणकम्

ज्या पुराणात भगवती दुर्गेचे पवित्र चरित्र वर्णिले आहे, तेच ‘भागवत’ असे सांगितले आहे; खरेच ते देवी-पुराणच होय।

Verse 130

नारदोक्तं पुराणन्तु नारदीयं प्रचक्षते । यत्र वक्ताऽभवत्तण्डे मार्कण्डेयो महामुनिः

नारदांनी सांगितलेले जे पुराण, ते ‘नारदीय पुराण’ म्हणून ओळखले जाते; आणि त्या पवित्र सभेत महामुनी मार्कंडेय वक्ता झाले.

Verse 131

मार्कण्डेयपुराणं हि तदाख्यातं च सप्तमम् । अग्नियोगात्तदाग्नेयं भविष्योक्तेर्भविष्यकम्

मार्कंडेय पुराण हे निश्चयच सातवे म्हणून सांगितले आहे. अग्नीशी संबंध असल्याने ते ‘आग्नेय’ म्हणतात, आणि भविष्यवाणी असल्याने ‘भविष्य’ असेही म्हणतात.

Verse 132

विवर्तनाद्ब्रह्मणस्तु ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । लिंगस्य चरितोक्तत्वात्पुराणं लिंगमुच्यते

ज्यात ब्रह्माचे ‘वैवर्त’ म्हणजे रूपांतर वर्णिले आहे, ते ‘ब्रह्मवैवर्त’ म्हणतात. आणि भगवान् शिवांच्या लिंगाचे चरित्र व माहात्म्य सांगितल्यामुळे ते ‘लिंग पुराण’ म्हणून ओळखले जाते.

Verse 133

वराहस्य च वाराहं पुराणं द्वादशं मुने । यत्र स्कन्दः स्वयं श्रोता वक्ता साक्षान्महेश्वरः

हे मुने! वराहासाठी द्वादश ‘वाराह पुराण’ आहे; ज्यात स्वयं स्कंद श्रोता असून साक्षात् महेश्वर (महादेव) वक्ता आहेत.

Verse 134

तत्तु स्कान्दं समाख्यातं वामनस्य तु वामनम् । कौर्मं कूर्मस्य चरितं मात्स्यं मत्स्येन कीर्तितम्

ते ‘स्कान्द पुराण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; वामनाशी संबंधित ‘वामन पुराण’ आहे. ‘कूर्म पुराण’ कूर्मावताराचे चरित्र सांगते, आणि ‘मात्स्य पुराण’ मत्स्यावताराने कीर्तित आहे.

Verse 135

गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद्गारुडसंज्ञकम् । ब्रह्माण्डचरितोक्तत्वाद्ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्

गरुड स्वतः वक्ता असल्यामुळे तो भाग ‘गारुड’ म्हणून ओळखला जातो. आणि ब्रह्माण्डाचे चरित्र वर्णिले असल्याने तो ‘ब्रह्माण्ड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 136

सूत उवाच । अयमेव मयाऽकारि प्रश्नो व्यासाय धीमते । ततः सर्वपुराणानां मया निर्वचनं श्रुतम्

सूत म्हणाले— हाच प्रश्न मी एकदा धीमान व्यासांना विचारला होता. तेव्हा त्यांच्याकडून मी सर्व पुराणांचे प्रमाणिक निरूपण ऐकले.

Verse 137

एवं व्याससमुत्पन्नः सत्यवत्यां पराशरात् । पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्

अशा प्रकारे सत्यवतीपासून पराशरांच्या द्वारा व्यासांचा जन्म झाला. पुढे त्यांनी पुराणसंहिता आणि परम श्रेष्ठ महाभारत रचले.

Verse 138

पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना यथा । सत्यवत्या इव ब्रह्मन्नः संशयितुमर्हसि

हे ब्राह्मण! जशी सत्यवतीचा प्रथम पराशराशी आणि नंतर शंतनूशी संयोग झाला, तसाच तुझा संशय होणे योग्य आहे.

Verse 139

सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्य्यकारिणी । महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या विचक्षणैः

अशा रीतीने कारणांसहित या उत्पत्तीची आश्चर्यकारक कथा सांगितली. आणि थोरांच्या चरित्रातील गुण विवेकी जनांनी ग्रहण करून आचरणात आणावेत.

Verse 140

इदं रहस्यं परमं यः शृणोति पठत्यपि । स सर्वपापनिर्मुक्त ऋषिलोके महीयते

जो हे परम रहस्य ऐकतो—किंवा त्याचे पठणही करतो—तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि ऋषिलोकात गौरविला जातो.